वेदार्थविमर्शः
वेदार्थ-विमर्शः । अथ वेदानार्थविषयकं विमर्श किञ्चित् प्रस्तूयते ।
वेदार्थः
अवश्यं ज्ञातव्यः,
योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते
इति वचनात् ।
१- तत्र केचित् प्रत्यक्षप्रमाणवादिन: आधिभौतिकं तत्वमेव प्रधानं मन्वाना: सर्वेषां वेदानां भौतिकार्थपरतामेवोपवर्ण- यन्ति । तथा प्रत्यक्षणानामग्न्यादितेजोविभूतीनां केवलं भौतिकं रूपमुपगच्छन्ति । २- अन्ये तु अनुमानमपि प्रमाणमभिममन्याना:
सर्वं तदिन्द्र ते वशो
(ऋ० ८।६।२।४ [ उत्तरार्ध:]) देवाधीनं जगत्सर्वं
इति वचनेन अधिदैवतं परोक्षं तत्वमेव प्रधानमङ्गीकुर्वन्त: सर्वजगत्कारणत्वेन तत्परमीशत्वं साधयन्ति । तथा कारणज्ञानेन कार्यज्ञानस्यार्थासिद्धत्वात्
एकस्मिन्निविदिते सर्वमिदं विदितं भवति
ति प्रतिज्ञया तत्परादेवतात्मकब्रह्मवस्तु-(४४)
परयैवै सर्वेषां वेदानां समन्वयेन वाक्यानि योजयन्ति ।
३- अपरे तु अनुभवैकतत्त्वप्राधान्येन अनुभवोदितशब्दप्रमाणवादिनः अपरोक्षं स्वतःसिद्धं नित्यप्राप्तं अन्तरसमवस्तुरूप- मेव सर्वेषां मूलभूतमित्यभिमन्वानाः आध्यात्मिकार्थपरतयैव सर्वेषां वेदानार्थं समर्थयन्ति ।
४- परे तु सद्विषयकविधिप्रतिषेधप्रवृत्तिनिवृत्तिनिरूपकयैव सर्वपुरुषार्थसिध्या स्वात्मसमर्थयं मन्यानाः तादृशक्रिया- रूपस्य धर्मस्य यज्ञत्वात्सिद्धेः सर्वेश्वरस्य तस्य परमपुरुषस्य यज्ञेनैव यजनीयत्वाच्च अधिज्ञपरतयैव सर्ववेदार्थमुपवर्णयन्ततः यज्ञाद्येव सर्ववेदप्रवृत्तिं स्वीकुर्वन्तैः ब्राह्मणादिकल्पमुखेन सर्व्वान्देवान्मन्त्रानयज्ञीय कर्मणि विनियोजयन्ति ।
५- इतरे लोकास्तु आदिद्धिगिमार्षस्य अध्ययात् समभूत्तं वर्त्तमानं भविष्यच्च लोकचरितमेव सर्वत्र विषयेषु सर्वेषां मार्गंदर्शकत्वेन प्रधानं प्रमाणं मन्यानाः ऋग्वेदादिषु प्राचीनषु वाङ्मयेषु प्राचीनलोकचरितोल्लेखनिरीक्षणेन एतिहासिकपरत- यैव सर्वेषां वेदानार्थं युक्तं कामयन्ते ।
६- केचित् पाश्चात्त्यपण्डिताः प्रायोगिकेन विधानेन प्रत्यक्षसिद्धं युक्त्या साधितं तथैव पुन: प्रक्रियया साधयितुं शक्यमेव सर्वथा प्रमाणस्पंदं फलौदये समर्थं च भवितुर्महतीति मन्यानाः शास्त्रोदितस्य विषयस्य प्रत्यक्षीकरणार्थं प्रयसमानाः सन्त: तत्त्वसंशोधने प्रवृत्ताः तत्परतयैव वेदार्थं कल्पयन्ति । तथा वेदे स्खस्वभाषासद्दशशब्ददर्शनात् तत्र प्राचीनस्वात्मीय- स्वदेशीयेतिहासादिकल्पनया वेदानामुप स्वात्मीयतामभिसिमन्यमानाः तत्रामाण्याङ्गीकारेण स्वात्मीयानामार्षवंशसमुत्पत्तिभपि स्वीकुर्वन्ति ।
७- एवं बहुधा मतावलम्बनेन प्रवृत्तेषु स्वं स्वं मतमेव सत्यं प्रधानं चेति विवदमानेषु एतेष्वेव पुन: केचित्
यद् दूष्टं तन्नष्टम्
इति सर्वलोकप्रसिद्धेन न्यायेन सर्वस्यास्य जगतः असत्यत्वात् स्वैकवस्तुरूपत्वमेव नित्यसिद्धं मन्वानाः तादृश- सत्यवस्तुरूपैकपरतया साक्षात् परम्परया वा सर्वेषां वेदानां अद्वितीयब्रह्मवस्तुरूपतत्त्वपर्यवसायितां तद्विज्ञानेपरतां च दर्शयन्ति ।
८- तथा केचिदन्ये तु सर्वैकवस्तुरूपस्वाविभूतत्वात् सर्वस्यास्य सत्यभावनया यथा द्रष्टृवस्तुरूपानुसारेणैव सर्व वेदार्थ समर्थयन्ति ।
९- एवं
भिन्नरुचिर्हि लोक:
इति न्यायात् तत्त्वभेदेन अन्यऽन्यथा व्याख्यानेऽपि ज्ञानोपासनाकर्मणां अन्यत- मस्य प्राधान्यं मन्यानाः केचित् तत्परतयैव वेदार्थं योजयन्ति । तदेतत्सर्वमपि यथार्थमेव शाखाचिन्तकानां विदुषामभिमतं तत्त्वम् ।
१०- वस्तुतस्तु प्रत्यक्ष-परोक्षापरोक्षभूतानां आधिभौतिकाधिदैविकाध्यात्मिकतत्त्वानां प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणप्रधानानां ज्ञानोपासनाकर्मणां च सामरस्ययोग एव सर्ववेदसिद्धान्तार्थ इति-दैवरातः । तदेतदेव वेदस्यालौकिक्यं महत्त्वोपास्पदं च, यत् खलु सर्वेषामप्यानुकूल्येन समन्वयत् स्वस्वाभिमतानुरूपं नेतुं शक्यते वेद: इति, सोऽयं वेद: आदित्यादिसर्वभौमज्योतिर्विभूतिरिव यौगपद्येन सर्वत्रापि प्रकाशमानः सर्वेषामपि स्वात्मीयायथ- भिमानादनादिभूतः सर्वाकांक्षाया: सर्वाकांक्षासम्पूर्णसमर्थश्च भवति । अपि च आदिसृष्टिमारभ्य वसिष्ठादिदिग्महर्षिमुखादेविर्भावनन्तरं अध्ययावत् ब्राह्मणारण्यकोपनिषदादिरूपेण प्राचीनार्षीणां पाधादिसुखेन यास्कसायणशंकरप्रभृतीनामाचार्याणां, पुराणादिसुखेन व्यासादीनां च संकृतं वेदार्थोपव्याख्यानम्, तथाप्य- ध्याप्यसमाप्तमेव, तथैव पुनर्नवनवतराविच्याख्यायानवंशसंशोधनायास्पदभूतः सद्येव वेद: सर्वेषां परमाश्रयं व्याख्यानाब- कादी च ददाति । सम्प्रति अस्मिन् भूमण्डले सर्वेष्वपि देशेषु प्रचलितं वेदार्थव्याख्यानं पुनः नूतनं नूतनं तत्त्वसंशोधनं च नाथापि पारं गतम्, मन्ये एवमवाप्रलये विचारे प्रवर्तमानेऽपि वेदार्थव्याख्यानं समापयितुं कल्पाऽन्तरेऽप्यशक्यमेव भवेदिति । तदेतदेव वेदस्य परं माहात्म्यं कल्पनातीतामानन्त्यं चेति युक्तमुच्यते । अत एव वेदरूपपुरुषं ब्रह्मरूपयते: परं माहात्म्यमनुसूयते । तथा च गृत्समदादयो मन्त्रवर्ण:-
सुमीतीभिर्नियसिप्रायसे जनं यस्तुरय्यं दाक्षात्मं तमो अश्नवत्। ब्रह्मादिप्रस्तपन्नो मन्युमीरोसि वृहस्पते महिं तत्तै महित्वनम्। इति( ५५ ) (**ऋ० २।२३।४ **) हे ब्रह्मणस्पते वेदरूप ! त्वं स्वद्वात्रितं जनं सुनीतिभिः सन्मार्गेण नयसि, त्रायसे च तेनैव, यः खलु तुभ्यं हृदयं ददाति तं परं पापमदोवादिकं न प्राप्नोति, त्वं वेदद्वेषिणां द्रोहिणां च तापकः, मन्युमी: — क्रोधाद्वृत्तिनाशम्- कोडसि, अतः हे बृहस्पते ! तव एतादृशं महत्तरं पूज्यं माहात्म्यमिति । एतेन वेदाश्रयात् सन्मार्गप्रवृत्तिः; आत्मरक्षा, पापादि- दोषनिवृत्तिः; प्रतिबन्धकजालानादिनिवृत्तिः, आत्मशान्तिः, इत्येवमादीनि फलानि भवन्तीति सम्पद्यते । किम्भूतोऽयं लौकिकौत्तिकोऽग्निः इत्यत्राह —
गायन्तं त्रायसे यस्माद्
इत्यपि वचनम्। गायन्तं त्रायसे यस्मा- द्गायत्री त्वं ततः स्मृता
इति वचनोदितम् सा वेदमाता गायत्री ज्ञानप्रदानेन उपासकं सर्वथा त्रायते । अत एव सा वेदमाता गायत्री ज्ञानाज्ञानाद्रा केनचित् परित्यक्तापि हिततमा सती सात्त्वेन नैवं परित्यजन्तं सा परित्यजति । ज्ञानोदयान- न्तरमपि विज्ञानादावस्य जन्तोऽपि नैव तां हृदयात् परित्यक्तुं शक्नुवन्ति । एकदा उपदेशतोऽन्तर्हृदये श्रोत्रमुखत्वाप्रविष्टा सती स्वमात्मानमुपरुशन्ती सा गायत्री सकृच्छ्रवणोच्चारणादिमात्रेण संस्काराविष्टा उपासकेन परित्यक्तापि मृतमप्येवं केवलं शरीरादिसुखममृतमन्तरात्मानं न परित्यजति, स्वं परमार्थं तस्मिन् प्रकाशयितुं सेयं गायत्री मृतमप्यमूर्त भावयति, मृतमप्यमूर्तमनुगच्छति, तमेवं पुनरब्रह्मसाक्षात्काराय प्रणयति । साक्षाद् ब्रह्मैव भावयति, ब्राह्मणमेव तं प्रज्ञानेन करोति । सेयं सत्या प्रतिज्ञा भगवत्याः वाचो देव्या वेदमन्त्रमुखेनेदिता—
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः । यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्॥ इति, (**ऋ० १०।१२५।५ **) वेदमन्त्राणां अर्थविषये बहुधा मतभेदो दर्शितः । तत्र तत्त्वत्रयसामरस्यं यत्प्रतिज्ञातं तदेव किञ्चिद्विव्रियते ।
अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्
इति (**ऋ० १।१।१ **) ऋग्वेदारम्भेडशिः संस्तुतः । तस्यास्य भौतिकरूपस्य शाब्दस्य योगारूढस्य शैविकेऽध्यात्मरूपस्यैव भूतले तथैव प्रत्यक्षत्वात् सर्वेषाम्। न खलु देवरूपः आध्यात्म- रूपाभिन्नत्वे कस्यचिदपि दृश्यते । शक्तिग्रहमन्तरेण लौकिको वैदिकश्च व्यवहारो भवितुं नाहेति । तस्मात् शक्तिग्रहानुरोधेन प्रत्यक्षयोग्य औत्तिकोऽग्निरेव शाब्दो भवति; तथापि शाब्दत्वा तत्त्वत्रयोपहितोऽग्निरेव वेदे ज्ञातव्यः प्राधान्येन। तथथा
अग्निमीळे
इत्यत्र वेदो पुरःस्थितस्याग्नेः यज्ञे मन्त्रेण देवतात्वे सिद्धे साधितव्येऽपि प्रत्यक्षं भौतिकत्वं न सेव । तथा
पुरोहितम्
इति विशेषेण गम्यते । तस्यास्य पुरःस्थितस्य भौतिकाररेव वेदमन्त्रेण सिद्धं देवतात्त्वम्, तदेवानेरधिदैवतं तत्त्वम्। तथ
यज्ञस्य देवम्
इति विशेषेण गम्यते । दर्शपूर्णमासादियज्ञेषु होतुः देवानामाहवातुः तथा वषट्कारेण देवेभ्यो हविः प्रदातुः होतुर्नामकस्य ऋत्विजः ऋङ्मुखेन वाचिकसमिधानाग्रुखत्वाच्च अग्निरूपं यज्ञ- प्रसिद्धम्। तत्त्वं
अग्निरूपं होताएव
इति विशेषेण गम्यते । तस्यापि ऋत्विक् शब्दस्य प्रधानार्थत्वेन ऋत्विङ्मुखेन याज्- यितुः स्वयं यजुः यजमानस्यैव ग्रहणात्
आत्मा यज्ञस्य पूर्य्यः
(**ऋ० १२।१० **) तस्यैवं विदुषे यज्ञा- ऽऽत्मा यजमानः
इति च ( ना० उ० ९।१८० ) श्रुतेः अनेर्यजमानस्वरूपं तथानेराध्यात्मिकं तत्त्वम्। रत्न- धातम
मिति विशेषेण अग्रेरेव फलप्रदातुत्वं गम्यते । तच्च तत्त्वत्रयपूर्ण पार्मैथर्यस्वरूपम्। फलमत उपपत्तेः
( ब्र० सू० २।३।२६ ) इति ईश्वरस्यैव फलप्रदातुत्वनिर्णयात्। एवमेकस्मिन्नेव मन्त्रे अग्निशब्दार्थस्य तत्त्वत्रयसामरस्यमेव प्रतिष्ठितम्। तस्माथोपदेशं यथाश्रुतमेव गृहीत तत्पूर्ण भवति । तत्त्वत्रयम्। अथ जिज्ञासूनां हिताय विदुषां प्रमोदाय तत्त्वत्रयसामरस्यपूर्णमनेस्तत्परं तत्त्वस्वरूपं किञ्चित् स्पष्टीक्रियते । अत्र स्थूलोऽयं पार्थिवः प्रत्यक्षो बाह्यो भौतिकोऽग्निरिति सर्वत्र सुप्रसिद्ध एव, सोऽयमाग्निः काष्ठलोष्ठादिमद्दृषर्णादुदितः काष्ठ कृष्णाङ्गारा- दिकं च पार्थिवं पदार्थातमभिव्याप्तः सन् परिवलन्, यद्यपि परिरिच्छन्नः काष्ठलोष्ठाद्युपानुरूपः स्थूलः सूक्ष्मः दीर्घः वर्टुलादिरुपानादृष्टयते, तथापि तन्मूलं स्वरूपं तु अतिसूक्ष्मं पार्थिवं परमाणुमन्तरेण द्रष्टुमशक्यं समप्रायां पृथिव्यां व्यास- मेव भवति ।
समिद्धो अग्निर्निहितः पृथिव्यामू
इति (**ऋ० २।३।१७ **) श्रुत्युदितं युक्तिसिद्धं प्रत्यक्षसिद्धं सर्वसम्मतमेव ।(५६)
अथायमेव दिविस्थितः दिव्योग्निरित्युच्यते। स च आदित्यात्मकोऽस्यैव मूलभूतः। दिवि द्योतमानमादित्यज्योतिरेव यदा पार्थिवे काष्ठादौ प्रविष्टः सन् परिवल्गति स एवाग्निर्मवति। तदिदं प्रत्यक्षं काचमणेरादित्यतेजसैवग्नेराविर्र्भावात्। तस्माद् आदित्यादग्नेरुत्पत्तिः पार्थिवोऽग्निरिति स्पष्टम्। अत एव द्रव्ययज्ञे काष्ठादीन् मन्थन्तोऽपि तदुदयार्थं सवितारमेव संस्तुवन्ति, प्रार्थयन्ते च सवितुरंंशम्। तथा श्रुतिविधानात्। ‘अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीयाह सावित्रीमनुव्वाह’ इति (**तै० सं० २।१।१५।१०-१ **) ‘अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रीमनुव्वाह’ इति ( ऐ० ब्रा० १।१९ ) । तत्र अग्निमथने ‘मन्थता नरः कविमद्र्घ्यन्त’ इति (**ऋ० १०।२१।५ **) स्पष्टमग्निमन्थनलिगं मन्त्रं विधाय किमर्थं सावित्रीसृचं स्तोतुं विहितम्? सवितुः सकाशादेवाग्निस्त उत्पन्न इति। ‘तदाहुर्यदेद्ध्वर्युग्नये मथ्यमानायानुवाचाथ कस्मात् सावित्रीमनुव्वाहेति सवितृप्रसूतो ह्येष’ इति ( ऐ० ब्रा० १।१९ ) स्पष्टम्।
‘अभि त्वा देव सवितरिति चार्थाणाम्। सदावनम् भागमीमहे (**ऋ० ७।१२।४ **), हे देव! सवितः सर्वेः प्राणीनांन् स्वाभिलक्ष्य हे सदावन्। तव भागं अंशरूपमनिं इच्छामः इति। तस्मादयं दिव्योग्निः
अयमेवाग्नेशांनिरूपेणान्तरिक्षेऽऽन्तर्हितो वैद्युतोऽग्निरिति कथ्यते। यदा तु अन्तरिक्षात्पतितोऽशनिः पृथिवीमुपस्पृशति स एवाग्निर्मवति। एवं पृथिवीमन्तरिक्षं द्युलोकं चाभिव्याप्योऽग्निरै भौक्तिकः। ‘प्रत्यग्निरुपसो जातवेदा अख्यदै वो रोच- माना महोभिः ‘। (**ऋ० ४।१५।१ **) ‘ आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं वि सूर्यों रश्मिभिभिरोचिकािनः ’ इति (**ऋ० ४।१५।२ **) । अत एवैतास्तिस्रस्सन्तः अग्निरिति श्रूयते। ‘या ते अग्ने अयाशया रजाशया हराशया तनूर्वीषघा गहरेष्ठा० स्व्हा’ इति, (**तै० सं० ५।२।९।१५-७। वा० य० ५,८ **) तदिदमग्नैभौक्तिकं तत्त्वम्। अत्र अग्नेभौतिकत्वे पार्थिवेखे- दड्यूपगममन्वेषणेऽपि अस्ति किंचिद्विशेष्यमितरेभ्यः पार्थिवपदार्थेभ्यः। किं तत्? आत्मसात्करणसामर्थ्यम्। प्रत्यक्षसिद्धमेवेदं यतः स्पर्र्शेन सर्वमपि पार्थिव पदार्थजातमग्निरूपमेव भवतीति, साक्षादग्निरिव भवति। एवमेव अग्निंशब्देन देवतास्मापिर्वै चार्था। यस्मिन् खलु सर्वदेवताभ्यो हविर्हृयते सः सर्वदेवतामयमिरूप एव भवति, उक्त आदित्याचायन्तर्यामित्वमग्नेः, अत एव सर्वदेवतानां प्राथम्यमग्नेरेवानुश्रूयते। ‘अग्नेर्वीयं प्रथमस्याम्मृतानां मनाहमे चारू देवस्य नाम’ इति (**ऋ० ५।२९।२ **) । नहि केवले भौतिकेऽसौ प्रक्षिप्तं हविर्देवान्नाम्रतिगच्छति एतेन अग्निरेव सर्वासं देवानां मुखामिति सिध्यति। अत एव सर्वास्यो देवताभ्यो हविरामुमुखे एव हूयते। ‘यच्चिद्विद्द शाश्वता तना देवेदेवं यजामहे। त्वे इद्धूयते हविः। ’ इति (**ऋ० १।१२।६ **) । एवमग्निरेवेव तरवम्। अस्माकं सर्वेषां प्राणिनां शरीराऽन्तः स्थो वैश्वानर एवाध्यात्मिकोऽग्निः, येनान्नमुक्तमन्ने पच्यते। सोऽयं भौतिकोऽग्निरिव वैश्वानररूपेणोदितः ‘अप्सन्नने सधिषृष सॉपधीरन्नु हृद्यले। गर्मे सज्जाग्रसे पुनः ’ इति मन्त्रवर्णात्। (**ऋ० ८।४३।९ **) ‘जन्मन-जन्माग्निहितो जातवेदाः ’ इति च (**ऋ० ३।९।२० **) चेतनात्मनो यत्रयत्र प्रादुर्भावः तत्रतत्र सर्व- त्रापि जातवेदाः सर्वजोग्निः प्रतिष्ठित इत्यर्थः। सर्वेषु बीजेष्वपि अग्निर्वियते। तस्मात् स्थावरजंगमानामारभेति आभिप्रायः। ‘समिव्दो अग्निर्निहितः पृथिव्यां प्रत्यङ् विश्नानि भुवनान्यस्थात्’ इति (**ऋ० २।३।१ **) स्पष्टोऽर्थः। ‘अग्ने विश्वतः प्रत्युङ्ससि त्वम्’ इति च (**ऋ० १०।१७।५ **) एतेन पार्थिवेभौतिकत् देवतासेश्च न सिध्यते वैश्वानरोऽग्निरित्युक्तं भवति। अन्तरपि सोऽयमग्निस्त्रेधा प्रतिनिहितः ‘ज्ञानाग्निदर्शनग्निः कोषाग्निरिति’ च। ( गभौ० १।७५ ) एवं अग्निआदि- शब्दैः तत्तदर्थानां आधिभौतिकादितत्त्रयसामरस्येनैव यत् ज्ञानं भवेत तदेव पूर्णम्। यद्यपि अग्न्यादिशब्देन भौतिकग्न्यादि- दिग्मात्रज्ञानेऽपि वद् ज्ञानमेव, तथापि तावता अन्यादः स्वरूपतो न्यासिनै ज्ञायते। तस्मात् तत्त्रयसामरस्ययोगेनैव ज्ञानं सर्वत्रापि प्रधानम्।
सविग्रादीनामपि एवमेवोज्ञेयम्। ‘प्रत्यङ् देवानां विशः प्रत्यङ्दुदेषि मानुषान्। प्रत्यङ् विश्वं स्वर्र्शे।’ इति (**ऋ० १।१५।५ **) ।(५७)
हे सवितः ! त्वं देवानां विश्वः प्रजाः सर्वा देवताः प्रति प्रत्यक्षं अन्तः उद्रेपि, (तदधिदैवतम्) उत मानुषान् प्रत्यक्षं उद्रेपि, चेतनात्मना रूपेण तदध्यात्मम्। तथा विश्वं सर्वमिदं जगत् प्रति प्रत्यक्षं खलोके दिवि दृशे दर्शनाय प्रत्यक्षं उद्रेपि इति । तदधिभूतं अत् प्रत्यक्षत्वात्। एवं तत्रत्रयसामरस्येन सवितुर्ज्ञानं पूर्णं भवति । परमपुरुषस्यापि तदेतत् समानम्। पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनाति- रोहति
इति (ऋ० १०।९०।२; वा० य० ३।१) , अस्यायमर्थः- अत्र भूत, वर्तमान, भाव्यं च सर्वमिदं जगत् यद् दृश्यते, तदिदं सर्वं पुरुष एव, पुरुषादेव आविर्भूतत्वात्, कार्यकारणयोरभेदाच्च। तदिदं भौतिकं तत्त्वं पुरुषस्य यद्विरूपरूपम्। उतामृतत्वस्येशानः
यत् खलु स पुरुषः अनेन अन्नमुखेन अतिरोहति सचेतनामकजीवस्पेणाविर्भवति सोऽपि पुरुष एव, तदिदमपरोक्षामाध्यात्मकं तत्त्वम्। एवं तत्त्रयेऽपि स एव एक पुरुषोऽ- नुस्यूत इत्यर्थः ।
एतदेव पूर्णं ज्ञानम्, अन्यथा एकदेशीयज्ञानापत्तेः ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो होषः (बृ० उ० १,४,७ )
इति वचनसिद्ध्यायात्। एवं सर्वत्राप्यवगन्तव्यम्। अत एवाप्यौषधेसु एकस्यापि वस्तुतः अनेकेतरस्वरुयोपवर्णनं दृश्यते- तथाहि-वाङ्मनःप्राणानां तस्वनिर्वाचनम्-
अन्नमयः हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् इति
(छां० उ० ६।५।४ ) इति त्रिकरणानां भौतिक- त्वम्। त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणान् तान्यात्मनेऽकुरुत०, एतन्मयो वा अयमात्मा वाङ्मयो मनो- मयः प्राणमयः
इति आत्मन वाङ्मनःप्राणमत्वं प्रतिज्ञातम् (बृ० उ० १,५,३ ) तत्र
त्रयो लोका एत एव वागेवायँ लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः
इति, अधिलोके तत्त्वम्। त्रयो वेदा एत एव वागेव- र्गेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः
इत्यधिविधि तत्त्वम्। देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवाः मनः पितरः प्राणो मनुष्याः
इति अध्यात्मं तत्त्वम्। माता पिता प्रजेत एव मन एव पिता वाड् माता प्राणः प्रजा
इत्यधिभूतं तत्त्वम् ।
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यच्च किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूप० यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूप०, यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूप०
इति अधिज्ञानतत्त्वम् ।
वाचः पृथिवी शरीरं, मनसो घोः शरीरम्, प्राणस्यापः शरीरम्
इति च पृथक् पृथक् तत्वानि निर्दृष्टानि । तथा
एते सर्वे एव समाः सर्वेऽनन्ताः
इति दर्शितम्। एवं वाङ्मनःप्राणानां अधिलोकादितत्त्वयोगः । अधिलोकमाधिविध- ( माधिप्रज ) मध्प्रजमध्यात्मम्
इति च पञ्चतत्त्वानां योगः अन्यत्र अन्यथा उपदिष्टः । कचिच्च पञ्चेन्द्रियाणां योगः तथा तेषां अधिदैवतं अधिपृथक् च तत्त्वमुपदिष्टम् ।
वाग्घोता प्राण उद्दाता चक्षुरध्वर्यु- र्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीत्
इति (ना० उ० १९।८० ) अन्यत्रैतेषामधिदैवतं तत्त्वमुपदिष्टम्। अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशद् वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशद् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशद् दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशत्०, चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्
इति (ऐ० उ० १,२,४ ) तथा च मन्त्रवर्णः-
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणादाग्निरायुरजायत। दिशः श्रोत्रात्
इति च (**ऋ० १०।९०।१३; वा० य० ३।१२ **) । एवं अधिपौतिक्यधिदेवताध्यात्मसयुक्तानां वाङ्मनःप्राणचक्षुःश्रोत्ररूपाणां करुणानां योगेनैवायमात्मा परमपुरुषरूपो ज्ञेयः उपासनीयो यजनीयश्चेति सम्प्रचते । अत्र अधिलोकाधिविधाधिप्रजध्यात्मा- नामपि, तत्वत्रये एवान्तर्भावो ज्ञेयः, तत्र तत्त्वत्रयस्यैव प्रधानात् ।
स प्राणन्येव प्राणो नाम भवति वदन्वाक् पश्यं श्श्रुणु श्रुवनू श्रोत्रं मन्वानो मनस्तात्स्यैतानि कर्मनामधेयाण्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृ- त्स्नो होष
इति (बृ० उ० १,४,७ ) इति एकैकरणयोगेनास्य ज्ञानोपासनादिप्रतिषेधः ।
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयः
इति च (बृ० उ० ४,४,५ ) । अपि च
योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम्
( वा० य० ४०।१७ )
स ८ (**तै० सं० **)(५८)
यथाग्रायं पुरुषो यस्मासावादित्ये, स एकः
इति (तै० ब्रू० १०,४)
स यन्नायमशरीरः प्रज्ञात्मा यस्मासावादित्ये एकमातदितं विधात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्ये भवति तदप्येषेणाणोक्तम्
चित्रां देवानामु० सूर्य आत्मा जगत्- स्तस्थुषश्चेति (तै० सं० १,४,४३,२); एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते० एनं सर्वेषु भूतेषु एतद् ब्रह्मे- त्याचक्षते स एष संवत्सर समानः चतुर्मयः श्रोत्रमयरुछन्दोभयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा इति ।
(ऐ० आ० २,२,९) एवं सर्वत्रापि वेदेषु सर्वकरणयोगेन सर्वतत्त्वसामरस्येनैव पुरुषस्य ज्ञानोपासनायज्ञादिकं विहितमिति प्रतिज्ञांतं सर्वं सुसम्पन्नम्। तथा च तृचं भरद्वाजर्षेयं वैश्वानराख्यम्—
अग्ने होता प्रथमः पश्यतेममिदं ज्योतिरमृतं मर्त्येषु । अयं स जज्ञे ध्रुव आ निषत्तोऽअमर्त्यस्त्वा वर्धमानः
॥४॥
विशे देवाः समनसः सकेता एकं क्रतुमभि वि यन्ति साधु
॥५॥
वि मे कर्णा पतयतो वि चक्षुर्वीदं ज्योतिर्हृदय आहितं यत् । वि मे मनश्चरति दूर आधीः किं स्विद् वक्ष्यामि किसु न्व मनिष्ये
॥६॥ इति (ऋ० ६,९,४-६) । अस्यार्थस्तु एतावतपर्यन्तमुपन्यस्त एव अग्न्यादीनां तत्त्रयसामरस्यं, तथा आत्मनोऽपि सर्वेन्द्रिययोगेन ज्ञानोपासनायज्ञादिसिद्धिरिति ग्रन्थविस्तारभियोपसंह्रियते । एवं तत्प्रयुक्तानां मन्त्राणां अग्न्यादिदेवतालिङ्गाद् तत्र तत्र आग्नेयादिषु यज्ञीये कर्मणि विनियोगो विहितः । न चैते मन्त्रास्त्वत्रविनियोगहीन दृष्टाः, अपि तु तत्त्वदेशैव दृष्टाः; लिङ्गज्ञेपो विनियोगः कल्पितो ब्राह्मणकल्पसूत्रादिभिः । तसेदं प्रधानसुदाहरणम्—
अ॒पश्यं गोपा॒मनिपद्य॑मानमा च परा च प॒थिभिश्चरन्तम् । स स॒ध्रीचीः स वि॒षूचीर्वसा॑न आ वरीव॒र्ति भुव॑नेष्व॒न्तः
॥ इति (ऋ० १।१६४।३१; वा० य० ३।१०।७) दीर्घतमसः (ऋ० १।१६४।६) पतङ्गः (ऋ० १।१०,१७०,१) । अत्र
अपश्यं
इति दर्शनाक्रियापददर्शनेन सोमयागे महावीरदर्शने विनियोगः कल्पितः । तद्विनियोगानुरोधेनैव भाष्यव्याख्यानादिकं चतुष्टयं वेदेषु विद्यते, तददाचायैः प्रणीतम्। क्वचित् तार्किकं व्याख्यानमपि दृश्यते ।
तत्र हि महावीरमपश्यमिति अर्थेन तस्य महावीरेष्ठेव विशेषणानि गोपां इत्यादीनीति परिकल्पितानि । तत्तथैवास्तु, न च तद्विषिच्यते । तथापि केवलान्मन्त्रवाद शोषयोः गोपां निर्माति स एव प्रधान इत्यभिमन्यते । वस्तुतस्तु अयं मन्त्रः सर्वात्मकपरवस्तुसाक्षात्कारेणोदितः, तदिदं ऐतरेयतैत्तरीयशतपथदिङ्गाब्राह्मणारण्यकोपनिषदादिवचनात्स्फारिष्कृत्वाच अवगम्यते । तथा हि
तस्य बाक्तिनीनिमानि दासेति- तदुक्रुषिणा अपश्यं गोपामामति एव वै गोपाः एव हिदं सर्वं गोपायाति । अनिपच्यमानमिति न ह्येव कदाचन संविशति, आ च परा च पथिभिश्चरन्तमामति आ च ह्येव परा च पथिभिरति, स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः आ वरीवति भुवनेष्वन्तरिति एष ह्यन्तर्भुवनेष्ववा वरीवति” इति (ऐ० ब्रा० २।१९।६) ।
अ॒पश्यं गोपा॒मित्याह । प्रा॒णो वै गोपाः । प्रा॒णमे॒व प्र॒जासु वि॒यत्य॑तति । अपश्यं गोपा॒ममिश्याह । असौ वा आ॒दि॒त्यो गोपाः । स हीमाः प्रजा गोषयति । तमेव प्रजानां गोतारं कुरुते । अनिपच्यमानमित्याह । न ह्येव निपच्यते, इत्यादि० । आ ह्येव वरीवति भुवनेष्वन्तः” इति (**तै० ब्रा० ३।१०।९।५।१४ **) । अपश्यं गोपा॒मनिपद्य॑मानमिति एव वै गोपाः य एष तपति । एष हीदं सर्वे गो॒पायति॒ि। स सध्रीचीः इ॒ति सध्रीचीश्च विषूचीश्च दिशो वस्तेऽथो रश्मीन्, इत्यादि०— ( शतपथ ब्रा० १४।७।१।१७ ) । अपश्यं गोपा॒ममिति॒० आ वरीव॒र्ति भुवने॒ष्वन्तरिति एष महानात्मा सवलक्षणस्तत्परं तद् ब्रह्म तत्सत्यं तत्सल्लिङ्गं तत्त्रयमकं तद्धृश्यं तद्रूपं तद्रसं तद्गन्धं तदमृतं तच्छुक्लं तद्बिन्दो भूतात्मा सैषा भूतप्रकृतिरित्येके तल्लक्षणं तज्ज्ञानात् क्षेत्रज्ञ- मनुप्राय निरस्तम्। अथैव महानात्मा त्रिविधो भवति सत्त्वंरजस्तम इति । ( यास्क० निरु० १४।३ ) निर्गलिताथेस्तु— सत्त्वरजस्तमोगुणयोगेन सर्वस्यापि जगतः सुस्थितिलयकारणीभूतं तं परमात्मानमपश्यम् स च(५६)
दिगम्बरो ज्योतिर्वर्णसन्न सन्निर्विषयः सर्वैरपि भुवनेष्वन्तःप्रतिष्ठितः। स आदित्याप्राणत्मसर्वजगदाधिष्ठानभूतः परमात्मैवेति। एतेन तत्त्वदृशा ऋषिभिर्दृष्टानि वेदमन्त्राणामग्यादिङ्गेिन तथा क्वचित् ‘अप्सर्यं, पृच्छामि’ इत्यादिक्रिया- लिङ्गेन च, तदनुरूपे यज्ञीये कर्मणि विनियोगः कल्पितः इति सिद्धम्। भवेदे किञ्चित्पुनर्विचारास्पदम्-ऋङ्मन्त्राणां तथा भवतु तत्तत्प्रदेशोदितत्वात्। यजुषां तु यज्ञप्राधान्येनैवोदयात् अधियज्ञपरतैव युक्तेति वक्तुमापतति। अभ्युपगम्यते च सर्वैरपि मीमांसादिशाखचिन्तकैः पूर्वाचार्याणां वेदभाष्यादिवचना- नुसारेण ब्राह्मणादिवचनपुरोहेण च। तथैव ऋङ्मन्त्रवर्णोऽपि भवति-“यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः” इति (ऋ० १०।७१।११) अधियज्ञमपि प्रधानं तत्त्वमेव, ज्ञानोपासनाकर्मणां यज्ञ एव पर्यवसानात् इति। सत्यमेवैतत्-नात्राधियज्ञस्त्वं निषिध्यते, न च तन्निषेधं शक्यं, नापि तन्निषेधमर्हति, तस्य वैदिकगम्यत्वाभ्युपगमात्। तथा चेत् यजुषां यज्ञार्थपरतैव प्रधानोच्यताम्, तथा वक्तुं शक्यं तथापि न युक्तम्। कथमेतत् ? उच्यते; यज्ञस्य त्वल्लिङ्गवे- द्यत्वादनुरोधेनैव मन्त्राविर्भावः। न खलु ऋषिभिर्दृष्टेर्पूर्णमासादिषु शाखाच्छेदनाद्युपादिषु कल्प्यैव ‘इषे त्वोर्जे त्वा’ इत्यादयो मन्त्रा दृष्टाः; किंतु यजु- र्मन्त्रा अपि केवलं तत्तदज्ञा समाजोऽन्तरनुभवेन दृष्टाः इत्येव सत्यम्। तथा दृष्टानां तेषां यज्ञादिविनियोगः कल्पितः, कर्मणां तु क्वचिदानुपूर्वी आवश्यकौ, सा च यथायुक् कल्पितैव, अन्यथा यझीयकर्मानुपूर्वीपुरोहेण मन्त्रदर्शनेऽभ्युपगम्यमाने कल्पस्यैव प्राधान्यात् मन्त्राणामपि बुद्धिपूवर्कत्वेन कल्पितत्वमेव स्यात्, तथा च ब्राह्मणादिकल्प एव यजुर्मन्त्रा अपि कल्पिता एव भवेयुः। न तु तथा भवितुं कल्पयितुं च युक्तम्। अपि च ‘इषे त्वेति शाखां छिनत्ति, ऊर्जे त्वात्यनुमार्ष्टि’ इति कल्पोक्तशाखाच्छेदनादिलिङ्गं लेशतोऽपि नास्ति ‘इषे त्वोर्जे’ यजुर्मन्त्रे, येन तत्परतयैव वेदमन्त्राविर्भावोऽभ्युपगम्येत। तत्त्वार्थपरत्वे तु कल्पो यथा कथञ्चिदपि कल्पयितुं शक्यः। तथानिविदिष्टेऽपि न कश्चिद्विरोधः, नापि दोषप्रसङ्गः। न च यझीयकल्पोऽत्र निषिध्यते, नापि निश्चयते। अस्माभिरप्युच्यते
वचनात्प्रवृत्तिर्वचनान्निवृत्तिः
इति न्यायात्। अधियज्ञस्त्वं तु यजुर्मन्त्रेऽपि प्रतिष्ठितं नित्यसिद्धमेव, कल्पनामात्रं तु क्वचिदानुपूर्व्या कल्पितमेवेति विवेकः। काण्ड- विभागपाठेप्येतत्सममानं, तत्रापि यझीयकर्मानुपूर्व्याद्युरोहेणैव काण्डमथनात्। अथ कथं पुनर्व्राह्मणादिवचनक्लृप्तं कल्पमनादृत्य अर्थान्तरमाद्रियेत ? तस्मात् कल्पानुरोधेन मन्त्रार्थः सुज्ञेयः इत्येव युक्तम्। तथैव मन्त्राविर्भावात्। तथा चेत्-ब्राह्मणकल्पस्य एकविधत्वात् कथं कल्पसूत्रभेदेन विनियोगभेदो वेदमन्त्राणाम् ? वस्तुतस्तु ब्राह्मणादिवचनानुसारेण सर्वेषामपि एकविध एव कल्पः प्रधानो युक्ततरश्च, वेदविदितत्वात्। दृश्यते तु तैत्तिरी- यादौ एकस्यामपि शाखायां एकरूपाणामपि मन्त्राणां आपस्तम्बबौधायनशालाबादादिकल्पसूत्रभेदेन विनियोगभेदः, न हि द्विधाः त्रिचतुरा वा विधाः ब्राह्मणे विहिताः। कल्पभेदेऽपि मन्त्राणामेकविधं स्वरूपं च न हीयते, प्रत्युत कल्पभेद एव मन्त्राणामपि बहुविधत्वं दृश्यते, तैत्तिरीयमैत्रायणीयवाजसनेयादिशाखासु, तथथा- ‘इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थोपायवः स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आ प्यायध्वमघ्न्या देवभागमूर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजा- वतीरनमीवा अयक्ष्माः।। इति (**तै० सं० १।१।१।१-५ **) ‘इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थ देवो वः सविता प्रार्प- यतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आ प्यायध्वमघ्न्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः।’ इति ( वा० य० १।१ ) ।
सत्यम्; तत्तु शाखाभेदेन दर्शनभेदात् तथा मन्त्राणां बहुविधत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधो दोषापत्तिश्च। विनियोगस्य तु श्रौतस्य स्मातस्य च कल्पितत्वान्नैकविधत्वं कल्पानुरोधेनैव प्राप्यम्, मन्त्राणां तु कल्पितत्वं सर्वथाप्यभ्युपगम एव, तस्मान् न कल्पानुरोधेनैव वेदमन्त्रदर्शनं, नापि कल्पानुरोधेन वेदमन्त्रार्थकल्पनं प्रधानम्। तत्त्वार्थविमर्शस्तु कल्पविनियोगाद्यनुरोध- सन्निरीक्षणेन केवलानां मन्त्राणां यथाश्रुतमेव कर्तुं युक्ततर इत्युच्यते। तस्माद् यजुर्मन्त्राणामपि स्वतन्त्रेण तत्त्वार्थानां वस्तुविदः एव। स च कर्मादिविनियोगनिबन्धनमन्तरेणैव विमर्शनीयः। तथा केवलानां मन्त्राणां तत्त्वार्थे विज्ञाते तदनुकरणेन विन- योगादिपरत्वेनाप्यर्थं कल्पयितुं शक्यं चेति सिद्धम्। *(९०)
केवलं विनियोगपरत्वेनार्थकरणे प्रथमतः तत्रैव लक्ष्यवेधात् शुद्धमन्त्रार्थविमर्शनादृष्टिः कुण्ठिता दूरनिरस्ता च भवति । तस्माद् अर्थज्ञानपटवः तत्पदार्थानुसुस्रवो विद्वांसः पक्षपातादिदोषान् परित्यज्य, स्वाभिमताग्रहं विना, समदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या, वेदार्थं स्वयं विमिर्षितुमर्दन्ति भवन्त इति विज्ञासिः ।
सायणभाष्यविमर्शः ।
विदितमेवेदं सर्वेषां विदुषां सर्वत्र सुप्रसिद्धं च तत्र भवान् आचार्यः सायणः चतुर्णामपि वेदानामनर्थं प्रकाशयामास भाष्य- मुखेनेति । तत्रापि प्रथमतः प्रणीतं विशिष्टतरं तैत्तिरीयकृष्णयजुर्वेदभाष्यमेव सर्वतः प्राधान्येन वरीवर्ति । तदपि
यज्ञस्य मात्रां वि मिमीते उ त्वः
इति ( क्र० १०,७१,११ ) मन्त्रवर्णवत्,
वेदा हि यज्ञार्थमभि प्रवृत्ताः
इति ( वे० ज्यो० ) स्मरणच्च सर्वेषामपि वेदानां यज्ञार्थमेव प्रवृत्तेः, यज्ञे च तस्मिन् यजुर्वेदस्यैव प्राधान्याच्च, तथा अधीतरवशाखादि- विनियोगेन विशेषतः तदर्थप्रकाशनकौतूहलेन स्वनुष्ठेययज्ञादिकर्मकलापविज्ञानप्राचुर्याच्च प्रथमतः यजुर्वेदभाष्यं प्रणीत- मिति प्रतीयते । भाष्ये च तदतिगम्भीरं महद्विस्तीर्णं अधियज्ञादितत्त्वविचारप्रचुरं विशेषतः ब्राह्मणकल्पसूत्राद्यनुरोधेन सुप्रसिद्धप्रकृति- विकृतिरूपदर्शपूर्णमाससोमादियज्ञीयविनियोगपरेण अर्थेन परिपूर्ण मीमांसादिन्यायपरिकल्पितं सर्वेषां शास्त्रचिन्तकानां सर्वथा विचारार्हस्य प्रमाणभूतं च भवति । यद्यपि आध्यात्मिकविषयप्रचुरस्य वैकिकैकदेशस्य गद्यगाथादि ब्राह्मणरूपस्य क्वचिदप्यंशो मन्त्ररूपस्यापि उपनिषद्भागस्य प्रामाण्यावादिनां शङ्करदेशिकेन्द्रप्रभृतीनां भाष्यं विशिष्टतरतत्त्वविचारप्रचुरं प्रसिद्धतरं वरीवर्ति, तथापि आमूलाग्रस्य यदप्यध्ययनपाठप्रवचनादिपरम्परया प्रचलितस्य सम्पूर्णस्य वेदस्य मन्त्रारात्मकस्य संहिताग्रन्थस्य तथा ब्राह्मणभागस्यापि ब्राह्मणारण्यको- पनिषद्भिरुक्त्या च सुप्रसिद्धं अग्रगण्यं सायणभाष्यमेव सर्वेभ्यः प्राथभ्यं गौरवं चाईतीति न पुनर्वक्तव्यम्। तच्च सायणभाष्यं ब्राह्मणारण्यकोपनिषद्भिरुक्तव्याकरणसूत्रधर्मशास्त्रीयमीमांसादिवचनन्यायाद्युपबृंहितं, सरलतर- संस्कृतभाषानिबन्धनोपक्लृप्तं, अतिप्राचीनानां प्रसिद्धे संस्कृतसाहित्येऽप्यप्रसिद्धानां अलौकिकानां वैदिकशब्दानां अर्थावबो- धायनुकूलं विशिष्टतरशब्दार्थव्युत्पत्तिप्रक्रियादिहितं वेदार्थव्याख्यानप्रक्रियामार्गादर्शकं भवति । यद्यपि अस्मिन् सायणवेदभाष्ये प्रथमकल्पनाया विरचिते केवलयज्ञादिविनियोगपरतया व्याख्येयेन एकदेशीयसङ्कुचितार्थ- कल्पनाहितोः तत्र न्यूनातिरेकादिदोषारोपणं केषाञ्चित् प्राची वैदिकानां, तथा आधुनिकनां लौकिकानां पाश्चात्यपण्डितानां भाविनामपीष्टी, तथापि अत्यन्तप्रसिद्धानां अलौकिकानां संस्कृतप्राकृतादिसर्वभाषविलक्षणणानां क्वचित् प्रसिद्धसंस्कृतसाहि- त्येऽप्योषि विलक्षणस्वरूपाणां क्वचिदिद्ध्युदार्थभासकानां च वैदिकशब्दानां अर्थप्रकाशनार्थाय आपादतः प्रदर्शितस्य यास्क- निरुक्त्यादिरवलम्बनेन प्रथमकल्पनाया समाविष्टकृतं सायणवेदभाष्यं वेदार्थव्याख्याने शब्दव्युत्पत्त्यादौ च सर्वेषां मार्गदर्शकमेव भवितुमर्हतीत्युच्यते । तत्र दोषारोपणं तु अज्ञानमूलकमेव । तथाथा आपाततः शब्दसुखेन श्रुतानां विनायकादिदेवतानां प्रथमकल्पनाया चित्र- विभ्रमादिदर्शनात् तत्र न्यूनातिरेकादिदोषारोपणं तु सामान्यजनानामपि सुलभतरम्, तद्देव सायणवेदभाष्येऽपीति मन्त- व्यम्। अन्यथा अत्यन्तप्रसिद्धे लोकविलक्षणे वेदे प्रथमकाल्पनसन्निकृतितसायणभाष्याभावे तत्र प्रयतमानानां विदुषामपि वेदव्याख्यानोपक्रमणं तु
विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम्
इचिवत् हास्यास्पदमेवाभविष्यत् ।
सुप्रसिद्धं च
विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रमम्। इति न्यायसिद्धं वचनम्। तस्मात् तदिदं समदृष्ट्यः स्वयं विद्वद्गद्य एव विमर्षितुमर्हन्ति । एवमिदं वेदानां सायणभाष्यस्यैव सर्वतः प्राथम्यात् वेदार्थव्याख्यानप्रक्रियादिमार्गदर्शकत्वाच्च विशिष्टतरगौरवार्हता स्वतःसिद्धैवेति प्रतिज्ञायते । अतएव इतः पूर्वे परे च सायणवेदभाष्याधिक्येन विशेषेणतत्त्व- विमर्शनेन निपुणतरं वेदार्थप्रतिपादने कृते करिष्यमाणेऽपि तत्र यद्यच्छा प्रासं महता पुण्येन प्ररासने च सम्पादितं परमं सौभाग्यं प्रथमं तन्महद्भागं सर्वथापि सायणस्यैवाभवत्। न च ततपुनरास्मिन्(६३)
कल्पे अन्वयो भवितुं शक्यमिति तदेव प्रशंसनीयम्। किमु ? इतोऽप्यस्ति कश्चिद्विशेषः सायने तद्भाष्चे च। अथ किमु ? वेदवचनानुरोधेनाचरणं आचरणमुपमेव वेद- व्याख्यानमित्येष एव विशेषः । तथा— वेदार्थप्रकाशनवत् भारतेऽस्मिन् भूमण्डले वैदिकधर्मप्राधान्यतः प्रतिष्ठतरकर्नाटक- विजयनगरसाम्राज्यप्रतिष्ठापनेन तत्र स्वयं प्रधानमन्त्रिपदवीमधिष्ठाय तस्संचालनेन, तथा आचार्येन्द्रशङ्करभगवत्पादप्रतिष्ठा- पितस्यद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वसिद्धान्तस्य पुनरुद्धोधनेन चेत्येवं प्रपञ्चपरमार्थोभयविधसाम्राज्यसंचालने ज्ञान-क्रियाशक्तियां सम्य- ग्वाणिज्यमधीकृत्य तत्र तदौचित्यतानिवर्हणोनोप्रसायां कृतकृत्यतापदवीमारूढः कीर्तिशेषः सन् रामराज्यादौ प्राचां वसिष्ठादि- दर्शनानां विज्ञानमपरविज्ञाने भाव्यतः सायनों साधवः सर्वेषां मार्गदर्शी बभूवेति विशिष्टं गोरवास्पदं सर्वेषां भारतीयानाम्, ततोऽपि विशेषतः अभिमानारुवत्स्माकं वैदिकधर्मविधानलम्बनाम्। एवमेव वेदार्थज्ञानप्रकाशने पूर्णसहानुभ्या प्रोत्साहनेन यथोचितसहायप्रदानेन च आचार्जसायनास्य प्रेरणया तयशः पुण्य- फलभावितामुपेतौ जननाहितैषी श्रीकर्नाटकराज्यापधिष्ठितः श्रीवीरुकुमहीपतिरपि धन्यवादाई: चिरमनुस्मरणीय एव । तत्रापि विशेषस्तु यत् खलु वसिष्ठादिमहर्षीणां वेददर्शनादनन्तरं अद्ययावत् अस्मिन् भूमण्डले सम्भूतेषु तथा कीर्ते- शेषेषु च सहस्त्रशो राजन्तेषु भूपतिषु पुण्यपुरुषेषु श्रीवीरुकुमहीपतेरेदं अपूर्वमन्यसाधारणं तद्वेदार्थप्रकाशनयद्यशः महता भाग्- धेयेनोपप्राप्तम्। तत्रापि पत्रिकाप्रकाशादिना राजकारणादिकमिव राजकीयप्रतिष्ठ। दिप्रयोजनमन्तरेण धनाजनेन लौकिकैश्वर्याभि- वृद्ध्यादिसिद्धयर्थादं विनैव केवत्वे जनताहिताय वैदिकतत्त्वज्ञानोदयैकध्येयसिद्धयर्थं स भूपतिः सायनसुखेन वेदार्थप्रकाशनं कारयामासेति, तदिदमकरणीयमेव सर्वेषां राज्ञां विदुषां प्रजाजनानां च वैदिकधर्मविधापरायणत्वम्। तथा च वेदभाष्यादौ मञ्जुमुखेनोदितः स पुण्यश्लोकः ।
‘ यत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्क महीपतिः । आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ।। ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्गहात्। कृपालुर्माधवाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यत: ।।
(इति ऋग्वेद- भाष्यभूमिकायाम् ।)
एवमिह वेदार्थप्रकाशने ब्राह्मणराजन्ययोः मित्रावरुणतेजः प्रभावपूर्णयोजनशक्ति-क्रियाशक्तिप्रधानयोः श्रीसायणाचार्य-बुक्- भूपयोः सहयोग एव प्रधानं कारणमिति प्रतीयतं, तदिदं परं वैदिकं तत्वं लोके निदर्शनाय प्रत्यक्षीकृतं तयोस्तेन सहयोगेन। तथा च यजुर्मन्त्रवर्णे—
‘ स श्शितं मे ब्रह्म स श्शितं वीर्यं बलम् । स श्शितं क्षत्रं जिष्णु यस्याहमस्मि पुरोहितः ।। इति (**तै० सं० १,१,१०,१ **) तस्यायमर्थः— ‘ मे
मम ‘ ब्रह्म
ज्ञानशक्तिप्रधानं ब्राह्मं तेजः ‘ सश्शितम्
तपसा सम्यक् निश्चितम्। तथा तदनु- गुणं ‘ वीर्यं बलं
च ‘ स श्शितम्
ज्ञानप्रकाशनाय सन्नद्धम्। अपि च ‘ यस्य
राज्ञः ‘ अहं पुरोहितोऽस्मि
कार्यकर्ता नेताऽस्मि तस्य राज्ञोऽपि ‘ जिष्णु
जयशीलं ‘ क्षत्रं
क्रियाशक्तिप्रधानं क्षात्रं तेजः सम्यक् निश्चितम्, विश्व- विजयाय सज्जमिति यावत्। एतेन ब्रह्मक्षत्रयोः सहयोगेमेव सर्वं सेत्स्यतीति सम्बध्यते । एतत्प्रम्त्रोपव्याख्यानब्राह्मणमपि एतमेवार्थं स्पष्टीकरोति । ब्रह्मणेव क्षत्रं स श्स्यति, क्षत्रेण ब्रह्म, तस्माद् ब्राह्मणो राजन्यवानत्यन्यं ब्राह्मणं, तस्माद्राजन्यो ब्राह्मणवानल्यन्यं राजन्यम्
इति । (**तै० सं० ५,१,१०,८ **)
‘ ब्रह्मणेव
ज्ञानरूपेण ब्रह्मतेजसेव ‘ क्षत्रं
क्रियारूपं क्षात्रं तेजः तत्कार्यं च ‘ सश्शितं
सम्यक् निश्चितं तीक्ष्णं भवति, तथैव ‘ क्षत्रेण
क्रियाशक्तिरूपेण क्षात्रतेजसा ‘ ब्रह्म
ज्ञानं तीक्ष्णं भवति ।
तस्माद् ब्राह्मणः
विद्यामुखेन ज्ञानशक्तिप्रधानो विप्रः ‘ राजन्यवान्
शासनमुखेन क्रियाशक्तियुक्तेन क्षत्रियेण राजा सहितः
अन्यं सर्वं ब्राह्मणं ‘ अति
अल्येति राजा सहयोगेन स्वामीष्टिक्रियानिवर्हणसमर्थः सन् सर्वान् ब्राह्मणानतीत्य सुप्रतिष्ठितः पूजाही भवतीत्यर्थः । तथैव ‘ राजन्यः
क्षत्रियः क्रियाशक्तियुक्तः पुरुषः ‘ ब्राह्मणवान्
ज्ञानशक्तियुक्तेन विप्रेण सहितः ‘ अन्यं राजन्यम्
अन्यान्यू सर्वान् क्षत्रियान् अल्येति, ज्ञानशक्तिप्रकाशनन सर्वन्रराजेष्ो भवतीत्यर्थः ।( ११९ )
यत्र
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्
इति श्रुतेः वेदवागुपासः परमपुरुषमुखस्थानीयो ब्राह्मणः,
मुखादग्निरजायत,
( वा० य० ३१।
११ ) 'वाग्वा आसन्
( ना० उ० )
अग्निर्वै वाचि श्रितः; आग्नेयो वै ब्राह्मणः (**तै० ब्रा० २,७,३ **) इत्यादि श्रुतिभ्यः । वेदवागादिसुखेन ज्ञानप्रकाशनसमर्थो ज्ञानशक्तिप्रधानो ब्राह्मणः इति सिध्यति । तथा
बाहू राजन्यः कृतः
इति च परमपुरुषबाहुस्थानीयो राजन्यः,
बाहुर्वोबलम्, इन्द्रो मे बले श्रितः; ऐन्द्रो राजन्यः
इति च बल-क्रियाशक्तिप्रधानः क्षत्रियः इति सिध्यति । एवं ज्ञानक्रिययोः ब्राह्मणराजन्ययोः सहयोगेनैव अस्मिन् लोके सर्वोऽपि प्रवक्ष्यव्यवहारः परमार्थश्च सिध्यति, तेन विशिष्टं लोकोत्तरं जनहितं च भवति । तदेतत्सर्वं शतपथब्राह्मणे स्पष्टमनुश्रूयते-
क्रतुर्द्दक्षो वा अस्य मित्रावरुणौ । एतत्त्न्नच-दाम्यम्। यदेतन्मनसा कामयते इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स क्रतुः । अथ यदेतत्तत् समृध्यते स दक्षः । मित्र एव क्रतुर्वरुणो दक्षः । ब्रह्मैव मित्रः क्षत्रं वरुणः । अभिगन्तैव ब्रह्म कर्ता क्षत्रियः
इति ( शत० ब्रा० ४।१।४।१-६ ) । तथा च ऋङ्मन्त्रवर्णैः-
इमां धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सऽशिशाधि
इति (**ऋ० ८,४२,३ **) नामाकः काण्वः । तस्येदमुपव्याख्यानब्राह्मणम्-
क्रतुं दक्षं वरुण सऽशिशाधीति वीर्यं प्रज्ञानं मयि सऽशिशा-धीर्येव तदाह
इति ( ऐ० ब्रा० १,१३,२८ ) । तस्यास्य प्रत्यक्षं निर्देशने सायन-बुक्कपयोगः सहयोगेन सट्टर्वटितं वेदार्थप्रकाशनं तथा वैदिकधर्मप्रतिष्ठापनं च अभूतपूर्वं जगद्धितकारणीभूतं मनुष्यमात्रस्य ज्ञानोदयेन शाश्वतसुखसजीवनास्पदं च सत् तदिदमद्यापि वरीवर्ति, जागर्ति च सर्वत्र वैदिकतत्त्वज्ञानसुधारसवितरणार्थं, एवमेव उत्तरत्रापि अज्ञानरसं वितरन् आचन्द्रार्क प्रतिहास्यतीति महत् सौभाग्यमेवैतत् सर्वेषां मानवानां विशेषतो भारतीयानां वेदधर्मास्तिकानाम्। तस्मादस्माकं सर्वेषां मानवानां हितार्थं अज्ञाननिवृत्त्ये वैदिकतत्त्वज्ञानप्रकाशनेन कृतः तेषां महाउपकारोऽयमविस्मरणीयः । तथा तेषामादेशात्क्रमणोदनाय यथोचितसेवावलम्बनेन सम्पूर्णजीवितस्य क्षणेनापि न पारयाम इति कृतज्ञतया वेदवचनानु-सारेण तदध्ययनं तदर्थज्ञानं तदैवाचरणं तत्प्रचारणं च सर्वतः संवर्धयितुं न प्रमदितव्यम्। तथा च वेदमातुर्मुखेन परमपुरुषस्य तस्यास्य विश्वरूपस्य जनतानार्दनस्य सेवावलम्बनमेवास्माकं सर्वथा शरणमिति तदर्थमेवास्माभिः सर्वैरपि चिरमनुचिन्तनीयम्। तथा वेदाचार्याणां तेषां अन्तेवासिपरम्परावाहायन्तःप्रवेगेन तदितिकर्तव्य-तानिर्वहणेोचितपरिच्छेदपरेपरेण वेदार्थज्ञानाय तत्प्रचारणाय च अस्माभिः सर्वैरपि यावज्जीवं स्वस्वकर्तव्यपरायणतया प्रयत्नरशीलैर्भवितव्यं, तथा तत्परं ध्येयं साधयितुं न विस्मरणीयं, नापि प्रमदितव्यमिति च साञ्जलिबन्धा सविनयसद्विद्या-प्रेमरसपूर्णैयं विज्ञासिः ।
ऋषिरियं ज्ञाननीव जनानां ज्ञापयतादिविकृतिमिह विदितम्। झटि लब्ध्वा जगति जनास्तां ज्ञानसुधारसतोऽत्र रमन्ताम्। इति दैवरतीयाऽक्षरमाला । प्रस्तुतऽस्मिन् तैत्तरीयसंहितादीनां सायनभाष्ये अधियज्ञं तत्त्वं यज्ञीयकर्मानुष्ठानपदक्रमादिकं च साकल्येन सम्यक् उपन्यस्तमस्ति । तेन मीमांसादिज्ञानपूर्वकं यथाशास्त्रं यज्ञानुष्ठाने महानुपकारो भवति । तत्र सायनस्याधियज्ञविज्ञान-सर्वस्वं प्रतिष्टितमिति मनाकुतमेव । तत्र केचिदेकमाहुः- सायनेन सारस्वतपाठक्रमेणैव यथास्थितानामेव संहितादीनां भाष्यं विरचितम्। यदि तत्र आर्षेय-पाठक्रम एव युक्त इति सायनाभिमतं चेत्, तथा तेनैव क्रमेण संहितादिग्रन्थविभागात् भाष्यं प्रणेतव्यमासीत्। तेन सारस्वत-पाठ एव सायनाभिमतः नतु पुनरार्षेयकाण्डानुक्रमः इति प्रतीयत इति । अत्रोच्यते- नैषा वस्तुस्थितिः; नाप्येतद्युक्तियुक्तं वचनम्। कुतः ? काण्डानुक्रमस्य सायनेनाध्युपनतत्वात् ? कथम् ? तैत्तरीयसंहिताभाष्यारम्भे
यो ह वा अविदिता-देवतो यजते याजयेतेऽध्यापयति वा यातयामानि ( अस्य ) छन्दा ँसि भवन्ति
इति श्रुतिवचनपूर्वकं काण्डानुक्रममाणोदाहरणेन काण्डपाठस्योद्योदुत्तस्त्वात् ।
शाखादि याजमाने च होतॄन् होत्रं च( ६३ )
दार्शिकम्। तद्धि धीन् पितृमेधं च नवाहः कस्र्य तद्धिदः
इत्यादि । एतेन आर्पेयकाण्डपाठक्रर्म- प्रेत एवेति सिध्यति ।
सत्वम् ; संहिताभाष्यारम्भे समुद्धृतः काण्डक्रमः सायनैनेति, भाष्यं तु सारस्वतपाठक्रमेण यथास्थितमेव विरचितं खलु ? भोमू । तत्तु ‘ स्थितस्य गतिश्चिन्तनीया,’ ‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्’ ( भ० गी० ३।२६ ) इति न्यायेन ब्रह्मदेवनिर्णयानुसारेण अध्ययनपरंपराप्रचलितपाठक्रमेण यथास्थातामेव संहितानादीनां माष्यरचना सारस्वत- पाठोप्याहतः, तथा- अपि सारस्वते पाठे ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति वचनात्। काण्डज्ञानार्थं काण्डक्रमोऽप्युपदिष्टः, न हि तावता माष्येण आर्पेयकाण्डक्रमं तथा तदध्ययनादिविधिं च निषेद्धं शक्यते । काण्डे काण्डे व्रतचर्या
इत्यादि- सूत्रेणाप्यस्यावेदोद्वत्वात्, काण्डविभागेन पाठकमेऽपि काण्डानुक्रमणिकादिसहितं यथास्थितमेव सायनमाष्ये यथाथुकं काण्डक्रमेण योजयितुं शक्यमेव । तस्मात् सायनभाष्यं काण्डक्रमे प्रतिकूलं न भवति, प्रत्युत सर्वथाप्यनुकूलमेव । तथापि पुनर्ब्रह्मसभानिर्णयानुशेधेन सायनादिभाष्यानुसारेण चिरन्तनपाठप्रवचनादिवप्रचलितपाठक्रमेणैवाध्ययने का हानिः का च दोषपातिः ? यातयामतादोषादिनिवृत्तिरेव, तथा ब्रह्मादि निर्णयादिसर्वेऽपि आर्पेयपरिशुद्धिमन्त्रेण यातयामता- दोषे ब्रह्मणापि न शक्यो निवर्त्तयतुम्। यातयामानि छन्दांसि भवन्ति
इति श्रुतिवचनात्। ब्रह्मवचैनेव तद्दो- षनिवृत्तिर्भवितुमर्हति इति चेत्- किमर्थं पुनः
ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति तज्ज्ञानावश्यकता ?
अथ- ‘ आर्पेयच्छन्दोदैवतादिच् ‘ इति आर्पेयादिज्ञानमात्रेण तदपि ब्रह्मवचनमेव । यातयामतादोषनिवृत्तेः किं पुनरा- र्यंपठाश्रयेण ?
ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति ज्ञानमात्रास्याभ्यनुज्ञातत्वात्। तत्र ज्ञानमात्रे तु अभ्यनुज्ञामान्न न तु विधिः, विधिवत्तु वेदव्रतादिपूर्वकं काण्डपाठक्रमेणाध्ययनमेव स्पृशति । अपि च सारस्वतपाठे काण्डविभागस्यैवाभावात् तज्ज्ञानं दुःसम्पाद्यमेव, अतएव समप्रवेदपारङ्गता अपि आर्पेयादिकं न जानन्ति, प्रत्युत स्वाधीतमन्यवस्थितमपि मुख्यवस्थितं युक्तक्रमेवाभिमन्ते । मन्त्रविनियोगावसरे यजुर्वेदिनो ऋग्यादि- स्मरणपारेणतिरेव प्रायः न दृश्यते, क्वचित् आहुतिप्रदानानन्तरं देवतायै
मन्त्रोक्तदेवतायै इदं न मम
इति उच्चरन्ति, तत्र प्रचलितपाठक्रम एव हेतुः । तस्मादत्र युक्तायुक्तविमर्शेन यथोचितमनुष्ठातुमर्हन्ति विद्वांसः, युक्ततस्वीकारे एव गुणिनां गुणः प्रतिष्ठितः यद्व्यत्कर्त्त- तदुक्तं, इतपरं
यथेच्छसि तथा कुरु
इति भगवदुपदेशानुसारेण यथारुचि कर्तुमर्हन्ति वेदविद्यार्थिनो विद्वांस- इति, सोऽयं तेष्वेव समप्यते कर्तव्यमनुसरणभारः । साम्प्रतिकेडस्मिन् तत्त्वविमर्शके युगे तेषामपि-
करिष्ये वचनं तव
इति युक्तानुसरणमप्येचिरादेवागमिष्यतीति निश्चयात्, अनवरतं वैदिकचिन्तनेन स्थीयते वैदिकानां वेदविज्ञानभान्यो- दयनिरीक्षणेन, इत्यास्तां तावदलमतिविस्तरेण ।