देवताविचारः ।

देवता

तु मंत्राधिष्ठात्री, दिव्यवस्तुरूपा । सा च मन्त्रार्थरूपेणेति शास्त्रतत्त्वम्। मन्त्रार्थरूपेणैव देवतास्वरूपज्ञानमन्तरेण प्रयुक्तो मन्त्रो निरर्थकः क्वचिदनर्थकश्च भवति । यद्यपि

अनन्तमन्त्रो अग्नि समन्यमानानिर्हभिरश्श्मो दस्युमिन्द्र

(ऋ० १।६।३।९, [ उत्तराधे]) इति मन्त्रार्थाज्ञानाभावेऽपि मन्त्रशास्त्रेणैव फलं खेस्तीत्यापातः प्रतीयते, तथापि फलसिद्धौ शब्दशो मन्त्रार्थाज्ञानेऽप्यवश्य । लिङ्गेऽपि मन्त्राधिष्ठातृदेवताध्यानं तु अत्यन्तमावश्यकमेव । तथा च मन्त्रवर्णैः-

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किंमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत

। इति (**ऋ० १।१६।४।३९ **) मन्त्राधिष्ठातृदेवताज्ञानाभावे मन्त्रयोगानर्थक्यम्। तज्ज्ञाने एव सार्थकमित्युक्तं भवति । यस्सिंस्त्याज सविधिदः सख्यायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीश् श्रुणोत्यलक् श्रुणोति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम्

इति । (**तै० आ० १।३।१७ **) अत एव

यस्मै देवाय हविर्गृहौतं स्यातां ध्यायेदृष्ट्वाकुरिष्यन्नासाक्षाद्देवैव तादेवतां प्रीणाति प्रत्यक्षाद्देवतां यजति

( ऐ० ब्रा० ३।८ ) इति सर्वेष्वपि यज्ञीयकर्मसु हवनादिषु मन्त्राणां विनियोगे तत्समन्त्रान्देवताध्यानं विहितं, तच्च ज्ञानमन्तरा न सम्भवति, अन्यथाऽनर्थोऽपि श्रूयते-

प्रस्तोतार्य देवता प्रस्तावमन्वायत्ता चेदविदां प्रस्तोतार्य शुर्षि ते विपतियति

इति ( छा० उ० १।१०।१।६ )(४९)

कथं देवता मन्त्रार्थरूपा भवितुमर्हति ? मन्त्रार्थस्तु कश्चिदभिप्रायरूपः स्तुत्यादिरूपश्च, देवता तु दिव्या ज्योतिराध्यात्मिका मन्त्रार्थरूपा भवतीति । अत्र देवता तु मन्त्रार्थाद् भिन्नैवेत्याशयः । अत्रोच्यते- यद्यपि प्रत्येकशः शब्दात् तदर्थिञ्च देवता भिन्नैवेति वक्तुं शक्यं, तथापि सममन्त्रार्थस्वरूपेणैव तदधिष्ठात्री देवतेत्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यं भवेत्।

कुत एतत् ? उच्च्यते-मन्त्रशरीरा देवता मन्त्रेणैव गम्या च। तेन

वाच्यवाचकयोरभेदः

इति न्यायेन मन्त्रावयवभूतानां अग्नीन्द्रादि- व्यादिशब्दानां वाच्यार्थरूपस्तेषामन्यादयो देवताः; तद्वाचकशब्दसमूहम्संप्रथित एव मन्त्रः । तस्मान्मन्त्रार्थरूपैव देवतेति सम्पद्यते । तथा-

तत्सवितुर्वरेण्यं-

इति-

यः अस्माकं धियः प्रेरयेत्, तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं तेजो ध्यायामः

इति प्राप्तेरस्य साक्षात्सूरूपमनुप्रमाणसद्भावेऽपि सवितृतेजसो ध्याने तदुद्गाज्ञानमेव प्रधानम्। अपि च

अमन्यमानाः अभि दस्युमिन्द्रं

इत्यत्रापि इन्द्रदेवतासंबोधनेन स्तुता, तत्र तन्मन्त्राधिष्ठितेन्द्रदेवताज्ञानमन्तरेण तद्वचनमेव न सङ्गच्छते । तस्मात् ऋषिच्छन्दोदेवतानि तानि मन्त्रेमन्त्रे विद्यात् इति श्रुतिवचनमेव शरणम्। तदेतत् तत्र तत्र मन्त्रविनियोगेषु देवतानिर्देशपूर्वकं तत्तद्देवताकमन्त्रविधानं ब्राह्मणे बहुधोपलभ्यते ।

उदु त्यं जातवेदसं- समु०। चित्रं देवानाम्०। (तै० सं० १।४।३।१९-२) सौरीभ्याम्मृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोति० (तै० सं० १।४।५।४)

अग्न आ॒युंषि पवसे०।

(तै० सं० १।४।५।७) आग्निपावमानीभिरूप तिष्ठते०

(तै० सं० १।४।५।९) युञ्जते जातवेदसम्०। (तै० सं० १।२।७।१०) सौर्यर्चा कृष्णजिनं प्रत्यानह्यति०। (तै० सं० १।२।११।२)

युञ्जते मनः० (तै० सं० १।२।११।२)

सावित्रीवर्चा हुत्वा हविर्धाने प्र वर्तयति० (तै० सं० १।२।१२।२) इ॒न्द्रं वि॒श्व० इरावती०। (तै० सं० १।२।१३।४-५)

वैष्णवीभ्यामुर्ध्वया वर्त्मनोजुहोति० (तै० सं० १।२।१३।५)

सोमो जिगाति गातुवित्०। (तै० सं० १।२।१३।५)

सौम्यर्चा प्र पादयति०

(तै० सं० १।२।१२।२)

उरु विष्णो वि क्रमस्व०।

(तै० सं० १।२।१३।५) वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमच्छैत्ति० (तै० सं० १।२।१३।९)

विष्णोः कर्माणि पश्यत०

तद्विष्णोः परमं पदम्० (तै० सं० १।२।१३।१२-१३)

वैष्णव्यर्चा कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति० (तै० सं० १।२।१४।१०-११) अस्तं- श्राद् द्यामुभयम्०। (तै० सं० १।२।१४)

वारुण्यर्चा सादयति० (तै० सं० १।२।१२।६)

मनो ज्योतिर्जुषताम्० बृहस्पतिस्तनुतामिमं नः ।

(तै० सं० १।५।७।१०)

बृहस्पतिवर्चोप तिष्ठते०। (तै० सं० १।५।७।१०) उदुत्तमां वरुणपाशमस्मत्०

(तै० सं० १।५।७।१०) शुनःशेपमाजिगर्ति वरुणोदुग्लात् । स एतां वारुणीमुपस्यत्, इति ऋचां तु ऋग्वेदादिषु प्रसिद्धानि देवतानि । यजुर्मन्त्राणां तु

इषे त्वोजे त्वा

इत्यादीनां देवतानि न प्रसिद्धानि । अत एव याजुषाणांमन्त्राणां वक्तव्ये देवतोद्देशे त्यागे

मन्त्रोद्देशदेवताया इदं न मम

इत्येव याजुषाणां त्यागोच्चारपद्धति- र्विद्यते । एवं सति तेषां यजुर्मन्त्राणामप्रसिद्धदेवताकानां नूतना देवत कल्पना कथं शास्त्रीयतामर्हति ? अत्रोच्यते- मन्त्र एव प्रति- पन्नं तदेवत्वम्। तज्जननमेवावशिष्टं, तत्तु मन्त्रशब्दलिङ्गिदेवावगम्यते । या लिङ्गोक्ता सैव मन्त्रदेवता ।

इति स्पष्ट- मेवोपादिष्टं सूत्रे । यालिङ्गि सा देवता, (ऋ० सर्वां० १।१।१२९) इति च। अत एव बहुदेवताकस्य मन्त्रस्य सामान्यतः समासेन च वैश्वदेवत्वम् । विभागेन तु विशेषेण अनेकेदेवताः लिङ्गोक्ता एव दर्शिताः । तथा कुत्सदर्शने

तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामति; सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः

इति सूक्तान्तमस्य अर्धर्चस्य उभयथा निर्देशः । तथा च ऋक् सर्वाणु- क्रमसूत्रम्

इ॒मं पोळश कुत्सं आत्रेयं० तन्नो मित्रोऽर्चर्चां लिङ्गोक्तदेवतो यद्वै यत् सूनुम्

इति (ऋ० स० सू० ११५४) । अस्तु धौळकादश वैश्वदेवी मैत्रावरुण्यामगिनस्तिः ऐन्द्राग्नेयी माहेन्द्राग्नेयी बार्हस्पत्या वैश्व- देवी०, वैश्वदेवमेतत्, एवमन्यासामपि सूत्रप्रयोगे वैश्वदेवं, सूक्तप्रयोगे यालिङ्गि सा देवता

इति च (ऋ० सर्वां० १।१२९) । सल्यमेवेदं, श्रुतं सर्वं ज्ञातं च, विदितमेवेदं सर्वं अस्माकमपि, किमन्यत् ? - ऋचामेवेदं यजुषां तु का कथा ? तत्रापि एवमेव युज्यते । कथं तत् ? मन्त्रलिङ्गिदेव यजुषामपि देवता अवगम्यते । तथा

इषे त्वोजे त्वा

इत्यस्मिन् इष् शब्दः मन्त्रवाचकः प्रसिद्धः, तेनास्य

इष्

एव देवता भवति । किम्-

(७ (तै० सं०)( ५० )

अन्नमपि देवता भवितुमर्हति? अथ किम्? - तर्हि पाषाणमपि दैवतं भवेत्? ओम्। अन्नधान्यादिकरणोपकरणभूतं उल्लू- खलमपि दैवतं भवति । तथा च शुनःशेपयोर्मन्त्रवर्णः । यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमन्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिः

इति (**ऋ० १।२८।५ **) न केवलं दैवात्मकमं तदन्नं अपि तु साक्षाद् ब्रह्मात्मकमैव । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्, अन्न१ हि भूतानां ज्येष्ठम्

इति च श्रुतिवचनात्। अत एव

अन्नं न निन्द्यात् अन्नं न परिचक्षीत्

इति अन्ननिन्दाप्रतिषेधोपयुध्रे श्रूयते । अन्नस्तुतिस्तु वेदे बहुधैवोपलभ्यते । पितुं नु स्तोषं महो धर्माणां तविषीम् ।

(**ऋ० १।१६८।६ **) त्वे पितो

महोत्साहो वर्तनां मनो हितम्। इति (**ऋ० १।१६८।७ **) सर्वदा सर्वत्रापि सर्वऽपि अन्नप्रधाना एव प्राणभूताः, इति सर्वानुभवसिद्धम्। अस्मिन् युगे तु तद्विशेषतः इति वक्तव्यम्। तत्रापि इदानीं सर्वैरपि प्रतिदिनमनुभूयते

सर्व- समाधारणमुत्तमन्नम्। इति प्राचामाभियुक्तवचनं प्रसिद्धम्। तस्मादस्मिञ्जगति जीवनमेव सर्वपुरुषार्थमूलसाधनभूतम् ।

जीवनं भद्राणि पश्यति

इति न्यायात्। अनेन जीवनं, जीवनेन बलं, बलेन प्राणशक्तिः । प्राणेन बलवृद्धिः । प्राणेन बलेन चायुः । एवं चिरायुषा धर्मकर्मादिसमृद्धिः । तेनैव सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्भवितुमर्हति । अत्र जीवनाधारभूतम् अन्नमेव प्रधानं मूलभूतं च तदिदं शास्त्रदृष्ट्यैव सिद्धम् ।

लोकदृष्ट्यापि ज्ञायते । अत एव सा भगवती विश्वसञ्जीवनभूता जगज्जननी अन्नपूर्णाविश्वकैव सर्वेषां प्राणभृतां शरणं सर्वार्थसाधनसमर्थेति सिद्धम्। तत्रापि-सर्वेषां प्राणिनां मातृदुग्धमेव प्रथमं जीवनमिति प्रत्यक्षम्।

तथापि प्राहुः शरीरस्थ रोगवियोगादिप्रतिपत्ति- निमित्तेन माता तु केवलं गर्भधारिणी जन्मदात्री, अथवा निजवालकानामेव जननीति निश्चीयते । तदिदं विशेषतः अनाथा- बालकानां, तथा इतरेषां सर्वेषामपि लोकानां जीवनं पशूनां दुग्धेनैव भवितुमर्हति ।

तत्रापि सर्वेषां पशूनां दुग्धादपि मातुर्दुग्धादिवर्वरसातिशयेन स्थैर्यबलारोग्यसत्त्वशुद्धिदुःखद्रुग्धाभिधकैर्बहुगुणे च गवां दुग्धमेव परमे श्रेष्ठ इति सर्वत्रानुभवसिद्धम् ।

प्रायः पयोऽत्र गव्ये तु जीवनीयं रसायनम्

इति वाग्भटस्य अष्टाङ्गहृदये स्पष्टतरं वचनम्। एवं गोमूत्रगोमयादिभिरपि बीजक्षेत्रादौ शरीरे च सर्वदोषनिवृत्या शुद्धिक्रियया च संस्कारविशेषः आधी- यते इतिपि सिद्धम्। इति सर्वेषां प्राणिनां विशेषतो मानवजन्तूनां सुखजीवनस्थितौ गौर्मातैव मुख्या आधारभूतेति सर्वथा सहृदयते ।

तदिदं

आप्यायध्वमन्या देवभागमूजेस्स्वतीः पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः

इति यजुषा सिद्धम्। अत एव धान्याद्युपधाध्यस्य परंतत्त्वमुपनिवत्सु श्रूयते ।

यत्साक्षात्प्राने मेधया तपसाऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।। श्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत्। तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न। कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा ।। यो चैतामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । स देवानाप्ये यच्छति स ऊर्जमुपजीवति

इति ( बृ० उ० १।५।१ )

अत्र-

एकमस्य साधारण

इति सर्वसाधारणं धान्यादिकमन्नं निर्दिष्टम् ।

पशुभ्य एकं प्रायच्छत्

इति च दुग्धनिर्देशः । पशुभ्योऽर्थाय दुग्धप्रदानस्य। यद्यपि

पशुभ्य एकं

इत्यनेन पशुसामान्यशब्देन सर्वेषां पशूनां दुग्धं ग्रहीतुं शक्यं, तथापि गवां दुग्धमेव प्राधान्येनोद्दिष्टमिति उत्तरत्र व्याख्यानादवगम्यते ।

पशुभ्य एकं प्राय- च्छदिति तत्पयः, पयोऽहिनामेव मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति,

इत्यादि सामान्यतो निर्देशः ।

तदधिमाहुः संवत्सरं पयसा जुहुदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विचाद् यदहरेव जुहोति तददः पुनर्मृत्युमुपजयति

इति ( बृ० उ० १।५।१ ) अत्र जीवनस्य पशुसामान्यदुग्धे उपयुक्तेऽपि नित्याग्निहोत्रादौ गोदुग्धमेवोपयुक्तम् ।

पयसा नित्यहोमः

इति विधाने गोदुग्धमेवोहिटम् ।

यस्याग्निहोत्रस्य गोरूपायवष्ठा वास्येत्तु० दुग्धमानोऽपविशेषत् तामभिमृश्य जपेत्

यस्माद् भीषा निपीडिऽसि

इत्यत्र अग्निहोत्रार्थे दुग्धदोहे गोरेव निर्देशात् ( ऐ० प्रा०५ पं० प्रायाश्चित्तप्र० ) । एवं विश्वसञ्जीवनकारणभूतं धान्याद्युपायविशेषा यज्ञार्थं यञ्जञ्न अन्नार्थः । इति वैदिकं तत्त्वम्। अत एव विश्वजीवनयज्ञमन्तरा केवलं स्वोदरपोषणा- मैवाग्रोपयोगः शास्त्रनिषिद्धः ।(५१)

“ मोघमन्नं विन्दतेऽप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत् स तस्य। नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥” इति (**ऋ० १०।११७।६ **) “ तदेतदन्नादावन्नस्य यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः । अथ स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात्॥ इति च स्मृतिः ।

एतेन चान्नसिद्धिः, यज्ञमुखेनैवान्नस्पतिः; तदुभययोगेनैव प्राणसज्जीवनात् विश्वप्रतिष्ठेति सिध्यति । “ यज्ञाद्भवति पर्जन्यः, पर्जन्यादन्नसम्भवः । अन्नाद्भवन्ति भूतानि०” इति । ( गीता ३।१४ ) अन्नो प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ।

आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ( इति च मनुः ) एवं श्रुत्यादिवचनानां कोडीकरणेन शास्त्रज्ञास्तदर्थविमर्शेन च अस्य विश्वसज्जीवनैककारणत्वात्, तादृशादन्नसमुदयेषु विश्वेश्वरयज्ञस्यैव प्रधानसाधनत्वेन निश्चयाच्च, तादृशविषययज्ञेन यज्ञरूपस्य परमपुरुषस्य प्रसादाद्, अन्नसम्पत्त्या विश्व- सज्जीवनार्थं प्रवृत्तोऽयं यजुर्वेदो, यज्ञप्रधानः इत्युच्यते ।

तदेतद् “ इषे त्वा ” इति अन्नदेवतोद्देशकयजनसुखेनाारम्भा- देव सिध्यति । तदेतत् सर्वमपि एतत्प्रथमानुवाकार्यविमर्शनात् स्पष्टं भवति । “ इषे त्वोर्जे त्वा० श्रेष्ठतमाय कर्मणे० आप्यायध्व- मघ्न्या देवाभागम् ।

’ ( इन्द्राय भागम् ) ‘ऊर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः०। ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्या० यजमानस्य पशून् पाहि ।’ इति यजुर्भिः एतदर्थमेवात्रसुदिश्य अन्नपति पार्थयन्ते पूर्वे ऋषयो मन्त्रमुखेन ।

‘ अन्नपतेऽन्नस्य नो घेह्यनमीवस्य शुष्मिणः । प्र प्र दातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥’ इति (**तै० ३।२।३।१, वा० प्र० १२।८३ **) अत एव विश्वसज्जीवनार्थं यज्ञाय धान्यगोगृहादिजीवनीयात्मकप्रधानद्रव्यसमुदयार्थं सर्वदा सर्वत्रापि समानं एकरूपेण प्रतिष्ठितं सर्वेषामपि स्वान्तस्सज्जीवनोपायभूतं स्वादुचितं कृषिगोसेवादिंकं लौकिकं साधनमपि ऋषयो मन्त्रमुखेनोपदिशन्ति ।

‘ अक्षैर्मा दीव्यः कृषिं कृषिस्व विर्त्तं रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितार्यमः ॥’ इति (**ऋ० १०।३४।१३ **) ‘ दोग्ध्री धेनुर्वोढाऽनड्वाम् ,’ ‘ अनड्वाञ्च्छ्रमें धेनुभ्य म०, आयुष्येण कल्पताम् ।

’ इत्यादि यद्यपि अस्मिन् देवताविचारे एतादर्थान्तर्व्याख्यानं समवोचितं न भवेत्, तथापि यजुर्वेदस्य यज्ञमुखेन विश्वसज्जीवनार्थं प्रवृत्तिं दर्शयितुं, सर्वप्राणिजीवनप्रधानान्नदेवतायजनमुखेन तदेदारम्भं वर्णयितुं, तथा ‘इषे त्वा’ इति मन्त्रे ‘इषे’ ब्रह्मशब्दार्थस्य विश्वसज्जीवनभूतप्रधानदेवतात्वं च समर्थयितुं, एतावन्महद्दीर्वव्याख्यानमसर्थन्तरेणापि अवश्यकर्त्तव्यतया प्राप्तम्।

अन्यथा ‘इषे त्वा’ इति मन्त्रस्य तत्सिद्धा अन्नदेवतेति श्रुतिसूत्रादिषु अनिर्देशात् तथा ज्ञातुमशक्यमेवाभाविव्यत्। अपि च ऋग्वेदारम्भे ‘अग्निमीळे’ इति स्तुतः सर्वदेवतात्मकोऽग्निस्सर्वो भवति भोक्तृरूपात् ।

‘अग्निः सर्वा देवताः,’ ‘ अग्निरात्मा०,’ ‘ अग्निराग्नादादम्नादाय’ इत्यादि श्रुतेः । यजुर्वेदारम्भे तु भोग्यात्मकं विश्वरूपमेवानुश्रुतम् । वस्तु- तस्त्वग्निने तु उभयोरपिभोक्तृभोग्ययोर्दादाम्येनैव पूर्णता स्यात् ।

‘अहम्न्नमन्नम् , अहम्न्नादः ।’ (**तै० ब्र०भू० १०।१६ **) इति । तथा ‘ अहम्न्नमन्नमदन्तमाद्मि’ इति च स्पष्टं सामरस्यम्। अत एव देवतामेव हविः सिद्धिर्दिदिदृष्टेति सङ्गच्छते । एवं भोक्तृभोग्यरूपेण बीजक्षेत्ररूपेण पुंस्त्रीरूपेण प्रतिहितयोः तथा ऋग्यजुर्वेदसुबुद्धयोरप्यन्वययोः, तद्वाचकयोः ‘ अग्निं इष्ट’ शब्दयोः तथा-तन्मुखेनारभ्योपवाऽन्नातिविधिर्वद्योः अन्नभूतसर्ववेदद्योः ऋग्यजुर्वेदयोरपि सामरस्ययोगेन सर्ववेदगभरूपे परस्मिन् ब्रह्मणि वाक्पुरुषान्मेके ब्रह्मगार्भे पिण्डस्थे एक्येनैव प्रतिष्ठा, तत् आविर्भावति अनेन देवतात्वेन समुचीयते ।

तदिदं परं तत्त्वं महर्षिणा विश्वामित्रेण सर्वदेवरूपात्मतत्त्वसाक्षात्कारेण ऋङ्मन्त्रमुखेनोदीरतम् ।

‘ अग्निनासि जन्मना जातवेदाः०।. ..अजस्रो धर्मो हविरसि नाम ॥’ (**ऋ० ३।२६।७; वा० प्र० १८।६६ **) ‘ अजस्रं ज्योतिरसिर्विरसि सर्वम् ।’ इति ( साम० ६१३ )

*(५१)

अथैवमेव सर्ववेदात्मकेन वेदद्वयेन सम्पादनीयः परमो यज्ञः। सेयमेव ऋग्यजुर्वेदस्यजनीया, अञ्ज-अञ्जार्भिका वाक्पुरुषा- त्मिका च ब्रह्मणास्पतेरूपा सा परा देवतेति विज्ञेयम्। एतदेव यजुर्मन्त्रेषु सर्वत्रापि लिङ्गेन शास्त्रदृशा तत्त्वविमर्शन च दैवतं समुन्नेयम्।

ऋषिश्छन्दोदैवतज्ञानसाहित्वेनैव वेद- मन्त्राणामध्ययने अध्यापने यजनादिषु विनियोगे परमं श्रेयः इति । ब्राह्मणांस्तच्छन्दो दैवतविचारध्यापनाभ्यां श्रेयोऽधिगम्यच्छति

इति वचनात्। अन्यच्चैतद् विशिष्टम्–वेदानां मन्त्रार्थज्ञाने देवतातत्त्वमेव प्रधानम्, दैवतस्यैव मन्त्रार्थरूपत्वात्। आग्निमीळे पुरो- हितम्

अग्ना आ याहि वीतये

इति च अविशेषेणाग्नाऽरम्भकाभिरग्निरेव देवतेति स्पष्टतरम्। यजुर्वेदारम्भे तु

इषे त्वा

इत्यत्र यद्यपि इष्टशब्दवाच्यमेव दैवतामिति पुरस्तात् सामान्यतः प्रतिपादितम्, तथापि पयःसोमयादि- रूपस्य इष्टशब्दवाच्यस्यापि सोम एव देवतेति सूक्ष्मदृशा विमर्शनोशीयेत । सोमस्यापि तस्य देवाखत्वेनानुश्रवणात् ।

सोमो जिगाति गातुविद् देवानामंत्र निष्कृतिम्

इति (क्र० ३।६।१३) मन्त्रवर्णात्। आदित्याश्चन्द्रम- सेव सोमं सोमं राजा तद्देवानामाप्नं तें देवा भक्षयन्ति

इति च ब्राह्मणम् । (छां० उ० ५।१०।४) अस्माकं तु स सोम एवान्नदाता देवाखरूपः, तस्मादन्नं तत् सोमदैवतमेव । इषं तोकाय नो दधदस्मभ्यं सोम विश्वतः

। (क्र० ३।६।१२)

सोमो अस्मभ्यं द्विपदे चतुष्पदे च पशवे । अनमीवा इषस्करत्

इति मन्त्रवर्णात् । (क्र० ३।६।१४)

केवलरसामकस्य विशिष्टशष्परूपस्य गोदुग्धस्यापि सोम एव देवता । गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः

इति (क्र० ६।१२।५) गव्यस्य सोमासत्वेनानुश्रवणात्। रौद्रं गविसद् वायव्यमुपामसृष्टमग्निं गृह्यमाणं

सोम्यं दुग्धम्

इति च ब्राह्मणम् । (ऐ० ब्रा०) । एतेन रसात्मकं दुग्धं घनमूर्त यीयद्वादिकमन्नं च सोमदेवतमेवेति सिध्यति, सोमरसस्य तु सोम एव देवतेति शब्दत एव सिद्धम्, तदेतत् सर्वमप्यन्नं ह्यद् शब्दावाच्यमेव । अत एव यद्वार्थे विश्वसञ्जीवनार्थं च तादृशमाप्रायं ऋषिभिः सोम एव प्रार्थितः ।

इषे पवस्व धारया मृज्यमानो मनीषिभिः । इन्दो रूचाभि गा इहि

(क्र० ९।६।१३) ।

इषमूजं पवमानोऽद्यर्षसि

इति च (क्र० ९।८७।५) स च सोमः न केवलमन्नरसादीनामेव देवता, अपि तु अन्न- मयस्य मनसोऽपि अधिष्ठाता चेतनरूपो देवतेति प्रसिद्धः ।

इन्द्राय सोम पातवे मदाय परि विच्यसे । मनश्चि- न्मनसस्पतिः

इति (क्र० ९।१९।८) ।

सोमदेवताकमन्तर्य करणरूपं तन्मनस्तु अन्नमयम् ।

त्वे पितो महांनां देवानां मनो हितम्। इति मन्त्रवर्णात् । (क्र० ९।१९।४)

अन्नमयः हि सौम्य मनः

इति च ब्राह्मणम् । (छां० उ० ६।५।४) तदिदं मनः दिव्योत् सोमदेवताद् भोम्याद् भौतिकाच्च उत्पद्यते । स च सोमः मनसोऽधिपतिरपि बुद्ध्यादिवैन्द्रियाणां, तथा तत्त्वदेवतानां च भाविभावि कारणभूतः सन् तेषां बागादीनां अन्न्यदीनां च मिघुनीभूत एव भवति ।

तथा च मन्त्रवर्णः– सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। जनिताऽग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितो विष्णोः ॥ इति (क्र० ९।९६।५) सोऽयं सोमः परमपुरुषस्य मनस एवाविर्भूतः ।

चन्द्रमा मनसो जातः

इति श्रवणात् (क्र० १०।९०।१३) । तथा ब्रह्मदिवन्नमनवागग्निमयैः स सोमः पुनर्व्यध्यात्मकेन मनोहेपणासाकं सर्वेषां प्राणभूतामन्तर्हृदये समाविष्टः

हृदयं निरमिष्टत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमाः । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्। इत्यनुश्रवणात् (ऐ० उ० १।२।१३) एवं ऋग्यजुर्वेदद्वयोर्मुखे अग्निन् इष्ट शब्दाभ्यां वाजयानधानमग्नीषोमात्मकं दैवतमेवाभिधत्तम्। तच्च विश्वरूपं विश्वाधिष्ठानभूतत्वात्

अग्नीषोमात्मकं जगत्

इति तदनुस्मरणाच्च। तच्च पूर्णमास्यामेव प्रधानम्। अग्नीषोमौ पूर्णमास्याम्

इति कल्पसूत्रात्। अथ दुग्धदधिघृतसोमयादिरूपं इष्टशब्दवाच्यं सर्वमप्यन्नं यज्ञार्थमेव, देवतार्थमिति यावत्। अत एवाविशेषेण

आप्याययध्वमदन्या देवभागम्

इति तद्देविष्ठम् । विशेषतस्तु–सर्वदेवतानामिन्द्र एव श्रेष्ठः

तदिदास् भुवा(५३)

नेषु ज्येष्ठम्

(ऋ० १०।१२।०।१) ।

विश्वस्मादिन्द्र: उत्तर: ।

(ऋ० १०।८६।१७) इति च श्रवणात्। अतः सर्वोऽपि इन्द्रायैव कल्पते, तथैव सर्वेश्वरत्वात्। इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा, सेदृ राजा क्षयति चर्षणीनाम् । (साम० ४५६) इत्यादि श्रवणात् । स च इन्द्र: अग्निना मिथुनो भूतः सहेवाविर्भूतश्च ।

मुखादिन्द्राग्निरग्निभ्यां ।

(ऋ० १०।१८।०।३)

यदिन्द्राग्नी अवमस्यां पृथिव्यां मध्य- स्थाय्यां परमस्थाय्यौ स्थ:। इति च श्रवणात् । (ऋ० १०।१८।०।३) तौ चेन्द्राग्नी दर्शयामे प्रधानदेवतास्थानमुपप्राप्तौ ।

इन्द्राग्नी अमावास्यायाम्

इति सूत्रात्। तस्य च गर्भे दृष्टेयं परं हविरिति श्रुतिसंदृत्तिम् ।

ऐन्द्रं दध्यमा- वास्यायाम्

इति तद्विधिः । अत एवाध्यक्षश्रेयज्ञसिद्धये तत्रापीन्द्रयजनाय तद्ववि: साधनाय च गाव: प्रार्थ्यन्ते ।

इषे त्वोर्जं त्वा वायव: स्थ देवो व: सविता प्रार्थयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आध्यायध्वमघ्न्या इन्द्राय भागम्

इति (वा० य० १।१) तत्र पयोऽधिष्ठाता सोमोऽपि सहकारी भवति ।

संपृच्यध्वमृतावरीर्म्मधुमत्तमा मन्द्रा धनस सातये सोमेन त्वाऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽसऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽप्र० ६।

१०।८।१) इति च। अग्निदेवताकस्त्विन्द्र इत् प्रधनो वर्तते । एतदावपि सर्वोऽपि यजुर्वेदः सम्पन्नो भवति । एवम- ग्निस्त्विन्द्र: । वाक् च ऋग्वेदो यजुरपिव वेदो मन: ।