कथं ब्रह्मवचनारभ्यस्य अनादिवेदानामुपलद्धिधर्मेमुमुष्याणाम् ? न निर्गुणं तत्परं ब्रह्म सशरीरीभूतं सत् मनुष्येभ्यो वेदानुपदिदेशेति श्रूयते वेदे, क्वचित् श्रुतमपि अर्थवाद इव न साक्षात् प्रमाणार्हं तस्मिन्नर्थे, नापि तथा लोके प्रसिदिरस्ति, पार्थासारथिनिराय, गीताशाखामिव, न च अनवरतं वेदः उद्दीर्यते ब्रह्मणा, नापि तद्द्रष्टृणांऽपि श्रूयते सर्वैः आकाशवाणीव, असामर्थ्यमेव तत्र कारणमिति चेत्, किं तरसामर्थ्य कीदृशं, किं तत्तथासामर्थ्ययोध्ये साधनं चेति निर्वक्त- व्यम्। उच्यते, परसद्द्रह्मणः प्रणवात्मनः ब्रह्मगरूपतेः सकाशान्, उच्छ्वासतः प्राणकर्मेणैव, वेद्युत्पन्नज्योतिरात्मनः अग्निना भुवने सभावंमूर्तानां तथा परमे व्योमन्यन्तरखण्डशरदशरदायात्मनाऽऽदिशितानां तेषामृगदिवेदानामुपलव्धिर्वैदिकैश्च झुतामेव भविष्यति। इति सिद्धरनुष्टोऽयं तत्त्वविदो न्यायः प्रसिद्धः। तेन यथोक्तेन सर्वदुष्टामकेण ब्रह्मणि सर्ववेदरूपेण समाधौ प्रत्यक्षंमेव ततादृशं वेददर्शनं भवितुमर्हति। तथा च बहुच्चपरेर्वाय ब्राह्मणमन्त्रणयत्नेन २ येन वाचः पदवीयामयमान्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्’ इति (**ऋ० १०।९।९ **) तस्यायमर्थः-ज्ञानकामाः प्राज्ञाः ऋषयः ‘यज्ञेन’ निर्विघ्नायधमसंज्ञकेन धर्मसंज्ञकेन तपसा ‘वाचः’ सर्वार्थबोधकवाचक- शब्दराशिः ‘पदवीय’ मार्ग तदर्थरूपं मूलस्थानं ‘आयन्’ प्रासवनत; अनुभूतमन्त इति यावत्। अतः तेषु अतीन्द्रियार्थ- द्रष्टु ३ कात्सु प्रविष्टां’ अनुभवमन्त ज्ञानरूपेण स्थितां अनुभूतानुवादिनीं तां वाच ‘अन्वविन्दन्’ प्रासवनः ऋषिमुरेण इतरे सर्व जनाः लद्धयवन्त इति। एतेन अतीन्द्रियार्थद्वार ऋषयः तपसा यममर्थमुद्दश्य तदवबोधिनों छन्दोनिबद्धसहितां वाचं अनुभावयन्ति, स एव वेदो भवतीत्यर्थः सम्पद्यते। तादृशं मन्त्रदृष्टृवे ऋषित्वे प्रधानं लक्षणम् “ ऋषिविप्रः काव्येन” इति मन्त्रवर्णात् (**ऋ० ८।७९।९ **) विप्रः सम्यदर्शी काव्येन गायत्र्यादिछन्दोनिबद्धकाव्यरूपमन्त्रदर्शनेन ऋषिरभवतीति। ‘ऋषिर्दर्शनात्’ इति च यास्कनिहक्तम्। युगान्तरेऽन्तर्हितान्मान्ममन्त्रान्नार्सेतिहासमहर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुजाताः स्वयम्भुवा ॥ इति च स्मृतिः। अत एव गायत्गदीनां मन्त्राणां विश्वामित्रादयो मन्त्रदारः ऋषयः प्रसिद्धाः श्रूयन्ते। “ गायय्या गायत्री छन्दो, विश्वामित्र ऋषिः, सविता देवता” इति। ( ना० उ० ३० ३५ ) एवं ब्रह्माप्रनि प्रज्ञानानुरूपेण निलसिद्धानां मन्त्राणां उच्चासतः बाहिरूपेण ब्रह्मणा; तपसा केवलं तद् द्रष्टृत्वं, श्रोतृत्वमेव ऋषीणामिति विवेकः। “उत नो ब्रह्मावपि इति शंसति श्रोत्रं वै ब्रह्मा श्रोत्रेण हि ब्रह्मा शृणोति” इति च ब्राह्मणम् ( ऐ० ब्रा० २।४० ) “ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते; अथ. .. तददिदमन्तः पुरुषे ज्योतिः;. ..तदेतद् दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासित चक्षुष्यः श्रुतो भवति’ ( छा० उ० ३।१७।७-८ ) इत्याथाः श्रुतय एव प्रत्यक्षं प्रमाणम्। अथ पुनः कीदृशं तन्मन्त्रदर्शनं-विदृद्रेणेयक्वीन्द्रादिविरचकाव्योपरेपि तन्मन्त्रदर्शनमेव विशिष्टं प्रत्यक्षप्रमाणभूतं च मन्यन्ते शास्त्रविदः; तच्चेत्थमभूतमू- तपसा पावित्रीकृतकरणानां साक्षात्कृतात्मनामृषीणां सविञ्जुनुशरीरैरेन्द्रियादिसर्वे- ✿( १२ )

विषयस्फूर्तीनां मन्तेऽज्ञा समाधौ निर्विषयात्मस्थितौ केवलं ज्ञानात्मस्फूर्तिपूर्णे निर्मलेऽन्तर्हृदये ईशकलावेशेन अतीन्द्रिय- स्वर्गेषु यत्सूक्ष्मार्थानुस्फुरणं, तथा सुषुप्तौ स्वप्ने वा अदृष्टश्रुतपूर्वं मन्त्रोपदेशादि श्रवणवत्, तदनुश्रवणम्। यच्च वाचापि तदनु- वचनं तद्दर्शनपदार्थो भवति । तथापि गायत्र्यादिछन्दोनिबद्धवागनुश्रवणे ‘मन्त्रदर्शनं’ गद्यात्मकब्राह्मण- दर्शने ‘–मिति विवेकः । तथा तदनुश्रवणानुसरेण बुद्धिपूर्वकं तदनुस्मरेण विरचिते ‘स्मार्त्तं दर्शनं’ –मिति प्रसिद्धिः । अत्र मन्त्रब्राह्मणयोस्तुल्यबलत्वम् प्राह। ‘श्रुति’ संज्ञा प्रसिद्धा, कल्पसूत्रादीनां तु स्मरेण रचितत्वात् ‘स्मृति’ संज्ञेति विशेषः । एवं तत्र मन्त्रदर्शने दृष्टकृपेः वाग्दुदुख्यादीन्द्रियकृतेरेरभावात् ‘अपौरुषेयत्वं’; ऋषिमुखोदितत्वात् ‘तदार्ष- यत्वम्’; ईशशक्तिनिहितत्वात् ‘ईशशक्तिवं’ च समासेनोपपद्यते। शाखास्थमीमांसादौ तु एतेषामपौरुषेयत्वादीनां विभागे नापि अस्ति व्यवहारप्रसिद्धिः । तथा च बृहस्पतेरार्षं ऋङ्मन्त्रदर्शनम्—

हृदा तष्टे मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संजपन्ते सखायः । अत्राह त्वे वि जहुर्धेधामिरो ब्रह्मणा वि चरन्त्यु त्वे ॥ इति ( क्र० १०।०।१६ )

अनहृदयेन निर्णीतेषु मनलोऽपि सूक्ष्मेषु अतीन्द्रियेष्वर्थेषु समानज्ञानाः सखायः ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः यत् संजपन्ते तद्वि- चारार्थे संमिलन्ति, अत्र अस्मिन्विषये त्वं एकं वेत्थाभिः वेदितव्यस्येन अवशिष्टाभिः विद्याभिः त्वं एकं विदुः । लक्षणवन्तः त्वे एके सर्वज्ञाः ऋषयः “ओ ब्रह्मणाः” तपसा उद्दिष्टमन्त्राः विचिरन्ति सर्वविषयकज्ञानस्वात्न्त्र्येण तिष्ठन्ति । इति “यद्देव किञ्चानूचानोऽभ्यूह्यार्थं तद् भवति ” इति यास्कनिरुक्तम् ।