छन्दो विचारः ।

‘छन्द’ एव वेदमन्त्राणां स्वरूपे प्रधानं लक्षणं च। छन्दसैव मन्त्राणां मन्त्रत्वं प्रतिष्ठितम्। छन्दसैव ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदं च सिद्धम्। छन्दोनिबन्धनन्तरा मन्त्र एव न भवति । मन्त्राणामेव मुख्यं वेदमं वस्तुतस्त्वसिद्धम्। तस्माद्वेदमन्त्र- स्वरूपज्ञाने छन्दोज्ञानमेव प्रधानम्। अत एव ‘गायत्र्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता’ इत्यत्र ( वा० ३० ७।१३।५ ) छन्द एव प्रथमत्येन निर्दिष्टम्। तस्मात् ऋषिदेवच्छन्दांसि ‘तानि मन्त्रेभ्यो विद्यात्’ इति श्रुत्या- विहितं वेदमन्त्राणामध्यात्मयागसिध्यर्थम्। ऋचां तु गायत्र्यादीनि प्रसिद्धानि । छन्दोमुखेनैव ऋचां यजे विनियोगो विहितः । ‘गायत्र्या ब्राह्मणमुपनयीत, त्रिष्टुभा राजन्यं, जगत्या वैश्य’ मिति, त्रैवर्णिकानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां द्विजत्वसिद्धिः छन्दोमुखेनैव उपदिश्यते । अत एव तदेतच्छन्दस्तत्वविज्ञानादेवामृतत्वसिद्धिरापि मन्त्रोपदिष्टाश्रूयते । तथा च दीर्घतमसः आर्षयं ब्रह्ममन्त्रदर्शनम् ।

‘ यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत। यद्वा जगत्त्याहितं पदं य इत्त्बिदुस्ते अमृतत्वमानशुः’ इति (**ऋ० १।१६४।२३ **) एवं सहच्छन्दाऽनुष्टुभन्तै, तद्देवताधिष्ठितानि । ‘अग्नेरग्निमसृज्यतयजुषोविणिहृया सविता सं बभूव ।

अनुष्टुभा सोम उक्त्यर्धेम्त्वान्हस्पतेर्बृहती वाचमावत् ॥४॥ विरागिमत्रावरुणयोरग्निमिरेन्द्रस्य त्रिष्टुबिह भागो अहः । विश्वांदेवाअजगत्या विवेश तेन चाकरुषयो मनुष्याः ॥५॥ इति (**ऋ० १।१३२।४-५ **) एतेषामृग्वेदाममपि सर्वेषां छन्दसां अधिष्ठाता उत वर्षकः प्रकाशो विश्वरूपः स परमैश्वर्यपूर्णः परमपुरुषः छन्द एव, तस्मात् छन्दोमुखेनैवाविर्भावः प्रकाशोऽनुश्रूयते ‘यच्छन्दसामृषभो विश्वरूपः ।

छन्दोभ्योऽमृतत्वमात्मसमभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु’ इति (**तै० शिक्ष० ४।१ **) एवं छन्दस्तत्वज्ञानेन मन्त्रज्ञानं, मन्त्रमुखेन ब्रह्मात्मतत्वज्ञानं, तेनैव चामृतत्वमिति छन्दोमुखेनैवामृतत्वसिद्धिरिति सिद्धम्।

ऋग्वेदे तु गायत्र्यादीनि छन्दांसि प्रसिद्धानि । तासामृचां अन्यासां च यजुर्वेदेऽपि तान्येव छन्दांसि भवन्ति । तदिदं तैत्तिरीयाब्राह्मणवचनेन गम्यते । ‘गायच्या गायत्री छन्दः’ इति ( ना० ब्र० १९।१३।५ ) ‘गायत्रीभिश्च तिष्ठेत.

.. यदेते वृचमन्वारे सन्तत्यै’ इति (**तै० सं० १।१।१७।७ **) अत्र गायत्री ऋचस्तु- ‘सम्पश्यामि प्रजा अहम् (**तै० सं० १।१।६।१ **) उप त्वाग्ने दिवेदिवे’ इति च। ‘देवो वः सवितुःसुनातु’ (**तै० सं० १।१।५।५ **) साविष्यर्चा, पच्छो गायत्रिया त्रिःप्रमुखस्वाय’ इति (**तै० ब्रा० ३।

२।१४ **) ‘विश्वे देवस्य नेतुः०’ (**तै० सं० १।२।१२।२ **) ‘ऋचा जुहोति, यज्ञस्योद्यत्यै अनुष्टुभा जुहोति विश्वे देवस्य नेतुरित्याह’ इति (**तै० ब्रा० ३।२।१२ **) ‘विश्वे देवस्य नेतुरियुद्यनुष्टुभोममया जुहोति’ इति (**तै० सं० ५।

१।५।४ **) “सं१स्रावभागाः स्थेषा बृहतः०” (**तै० सं० १।१।१३।१३४ **) “सं१स्रावभागाः स्थेयात् । वैश्व- देवर्चा० त्रिष्टुभन्नैति” (**तै० ब्रा० ३।२।१३ **) ‘वाजस्य मा प्रसवेन० ।’ (**तै० सं० १।१।१९।१ **) “अथ सुग्वागु- दुभ्यां वाजवतीभ्यां व्युदूति” (**तै० ब्रा० ३।

२।१३ **) । एवमेव क्वचिदतिच्छन्दसोऽपि निर्देशो भवति- “अभि त्वां देव१सवितारमोण्योः० ।’ (**तै० सं० १।२।१२।२ **) “अभि त्वं देव१ सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चां मिमीते” इति (**तै० सं० ६।१।१३।४ **) । तदेतद्दर्शनमात्रं किंचिद्दोपमन्यत्सम्।

एवं सर्वासापपि ऋचां छन्दांसि विनियोगसङ्ग्रहे निर्देशानि सायनभाष्ये विद्यन्ते । यानि विज्ञाय तत्रतत्र विनियोगावसरे उच्चारणीयानि । एवं ऋचां गायत्र्यादीनि छन्दांसि सर्वेषामप्यभिमताः । न यजुर्मन्त्राणां तु अप्रसिद्धान्येव छन्दांसि, नापि कुत्रचिदुल्लिखितानि, ऋचामिव यजुषां छन्दो व्यवस्था नास्तीति, भावः ।

“ अनियताक्षरपादनि यजूंषि भवन्ति” इति सूत्रेण यजुषां छन्दोनिबन्धननियमाभावात् तेषां छन्दःस्वरूप-(४८)

विज्ञानशब्दस्य सम्पादं छन्द एव नास्तीति केषाञ्चिदभिप्रायः

। अत एव केवलं “ यजुश्छन्दः

इति पठनपद्धतिर्विद्यते इति प्रतीयते । अपि च यजुषामपि छन्दोनियमसत्वे सूत्रभेदेन अनेकधा मन्त्रविभागेन कर्मणि विनियोगः न शास्त्रीयिता मद्दति । तद्यथा- “ इषे त्वोर्जे त्वाम्, इषमूर्जेऽद्य यजमानस्य पशून्

इति ब्राह्मणोद्भूते एकस्मिन् मन्त्रप्रतीके आपस्तम्बो मन्त्रद्वयं परिकल्प्य, तद्विनियोगं पृथगेव विदधाति ।

इषे त्वेति शाखां छिनत्ति, ऊर्जे त्वेत्यनुमाष्टि

इति । बौधायनस्तु तत्र ब्राह्मणानुरोधेन एकमेव मन्त्रं कल्पितवान्

इषे त्वोर्जे त्वेति शाखां छिनत्ति

इति । उभयमपि प्रमाणम्। उभयथाप्यनुष्ठानपद्धतिर्विद्यते । तत्र कथं छन्दोनिर्णयो भवेत्। एवं सहस्रशः स्थानेषु विद्यते । तस्मात् यजुषां छन्दोनियम एव नास्तीतिवक्ष्यमाणापत्तिः,

तन्निर्णयाप्रमाणाभावात्। नूतने निर्णये तु अप्रामाण्यात् अव्यवस्थादिदोषापत्तेश्च ।

वस्तुतस्तु - यजुर्मन्त्राणामपि छन्दोनियमोऽस्त्येव, एकाक्षरमारभ्य यजुश्छन्दः प्रवृत्तम्। तथा च पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् -

गायत्री छन्दस् विचारः

छन्दः । गायत्री । दैव्येकम्

इति । अत एव

ओं

प्रत्येकाक्षरस्य प्रणवमन्त्रस्य याजुषी देवी गायत्रीछन्दो निर्दिष्टम्। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म। अग्निदैर्वता ब्रह्म इत्यार्षम्। गायत्रं छन्दं परमात्मं सरूपम् ।

इति ( ना० उ० १९।३।३ )

प्रणवस्य ब्रह्मा, ब्रह्मा दैवी गायत्री

इति च ( आ० परिशिष्टे )

ओमिति प्रतिपद्यते एतद्वै यजुः

(**तै० आ० २।१।९ **) इति च प्रणवस्य यजुष्ट्वं स्पष्टमेवाम्नातम्। ऋचां तु

अष्टाक्षरा गायत्री

इति नियमः । सा च एकपदा क्वचिद् द्विपदा त्रिपदा च भवति । तथापि क्वचित् एकस्मिन् अक्षरे अक्षरद्वये च न्यूनोऽधिके च

निचृद् भुरिक् विराट् स्वराट्

इति गायत्र्याः विशिष्टसंज्ञा प्रसिद्धा । एतेन ऋचामेकाक्षरा दैवी गायत्री छन्दो न भवतीति सिध्यति । तथा च

गायत्री छन्दस् विचारः

छन्दः । गायत्री । दैव्येकम्। आसुरी पञ्चदश । प्राजापत्याषष्ठी । षड् यजुः । साम्नां द्विः । ऋचां त्रिः । द्वौ द्वौ साम्नो बर्धेत। त्रीं स्त्रीनृचाम्। चतुश्श्चतुरः प्राजापत्यायाः । एकेकं शेषे । तान्युणगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्तिकृतिष्टुब्जगत्यः ।

चतुश्श्चतुरः सामान्यं एकैका ब्राह्म्यः प्राजापत्याया

इति । इति पिङ्गलनागप्रणीते वेदाङ्गभूते छन्दःशास्त्रे प्रतिपादितं वैदिकं छन्दोऽलक्षणम्। तच्च विस्तरशः उत्तरत्रोल्लिख्यते । एवं

ऋगदिमन्त्राणां

ऋषिदैवतच्छन्दांसि

एतानि त्रीण्येवान्तस्तत्त्वानि भवन्ति । तस्मादध्यादिज्ञानेनैव तदुच्चारणपूर्वकमेव वेदमन्त्रविनियोगो विहितः । अन्यथा याथायामतादोषापत्तेः । अतएव शुक्लयजुर्वेदकात्यायनसर्वानुक्रमणीसूत्रे ऋग्वेदे प्रसिद्धानामृचां तत्र दर्शिताम्येव

ऋषिदैवतच्छन्दांसि । निर्दिशानि

समिधोअग्रयश्श्रुतघो गायस्यः । समिधा विरूप आङ्गि रसः । इत्यादीनि । ऋग्वेदे तु अप्रसिद्धानां केषाञ्चिदृचामृणां यजुर्मन्त्राणामपि ऋष्यादीनि तैत्तरीयसायणभाष्ये विनियोगसङ्ग्रहवार्तिकमूलेन लिखितानि । तत्सर्वं विज्ञाय यथाशास्त्रमेव वेदाध्ययनादिके कृते सर्वे श्रेयस्करं भवेदिति शाखिनाऽभिप्रायः ।