काण्डानुक्रमणिका
अत एव तैत्तिरीयसारस्वतपाठक्रमे तद्दोवनिरसनार्थतया ज्ञानमात्रेण तत्सम्भवनावार्थं काण्डार्थ्यादिविभागेन ब्राह्मणादि- वचनसिद्धः आर्वेयकक्रमः समुद्भूत्तः बौधायनप्रभृतिभिः पूर्वाचार्यैः । तथा च काण्डानुक्रमणिका । “आपि सारस्वतं पाठं ज्ञानमात्रमिहेष्यते ।” इति प्रतिज्ञाय प्राजापत्यादिषड्विधानि उपदिशति । अत एवास्थ्य तैत्तिरीयसारस्वतपाठ- स्य यातयामदोषदूषितत्वात् तत्परित्यागेन याज्ञवल्क्यः अयातयामं शुक्रं वेदं तपसा प्राप्तवानिति प्रतीयते । अत्र यथा विहङ्गजातीयानेकरसादिकैयं कलुषितं, यत एवारुच्या अपाचनादिना कारणान्तरेण वा वामितं, वमनतः उद्गीर्णमन्नं भद्रादिरकं तित्तिरिः पक्षिविशेषः स्वजीवनार्थं शुद्धापदार्थान्तरसम्पादने सामर्थ्यभावेन अलसः, अत: तस्मिन् वांतान्नपे लो लुपः सन् तज्जाक्षति । तदेव वैशंपायनशिष्य अपि याज्ञवल्क्येन यातयामदोषदुष्टित्वादागमितं तत्र अरुच्या वमितं वमनवत् परित्यक्तं तैत्तिरीययजुर्वेदं, स्वात्मच्छेन तपसा शुद्धावेदान्तराप्सासामर्थ्यभावेन तल्लोलुपाः सन्तः, अविचार्यैव सहसा स्वीकृतवन्त: इत्युच्यते ।
भूरवा तित्तरेयो ब्रह्मन् तल्लोलुपतया ददुः
इति स्पष्टार्थवचनात्। तस्मात् तित्तिरिदू वामितमन्नवृत्त्यः इति तित्ति- रिणुक्यः सन्तः ते तित्तिरिः, तदुद्गितानुवादिनास्तदनुयायिनस्तैत्तिरीया इति वक्तव्यमाप्यत्ति । याज्ञवल्क्येनौभिव्यक्तं द्वादशार्धयजुर्वेदस्य वमनं तु पुनरुच्चारणप्रज्ञापूर्वकं परित्यागरूपं आन्तरं सूक्ष्ममेव, न तु अज्ञा- दिकमिव बाह्यं स्थूलं, येन वैशंपायनशिष्यैः पक्षिरूपेण तित्तिरिभावेन तदु अध्येत, अथवा येन तदूयितवेदस्य अक्षणाद्यर्थ वैशंपायनशिष्याणां साक्षात्तित्तिरिस्वरूपग्रहणप्रसंगः समापचेत। तथा वैशंपायनशिष्याणां तित्तिरिभावोडपि वमितग्रहण- लोलुपतारूप एव भवितुमर्हति, न तु साक्षात्तित्तिरिपक्षिरूपतापत्तिः, येन याज्ञवल्क्येन वमितो वेदः तित्तिरिभक्षणादैः अमष्ट्वादिरत् स्थूलः स्यात्। एवं तद्दूषितवेदलक्षणमपि अन्यपरित्यक्तवेदस्वीकाररूपमेवेति निश्चितोऽर्थः । पूर्वं तित्तिरिपक्षिहिंसामात्रेण याज्ञवल्क्यपरित्यक्त्वेदग्रहणरूपेण ते तैत्तिरीया अभवन्निति सर्वं सम्पद्यते । एतेन तदर्थं प्रदु- शितः पौराणिक: इतिहास: अर्थवाद एवैषुयुक्तं भवति । आचार्यः तित्तिरिः
वस्तुतस्तु एतच्छाखाप्रवर्तकः तित्तिरिनामकः कश्चिदाचार्य एव, येन तच्छाखा प्रवित्रा, यथा वेदान्तरे शाकल- शाकलकाण्डानुक्रमणिकादयः इष्ट्वैव प्रतीयते । तथा च काण्डानुक्रमणिकायां तैत्तिरीयशाखाप्रवक्तारः प्रसिद्धाः ।(१२)
वैशंपायनो यास्काद्यैस्तां शाखां ग्राह पष्ठयै । यास्कः पैङ्गीतिरेवोल्याय ग्राह तित्तिरिः ॥ उक्त्वाशाखामिमां ग्राह आत्रेयाय यशस्विने । तेन शाखा प्रणीतियमत्रेयी इति प्रोच्यते ॥ इति तत्र एव चरणव्यूहपरिभाषायां शौनकोक्तिः सङ्गच्छते
तत्र तैत्तिरीयकानां द्वौ भेदा भवन्ति,
औख्या खाण्डिकेयाविति
तत्र खाण्डिकेयानां पञ्चभेदा भवन्ति, कालेया शाखायानी हैरण्यकेशी भारद्वाजी आपस्तम्बी चेति
( च० प० सूत्रे ) तथा
आपस्तम्बी बौधायनी सत्याषाढी हिरण्यकेशी भारद्वाजीति
अत्र कालेया शाखायानीति द्वे मूळके, तयोः स्थाने बौधायनी औख्या इति बोध्ये, इति तद्भाष्ये च उल्लिखितम्। तैत्तिरीयशाखायाः मन्त्रपरिमाणादिकम्
तेषामध्ययनमष्टादशयजुःसहस्राणि
इति चरणव्यूहपरिभाषासूत्रे उक्तं, तत्परिमाणं च भाष्ये वर्णितम्– काण्डात्तु सप्त विशेयाः प्रश्नाश्वाधिकयत्कान्तुः । चत्वारिंशत्तु विशेया अनुवाकाः शतानपि षट् ॥ १ ॥ एकपञ्चाशदश्राः सहस्रयाः पञ्चाशदुच्यते । द्विसहस्रं चैकशतमत्रवनवति चाधिका ॥ २ ॥ लक्षैकं तु द्विनवति सहस्राणि प्रकीर्तितम्। पदानि नवतिश्चैव तथैवाक्षरमुच्यते ॥ ३ ॥ लक्षद्वयं त्रिपञ्चाशत्सहस्राणि शतारुषम्। अष्टापञ्चाशदधिकं चैव यजुर्वेदप्रमाणकम् ॥ ४ ॥ तदर्थार्थः भाष्योक्तः- काण्डाः ७; प्रश्नाः ४४; अनुवाकाः ६५१; पञ्चाशतो प्रश्नाशतो २१९८; पदानि १९३९०; अक्षर- राणि २१३६८८; इति संहितायाः ।
शाखावाक्यगयुतानि सहस्राणि नवानि च। चतुःशतान्यशीतिश्च अष्टौ वाक्यानि गण्यते ॥ इति ब्राह्मणे वाक्यसङ्ख्या १९४८८ इति । अत्र संहिता-ब्राह्मण-आरण्यकं चेति ग्रन्थत्रयविशिष्टस्य समग्रस्य तैत्तिरीययजुर्वेदस्य समग्रकाण्डाः अवन्तिः, ४४ प्रश्नाः; ६५१ अनुवाकाः; २१९८ प्रश्नाशती; १९३९० पदानि च केवलं संहितग्रन्थस्थेति ज्ञेयं, वाक्यानि तु ब्राह्मणग्रन्थस्थैव । अत्र ऋग्यजुर्मन्त्रपरिमाणं नोक्तम्। न तु संहितग्रन्थमात्रे यजुर्वेदः सम्पूर्णः । ब्राह्मणारण्यकयोरपि ऋग्यजुर्मन्त्राबाह्यव- सद्भावात्। तत्परिमाणे काण्डविभागे आर्देवपाठे अपत्ते ।
तेषामध्ययनमष्टादशयजुःसहस्राणि
इति परिमाणे तु समस- यजुर्वेदस्यैव भक्तिमिति । तत्र ऋचां परिमाणे पृथक् नोक्तम्। नापि तत्रैकलकानां यजुषाम्। ऋग्यजुःसामान्येन अष्टादश- सहस्राणि, यजूंषि यजुर्वेदमन्त्राणि भवन्तीत्यर्थः । शुक्लयजुर्वेदे तु ऋग्यजुर्विभागेन परिमाणं दर्शितम्। तथापि नियतरूप- त्वात् क्रममन्त्रैः सहस्राणमित्यते सहस्राणि । तद्व्यतिरिक्तानां यजुषामिति पारिशेभ्यात् सिध्यतीति तदपि न पृथग्दर्शितं यजुः- परिमाणम्। द्वे सहस्रे शते न्यूने मन्त्रे वाजसनेयके । ऋगणाः परिसङ्ख्युयाततस्तोऽन्यानि यजूंषि च॥ अष्टौ शतान सहस्राणि चाष्टविंशतिरन्याऽधिकञ्च पादमेतत्प्रमाणं यजुषां हि केवलं सवाळखिल्यैः सयुङ्क्रियं ब्राह्मणं च चतुर्गुणम्। इति ( च० प० सूत्रम् ) एवं शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयीसंहितायां ऋङ्मन्त्राः १८०० । तैत्तिरीयासारस्वतपाठोऽन्तरविषयविचारः
सारस्वतपाठे संहिता-ब्राह्मण-आरण्यकेषु त्रिवपि ग्रन्थेषु पञ्चाशत्पदेषु विरामः ( पञ्चाशतिः ), प्रतीकपाठः, प्रतीकमन्त्रस्य पदसमाप्तिपाठश्च, ऋग्यजुर्मन्त्रयोः सङ्कलनविभागेन, मन्त्रानुक्रः, ब्रह्माङ्गनेषु पाठादिनियामिक्रमः, ऋचां छन्दोनियमसङ्- केन सञ्ज्ञामिमानियामिकाक्रमः, आर्षेयाद्यधिनियमः, तेन च यचाशाखं तदध्ययनायथा चेलेमवादयो बहवो विषयाः सन्ति विचारणीयाः, ते च क्रमशः विचार्यन्ते । पञ्चाशत्पदेषु विरामः
विद्यार्थिनामध्ययनादिसौकार्यार्थं दीर्घेऽनुवाके पञ्चाशत्पदेषु विरामः कल्पितः, तस्य च पञ्चाशादिति संज्ञेऽसीति प्रसिद्धो ।(११)
पादशस्तु यजुषां २११८ सङ्कीर्णसूक्तं दृष्ट्वात्। तत्र काचिद् यजुर्मन्त्रमध्ये, कचिद् ऋङ्मन्त्रमध्ये, कचित् उपसर्गान्वित- पदयोगेऽपि, स पदाक्षिविरामो भवति । तथथा यजुर्मन्त्रमध्ये पक्षाशतु- ‘ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा सं विकथा मा त्वा हि ँ सिषम् ।’ (**तै० सं० ० ११११७ **) इत्यस्य पद्ममन्त्रस्य मध्ये ‘ मा त्वा (१) हि ँ सिषम् इत्युक्तालय ।’ इति विरामः क्लृप्तः, अध्ययनादौ पदाक्षिपदेषु विरामेणैव पाठ- क्रमः, विनियोगे ‘मा मा त्वा हि ँ सिषम्’ इति एतदन्तमेव, यजुर्मन्त्रानुवचनमस्ति । तद्यथा ‘ पुरोडाशप्रेक्षे मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे० मा त्वा हि ँ सिषमिति’ बोधायनसूत्रे विधानात्। उच्यतेव ‘ अपहृतोदररुः पृथिव्यै देवयज्येयं ब्रजे (१) गच्छ गोस्थानम् ।’ इत्यत्र ‘ ब्रजे गच्छ गोस्थानम्’ इति यजुर्मन्त्रः । (तै० सं० १११९१६-९), एवमेव सहस्रशः स्थानेषु विद्यते । अय ऋङ्मन्त्रमध्ये पक्षाशतु- ‘ त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्त्येष्वा । त्वं यज्ञानां ऋत्विक् ।’ इतीयमृक् (तै० सं० १११९१४) प्रसिद्धा, तत्र ‘त्वं (१) यज्ञानाम्’ इत्यतिपक्षाक्षिपदविरामः । ‘यो नो दूरे अधश ँ सः (१) स ते (२) जानाति सुमतिं यविष्ठ। घावाता जरतां (१) इयं गीः । महो रुजामि (४) बन्धुना वचोमिः । नाह (५) देषुः । स नो दिवा (६) स रिवः पातु नक्तम् । (तै० सं० १२१४१३,४,६,११,१३,१४) इत्यादिसु सहस्रशः स्थानेषु विद्यते । उपसर्गेक्रियापदयोर्मध्ये पदाक्षिपदविरामः इषुर्मज्जमि त्वा (१) दद क्रतस्य धाम्रो अमृतस्य योनेः ।’ (**तै० सं० १।२।१७ **) इत्यत्र ‘आ ददे’ इति योगः । ‘निर्वपामि महीनां त्रयोदशि’ इत्यत्र (**तै० सं० १।१।१०-११ **) निः (२) वपामि । इति विरामः । एवं द्वयोस्रैष्का- मन्त्रयोः सङ्कलनम् । (तै० सं० १।१।१३।७-५) ‘इदं विष्णुः’ ‘पदग्रा’ समुहस्य (१) पास्सुरः हरावती’ इति पाठः । अत्र यजुर्मन्त्राणां पादाक्षरादिनियमाभावात् यत्रकुत्रापि विरामे यजुर्मन्त्रद्वयसङ्कलनेऽपि न दोषः इति केषांचित्समा- ख्याम्। ऋङ्मन्त्राणां तु पादार्थर्धादिमन्तरा अन्यत्र मध्ये एवं यत्रकुत्रापि विरामः अन्यत्र वेदेषु न श्रुतः । “ पञ्चोऽर्धषोडशो नवमिति ” पाठे उपदेशादो यज्ञादिविनियोगेऽपि पादार्धेऽपि च अन्ते विरामः शाखाविदितः तेन तस्येऽत्र पदपादेष्वपि वहिर्मन्त्रच्छेदोऽपि विरामः पाठलौकिकार्थोऽपि अशास्त्रीयमेवेति स्थितिः । पादार्थैश्छन्दोऽपि विषमन्त्रेण अन्यथा विभागेन वेदमन्त्राणां विनियोगे अध्ययनं वा कर्तुं नास्ति कस्याप्यधिकारः । “ प्रज्ञानेन यक्ष्यमाणः अद्य सावित्री गायत्री त्रिराह् पञ्चोऽर्धषोडशवनमिति ” (**तै० आ० २।११ **) महायज्ञादिषु एतद्वेध विधानात्। तस्माद्यथाशाखमेव ऋग्यजुर्मन्त्राणां विभागेनैव अध्ययनं तथा विनियोगादिकं च युक्तमित्युच्यते । यजुर्वेदे त्वेकस्यैव यजुर्मन्त्रोपहितस्यापि अविभागेन पाठपद्धतिः । ऋचामपि स एव न्यायो यजुर्मन्त्रपद्धतिर्ऋङ्मध्यपातिस्वेन आपत्तिः । ऋग्यजुर्मन्त्रान्तरेण काचिद् ब्राह्मणवाक्येनापि सङ्कलनप्रसङ्गः । वस्तुतरस्तु यजुषामपि मन्त्राविभागेनैव अध्ययनदोषो नियमं आदरणीय्ये युक्ते सति, ऋचामपि तादृश एवानियमः सम्भासः सङ्कलनेन सह पाठमात्रेणेति बोधनीयमेवेदम्। मन्त्रप्रतीकपाठः
सारस्वतपाठक्रमे पूर्वे एकदा आनुपूर्व्येणागतानां द्वित्राणां बहूनां वा मन्त्राणां उत्तरत्र विनियोगावसरे पुनः पठितव्यानां ज्ञापनार्थे मन्त्रप्रतीकमाग्रम् यत्र पश्यते, स प्रतीकपाठः । तथा- ‘ आप्यायस्व सं ते ।’ ‘ एष त्वं नो अग्रे ।’ ‘ उडु त्त्यं चित्रम् ।’ ‘ इमे मे वरुण त्वद्य यामि ।’ इत्यादयः प्रतीकपाठाः शतशो विद्यन्ते । तत्र लाघमात्रस्य प्रतीकस्य मन्त्रत्वाभावात् प्रतीकमात्रपठनं निरर्थकमेव । ज्ञापनमात्रार्थमेव तत्र तत्प्रतीकपठनमिति चेद्, लाघमात्रस्य पदक्रमादिपठनमकिञ्चित्करमेव । प्रतीकमात्रस्यैव पदक्रमादिपठनं पदतिरिक्तः । मन्त्रपाठोऽस्ति तस्याश्च दोषः इति चेत्, तदप्यसङ्गतेव “यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येह भवति” इति श्रुतेः स्वाध्यायाध्ययने ब्रह्मयज्ञादौ च तत्सहस्रधीयमन्त्रपठनयोगेण तत्स्वयज्ञाद्यविधि- दर्शनात्। यथा ऋग्वेदे तु समानरूपेण पठितानामावृचां पदपाठे गणनपाठो न शास्त्रीयः, तावन्मन्त्राध्ययनवच्छेदात्, तथा प्रतीकमात्रपठोऽपि न शास्त्रीयः ।( ३३ )
ऋग्वेदेडपि गणन्तपदपाठोऽशास्त्रीयः
ऋग्वेदो गणन्तपाठः- ऋक्संहितायां पूर्वे कस्मिंश्चिन्मन्त्रे समाननाम्नापूर्वेण आगतानां त्रयाणां पदानां ततोऽधिकानां वा पदपाठे उत्तरत्र पुनः तथैव पाठे तावन्मात्रस्य परित्यागेन मन्त्रशेषपाठ एव गणन्तपाठः इत्युच्यते। क्रमपाठे तु स गणन्तपाठः संहितारूपेण पठ्यते। पदपादे एवं गणन्तपादेऽपि तावान् मन्त्रावयवो लुप्यते। यदि पदपाठः शास्त्रीयस्तार्ह गणन्तपाठः क्रममन्त्रावयवालोपात् कथं शास्त्रीयो न भवेत् ? १.
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात्॥ इति वेदाङ्गशिक्षोपदेशः प्रसिद्धतरः। संहिता-पद-क्रमरूपस्य स्वाध्यायस्य शास्त्रीयत्वं च श्रुतिसिद्धं, तत्त्वं यथाशाख- मेवादरणीयम्। तथा च निरुक्तानुशासनवचनमनुश्रूयते-
अथातो निर्भुजप्रवादाः। यदि सन्धिं विवर्त्यति तनिर्भुजं जस्य रूपं, अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्यहरति तत्प्रतृण्णस्य, अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्यात्तं भवति
इति (ऐ० आ० ३।३)। तत्र द्वयोः पदयोरक्षरयोर्वा यः सन्धिः तस्याविच्छेदेनाध्ययनं तन्निर्भुजं संहितापारायणम्। द्वयोः पदयोः सन्धिरहितेनोच्चारणं प्रतृण्णं पदपारायणं, निर्भुजं प्रतृण्णं चेतदुभयमन्तरेण, न केवलं निर्भुजं, न केवलं प्रतृण्णं, एतादृशं क्रमपारायणं भवति। तथा फलकामनमेदेन संहितदिपारायणमपि विहितम् ।
ब्रह्माद्यकामो निर्भुजं प्रयुञ्यात्, स्वर्गकामः प्रतृण्णुभयकाम उभयमन्तरेण
इति (ऐ० आ० ३।३ ) एवं यथाशाखमधेयस्येते वेदे मन्त्राणां त्रिविधोऽपि पाठे
गणन्तपाठः, प्रतीकपाठः, अनुषङ्गदिपाठश्च
कथं शास्त्रीयतामर्हदू? कथं च पुनः फलाय कल्पेत ?
गणन्तपाठः-
इन्द्रा याहि चित्रभानो० अण्वीभिस्तना पूतासः ।।
( इन्द्रा याहि धियेषितः (**ऋ० ५।३।३-५ **) इत्यत्र
अण्वीभिः तना पूतासः
इति धिया इषितः
इति पदपाठः
तस्मा इन्द्राय गायत्
इति पादलोपेन गणन्तपाठः
शुनं हुवेम
इत्यादि मन्त्रलोपेनापि। एवं सहस्त्रशः स्थानेषु दृश्यते । एतेन ऋग्वेदे या पदसङ्ख्याऽभिहिता सा गणन्तपाठे लुप्तानां पदानां अनुपलब्धेन परिगणितेति ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु सर्वेषां पदानां परिगणनमेव युक्ततरा । तस्मात् गणन्तपाठे, ऋग्वेदे पदपाठे, तैत्तिरीयसंहिताप्रतीकपाठे च समग्रा एव मन्त्राः अध्येतव्याः शास्त्रवत्तार्थ इत्येव युक्तम्। एवेन तैत्तिरीयके अनुषङ्ग-मन्त्र- पाठोऽपि व्याख्यातः। अनुषङ्गमन्त्रविचारः
तैत्तिरीयसंहितापाठक्रमे तावत् एकस्मिन्मन्त्रे श्रुतस्य कस्यचिद्धागस्य यज्ञादिविनियोगार्थं मन्त्रान्तरेकादेशानुयोजनमेवानु- षङ्गः । तथथा-
या ते अग्रेऽयाशया रजाशया हराशया तनूर्वर्षिष्ठा गहरेष्ठां वचो अपावधी स्वाहा
इति पाठः; (तै० सं० १।२।११।१-७) अत्र
अयाशया, रजाशया, हराशया,
इति पदत्रयमात्र- विशेषेण नाम एतेषां त्रयाणां पदानां प्रत्येकस्मिन्मन्त्रे मध्ये योजनेन पृथक् त्रयो मन्त्रा भवन्ति । तत्रापि प्रथमे मन्त्रे
या ते अग्रेऽयाशया० स्वाहा
इत्यन्तौ हि मन्त्रशेषो योजनीयः । तथा द्वितीये मन्त्रे
रजाशया
इत्यस्य भावो
या ते अग्रे
इति पदत्रयं, तथा अन्ते च
तनूर्वर्षिष्ठा गहरेष्ठा० स्वाहा
इति च योजनीयम्। तृतीये तु मन्त्रे पूर्वत्र पठितं
या ते अग्रे
इति पदत्रयं
हराशया
इत्यस्य पूर्वं योजनीयम्। तेन ते त्रयो मन्त्राः सम्पद्यन्ते । त एते त्रयो मन्त्राः सोमयागेषु त्रिषु दिनेषूपसन्नामके आहुतिरूपे कर्मणि प्रत्येकशो विनियुक्ताः। तथा च सूत्रम्-
आद्यस्थाल्याः सुवेणोपहृत्य प्रथमामुपसृदं जुहोति
या ते अग्रेऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गहरेष्ठो० स्वाहा
इति ( बौ० श्रौ० सू० ) एवं एकैकमिनु दिने एकैकेन मन्त्रेण उपसदो विहिता-
तिस्र उपसद् जुहोति
इति च ब्राह्मणम् (**तै० सं० ६।२।३।७ **) ।
मध्यमामुपसृदं जुहोति० उत्तमामुपसृदं जुहोति
(प. सं. )( ९४ )
इति च सूत्रम्। मीमांसितं चेदं जैमिनिना,
अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात्
इति ( जै० सू० २।१।१८ ) या ते अग्ने रञशया तनुर्वीष्ठाऽनुषञ्जनम्। तनूरित्यस्यशेषत्वाद्व्याहारोऽत्र लौकिकः ॥ इति पूर्वपक्षः वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम्। अन्यशेषोऽपि बुद्धिस्यो लौकिकस्तु न तादृशः ॥ इति च सिद्धान्तः । एवमनुषङ्गेण मन्त्रसत्वस्य सिद्धा तथा साधनेनैव तद्विनियोगो निर्णीतः । अन्यथा पाठक्रमाऽनुसारो० चरितार्थास्ते न मन्त्राः नापि विनियोगाऽर्हा भवन्तीत्यर्थासिद्धि । अत एव शुक्लयजुःसंहितायां एते त्रयोऽपि मन्त्राः विनियोगानुसारेण मन्त्रमर्यादानुसारेण पृथगेव पठिताः । तथैवान्ये सर्वेऽ पि अनुषङ्गमन्त्राः यथाशाखं पाठक्रमे एवाऽध्ययनीयेन पृथक् पृथगेव पठिताः । तस्मात्किं त्वत्र एतद्विषयकमीमांसाव० दक्तरीति न पुनर्वक्तव्यम् ।
या ते अग्नेऽरञशया तनुर्वीष्ठा० स्वाहा ।
,
या ते अग्ने रजःशया तनुर्वीष्ठ० स्वाहा ।
या ते अग्ने हरिशया तनुर्वीष्ठा० स्वाहा । इति ( वा० य० ५।८ ) एवमेवान्यत्रापि
चित्पतिस्त्वा पुनातु वाक्पतिस्त्वा पुनातु देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः (**तै० सं० १।१।१२ ।१३।१४ **) इत्यत्र अनुषङ्गेण मन्त्रसम्पन्नेन तद्विनियोगो विहितः । तदपि मीमांसितम्। नानुषङ्गोऽनुषङ्गो वाऽच्छिद्रेणेत्यस्य कोषिणौ । चित्पतिस्वेत्येत्यनाकाङ्क्षत्वतो नात्राऽनुपज्यते । इति पूर्वपक्षः करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनाति । मन्त्रत्रयेऽतस्तद्वारा सर्वशेषोऽनुपज्यते । इति सिद्धान्तः अत्र
चित्पतिस्त्वा पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ १ ॥
वाक्पतिस्त्वा पुनात्व० च्छिद्रेण० रश्मिभिः ॥ २ ॥
देवस्त्वा सविता पुनात्वच्छिद्रेण० रश्मिभिः ॥ ३ ॥ इति त्रयो मन्त्राः सम्पद्यन्ते शुक्लयजुर्वेदे एक एव मन्त्र:-
चित्पतिर्मा पुनातु वाक्पतिर्मा पुनातु
इति ( वा० य० ३।४ ) एवं शतशः अनुषङ्गमन्त्रा विध्यन्ते । तेषु केचिदेवात्र प्रदृश्यन्ते आर्षेय काण्डपाठे तु सर्वेऽप्यनुषङ्गमन्त्राः यथाशाखं पृथगेवो० ल्लिख्यन्ते । अत्र तु ग्रन्थबाहुल्यभिया सङ्क्षेपतोऽलिखिम्। केचिदनुषङ्ग मन्त्र विशेषाः
विदेराग्नेर्मो नामाग्ने अङ्गिरो योऽस्यां पृथिव्यामस्यायुषा नाम्नेहि यत्तेऽन्नाध्रूपं नाम यज्ञियं तेन त्वाऽऽसऽदधे
अग्ने अङ्गिरो यो द्वितीयास्यां पृथिव्यामस्यायुषास्यायुषा० तेन त्वाऽऽसऽदधे
इति (**तै० सं० १।२।१५।४ **) अत्र
द्वितीयास्यां
इति पदस्य आदौ
विदेराग्नेर० यो
इति मन्त्रभागः तथा अन्ते
अस्यायुषा० तेन त्वाऽऽसऽदधे इति योजनेन द्वितीयो मन्त्रो भवति-
विदेराग्ने०
इत्यादिपूर्वभागमात्रयोजनेन
यस्तुृतीयास्यां
इत्यादिना तृतीयोमन्त्रो भवति ।
विदेराग्नेर्मो नामाग्निर अङ्गिर इति निर्देशति
इति च ब्राह्मणम् (**तै० सं० ६।२।१२।४ **) गोष्ठं मानिमृडूंवां वाजिनिं त्वा सपलसाहऽस्- समर्माजि । वाचं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं प्रजां योनि मानिमृडूं वाजिनि त्वां सपलसाहऽस्- सम्मार्जि ।
(**तै० सं० १।१९।१२-९ **) अत्र
वाचं प्राणं, चक्षुः श्रोत्रं, प्रजां योनि, इत्येतेः सह
मानिमृजूं
इत्यादि मन्त्रशेषयोजनेन चत्वारो मन्त्रा भवन्ति । ते च
अथ स्रुवं सम्मार्जि
अथ जुहूं, अथोपभृतं, अथ ध्रुवांम्
इति जुह्वादि सम्मार्जने विनियुक्ताः । तथा च
सृचः सम्मार्ष्टि
इत्यादि ब्राह्मणम् (**तै० ब्रा० ३।१।१ **)
शुके त्वा शुक्रायां धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषेजपेजुषे गृह्णामि ज्योतिष्वार्चिस्त्वार्चिष्यां धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषेजपेजुषे गृह्णामि
इत्यत्र त्रयो मन्त्राः (**तै० सं० १।१।१२।२१-२२ **) रुद्राध्याये
सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा अधि भूम्याम्। तेषां सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ॥
इत्यस्मिन्ननुवाके-उत्तरत्र पठितानामङ्गनां अर्थनानां प्रत्येकशः
तेषां सहस्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि
इति(१५)
अबैर्वमिषवस्तेभ्यो दशमन्त्रा भवन्ति ।
अहिंसम्महत्पूर्वे, नीलग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वा अघ, नीलग्रीवाः शिति- कण्ठा दिवं रुद्रा, ये वृतेषु, ये भूतानां ये क्षेत्रेषु, ये पथां, ये तीर्थानि प्रचरन्ति । इति तेऽर्धर्चाः । एतेषां प्रतीकानां ललाटादिस्थानेषु न्यासो विहितः महान्यासकल्पे ।
नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्षे ये दिवि येषामन्नं वातो वर्षमिषवस्तेभ्यो दश प्राचीः० जम्मे दृधामि । इत्यत्र त्रयो मन्त्राः प्रसिद्धाः । (**तै० सं० ४।५।१।१-११ **) शतत्रुद्रीयं जुहोति० तिस्र उत्तरा आहुतीर्जुहोति, या उत्तमास्ता यजमानं वाचयति ।
इति च ब्राह्मणम् । (**तै० सं० ४।५।३ **) नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येषामन्नमिषवस्तेभ्यो दश प्राचीः०
नमो रुद्रेभ्यो येऽन्तरिक्षे येषां वात इषवस्तेभ्यो दश प्राचीः०
नमो रुद्रेभ्यो ये दिवि येषां वर्षमिषवस्तेभ्यो दश प्राचीः० । इति मन्त्रानुक्रमः । रुद्राध्याये एवं मन्त्रविभागः पाठक्रमे कदाचिदपि ज्ञातुं न शक्यः, रुद्राभिषेकादौ केचिद्विद्वांस एवैव पठन्ति, सामान्यतः वेदाध्यायिनोऽपि पाठक्रमानुसारणैव रुद्राभिषेकादिकं कुर्वन्ति । एवं निर्देशानुक्रममन्त्राणां
तिस्र उपसद उपैति
इत्यादि ब्राह्मणवचनात तत्तत्सूत्राच्च पूर्वं त्रयो मन्त्राः मन्त्रा इति विज्ञाते विनियोगे तथैव परिकल्पितव्ये च अवशिष्टे विनियोगानुसारणैव यथाशास्त्रं मन्त्रविभागेन पठनमेव युक्ततर- मिति सप्रमाणं सदुक्तिर्क भवति । अस्मिन्निवये प्रतिपादितं खलु पुरस्तादेव सारस्वतैतिहासे सारस्वतपाठनिर्णये ब्रह्मणा निर्णीतम्
सारस्वतो वेदपाठः सारस्वतक्रममेवाश्रयतेस्म; अन्यथाऽध्ययनफलं नास्तीति,
तथा-
सत्यं न पाठक्रमेणार्थाऽनुष्ठानक्रमो भवतीति च
सत्यं निर्णीतं ब्रह्मदेवेन- तथापि न हि तत्र प्रमाणं किञ्चिदस्ति श्रुत्यादिकम्। नापि तत्रप्रमाणं नैपुण्यकैर्निर्णीतम्। अपि तु
स्थितस्य गतिश्चिन्तनीयैव
समाहितम् ।
वस्तुतस्तु स्वाध्यायाध्ययनमेव प्रधानो विनियोगः सर्वेभ्यः प्रथमः ।
स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । स्वाध्यायप्रवचने कुर्वते नाको मोदत्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः । इति च श्रुतिविहितः । ब्रह्मयज्ञादिरूपश्च ।
अहरहः स्वाध्यायमध्येयीत, स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमादित्वम्
इति श्रुतेः
स्वाध्यायज्ञानयज्ञश्च
इति स्मृतिः इति स्वाध्यायाध्ययनस्यापि यज्ञत्वोपदेशेनेदेवेदलक्षयति ।
नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येऽन्तरिक्षे ये दिवि येषां वर्षं वातो वर्षमिषवः
इत्यस्य पदसमूहस्य न मन्त्रत्वमस्ति, येन तावन्मात्रपाठेनापि रुद्रयागः ब्रह्मयज्ञश्च सम्पद्येत। मन्त्रखण्डे विशिष्टतः शाखालोक्तं वाक्यजातं विनियोगे तु मन्त्रावयवरूपेणोपकरवत् ।
यं यं क्रतुमधीते तेन तेन हास्येष्टं भवति
इति श्रुतेः अध्ययनमात्रेणापि यज्ञसिद्धिनिर्देशात्, अनुपञ्जे प्रतीके, गणन्ते च पाठे, तन्मन्त्रावयवलोपेन यज्ञलोपोपरिहार्यात्वात्। एवमिह सारस्वतपाठे द्वित्रिषु त्रिचतुरेषु वा अतिदीर्घेषु मन्त्रेषु एकरूपेणैव पठितेष्वपि अनुषङ्गे प्रतीक-गणनादिषु पाठादिलाघवाय मन्त्रैकदेशश्लोचेन सूत्रवत् संक्षेवतः सङ्ग्रथितमेवेत्युपजीव्यते । एवं सङ्ग्रहनेन पाठप्रव- चनाथं केवलं पाठक्रमन्तरेण श्रुत्यादिकं प्रमाणं न विद्यते । अथ पाठबलान् तथाध्ययनं श्रेयस्करं, विनियोगे तु अनुषङ्गादिनां यथाशाखं मन्त्रोच्चारणं, इत्येव युक्तमिति चेत्, भिन्नमिति तथा उद्धारणीये तथैव मन्त्रत्वे सिद्धे च, अध्ययनमात्रे पाठक्रमे एव अन्यथा पठनीयो वेद इति को हेतुः ? प्रवचनायैवं पादपैनत्वरूपेणैव अधिककालव्ययभाव एव तत्र हेतुरिति चेत्, हन्त भोः तदिदमतिसाहसप्रयुक्तं बालसमो- इवनवचनामिव आभासमावम्। अपि च
षड्ङ्गेण निष्कारणम षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च
अज्ञाथकामो निष्पुर्ज प्रवृ- यात्, स्वर्गकामः प्रतवृणो, उभयकाम उभयमन्तरेण
इति च श्रुतिविनधानात्, निष्कामो ज्ञानायै, विशिष्टकामो- ऽभीष्टसिद्धयर्थं च, यथाशास्त्रमनुवर्तनीयं स्वाध्यायाध्ययने, तत्र दीर्घमन्त्रपठने को नामातिभारः ? किञ्च तत्रालस्यं ? कथं च तत्र वृथैवाधिककालव्ययादिवृत्तिश्च समुदेति ? पाठप्रवचनप्रवृत्तानां विदुषां चेति न ज्ञायते । यदि खलु पाठक्रमेण मन्त्रविनियोगात् न यज्ञादिसिद्धिः; नापीष्टसिद्धिः; प्रत्युतानर्थप्रसङ्गति शास्त्रेऽनुपगम्यते । यदि च अल्पेकेन स्वरलोपमात्रेणापराधं न सहन्ते, तत्र साक्षाद् मन्त्रवयवहीनेऽपि कथं चक्षुनिमील्य मनः समाधीयते षाडङ्गवेदिक्कर्मपरायणैरिति चिरं शोचनीयमेतदेव !!!(१६६)
वस्तुतस्तु सारस्वतपाठक्रमे यत्खलु अध्ययने सुकरमिति सम्प्रति गण्यते, तदेतदेव कीलनतरं अनुष्ठाने, अर्थज्ञाने च, अनुषङ्ग- मन्त्रकल्पनागौरवात्, आर्षेयपाठे काण्डविभागेन सममन्त्रपठनादिकं तु आदौ अध्ययने किञ्चित् कठिनमिति दृश्मापि, उत्तरत्र अनुष्ठानेऽर्थज्ञाने च सुकरमिति प्रशस्यते, ‘ यदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्। यदग्रेऽमृतसंनिभं परिणामे विषोपमम् ’ इति न्यायात्। तथा ऋर्षिछन्दोदैवताणां मन्त्राणां यथाश्रुतमेवाध्ययनं युक्तम्। तादृशे दर्शने तु मन्त्ररूपेणैव भावितुमर्हति । अन्यथा विनियोगे कल्प्यमानायां ऊहवाक्यानामिव अनुषङ्गदिमन्त्राणामपि मन्त्रत्वमेव भवेत्। तस्मात् पुरावमीमांसादिशास्त्रार्थेन पाठक्रमादप्यलायातः विनियोगे अर्थवत्तायै मन्त्राणामन्यथाऽनुषङ्गगादिप्रयासलप्रसङ्गादपि विनियोगानुसारेण यथाशास्त्रं मन्त्र- संयोजनेन सिद्धमन्त्राणामेवाध्ययनं श्रेयस्करमित्युच्यते । तेनैव यथाश्रुतं यथाधीतमेव विनियोगादौ विशेषतः आनुकूल्येन अर्थवत्तायै कल्प्यतेति । अत एव शुक्लयजुर्वेदे अनुषङ्गदिमन्त्रशोधनेन तादृशानर्थप्रसङ्गो दूरीकृतः तत्रभवता याज्ञवल्क्येनेति मन्यते । अत्रायं कश्चित्पुनर्विचारप्रसङ्गः समुपायितः—
केचिदाहुः- अध्ययनमात्रार्थमेवायं सारस्वतपाठक्रमः कल्प्यः, न तु विनियोगार्थ, तेन पाठक्रमानुरोधेनाप्यध्ययनेऽपि विनियोगानवसरे यथाशास्त्रमेव मन्त्रान् प्रयुञ्जन्ति सर्वेऽपि वैदिकाः । तेन च परम्परागतः पाठक्रमोऽप्यघातः स्यात्, तथा विनियोग- क्रमोऽपि न परिरक्षो भवतीति । अपि च गृह्यचरित्रादिप्राचीनप्रासादकमन्थेऽपि अस्य सारस्वतपाठस्योदूत्वात्, तथैव चिरप्रचलितं पूर्वाचार्योपदेश- परम्पराऽऽगतं प्राचीनं तस्मिन सारस्वतपाठं परित्यज्य, नूतनं पाठक्रमं परिकल्पयितुमुयुक्तम्। एवं सति किमिति सारस्वतपाठ- क्रमपरिवर्तने एतावान् आग्रहः समाश्रीयते, इति किञ्चिद् विचारस्पदम्। अत्रोच्यते–आपाततः तदेतत्सत्यमित्येवावभासते, तथापि सारस्वतपाठाभिमानमात्रेण एतादृशपाठक्रमानुरोधेन च कचित् ऋग्यदादिविभागातिक्रमणं, क्वचित् छन्दोनियमातिक्रमेण मन्त्रविभागातिक्रमणं च, विनियोगेऽपि पाठबलादेवापतितम्, तथा ऋग्यदादि नियमातिक्रमः-
‘ सूर्यों देवीमुषसं रोचमानां मर्यः । न योषामभ्येति पश्चात् ।’ इति (**तै० ब्रा० २।८।७ **)
‘ तिष्ठाऽहरी रथ आयुज्यामाना याहि । वायुर्न नियतो नो अच्छ ’ । इति (**तै० ब्रा० २।७।१२ **)
‘ समुद्रोतारः पूर्षेर्य यथा चिद् ऋतस्य। गर्मं हऽर्हृदया पिपर्तन ’ इति (**तै० ब्रा० २।४।३ **)
‘ आ वां मित्रावरुणा० । ववृत्त्याम्। अस्माकं ब्रह्मा पूतनासु सखा अस्माकम् । वृष्टिर्देन्या सुपरा । इति (**तै० ब्रा० २।८।६ **) एतासामृचां त्रिष्टुपछन्दस्कानां पष्ठः पादविभागेन वाक्यरचनया अध्ययने विनियोगादौ च योजयिष्यानां ‘ मर्यः, याहि, ऋतस्य, अस्माकं, ’ इति पादमध्ये एव वाक्यपरिसमाप्या तत्पाठक्रमानुरोधेन विनियोगेऽपि तथैव पच्यते वैदिकैः । अत्र पाठक्रम एव प्रधानो हेतुः । एवमेवान्यत्रापि पादार्धचैकादिनियमातिक्रमो दृश्यते । तथादि- (**तै० सं० १।७।८।८-१५ **)
‘ वाजिनो वाजं धावत महतां प्रसवे जयत वि योजना मिमीध्वमश्वनः स्वक्षीत ( १ ) काष्ठा गच्छत ’ इति यजुर्मन्त्रः । तत्र केचिदृतमन्त्राः पठिताः—
‘ वाजेवाजेऽवत वाजिनो नः०. ..ऋतज्ञाः । अस्य मध्वा०. ..देवयाने ’ ॥ १ ॥
ते नो अर्चन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे श्रृण्वन्तु वाजिनः ॥ २ ॥
मितद्रवः सहसा मेधसाता सनिस्यवः । महो ये धनं संमिषेषु जभिरे शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु ॥ ३ ॥
देवताता मितद्रवः स्वका॑ः । जम्भयन्तोऽहि वृकः रक्षाँसि । सनेसयस्ययुचवमीवाः ॥ ४ ॥
वपस्य वाजी०. ..आसनि । क्रतुं दृषिका०. ..पनीफणत् ॥ ५ ॥
उत स्पास्य०. ..तरिचरित ॥ ६ ॥ इति प्रसिद्धः पाठक्रमः ।(१७)
अत्र ‘वाजिनो वाजं धावत, वियोजनां मिमीध्वं’ इति यजुर्वेदमन्त्रत्वेन उत्तरात् ‘वाजेवाजेऽवत’ इत्यादिसूक्ताद् यज्ञोपयोगिनां पृथक्मन्त्राणामिव मन्त्रविभागात् आपस्तम्बेन तद्विनियोगो दर्शितः । वाजिनो वाजं धावतेति चतसृभिः प्रत्याधावतोऽनु मन्त्रयते, मित्रद्रव इति चतसृभिः प्रत्याधावतोऽनु मन्त्रयते’ इति आ० श्रौ० सूत्रम्। तत्र ‘वाजिनो, वियोजना, वाजेवाजे, ते नो अर्चन्तः’ इति चत्वारो मन्त्राः वाजपेये रथाधावनार्थाः, तथा ‘मित- द्रवः, देवतातप्तो मित्रद्रवः, एष स्य वाजी, उत स्यास्य’ इति चत्वारः प्रत्याधावदनुमन्त्रणार्थाः । स एषः पाठकमानु- रोधेन विहितः कल्पः । ब्राह्मणे तु अन्यथैव कल्पो दृश्यते- तत्र ‘वाजिनो वाजं धावत०’ इत्यारभ्य ‘काष्ठां गच्छत’ इत्यन्तं एक एव यजुर्मन्त्रः । ‘वाजिनो वाजं धावत काष्ठां गच्छतेत्याह’ इति (**तै० ब्रा० १।३।७।१ **) ब्राह्मणे ‘वाजिनो वाजं धावत’ इति मन्त्रप्रतीकग्रहणेन ‘काष्ठां गच्छत’ निगदेशोपानुवचनात्। ततश्च शास्त्रो धावन्ति । चतसृभिरनुमन्त्रयते चत्वारि छन्दांसि’ इति (**तै० ब्रा० १।३।७।२ **) उत्तरत्र पठितः ‘वाजेवाजेऽवत’ इत्याद्याश्चतस्रः ऋचः तदनुमन्त्रणेन विनियुक्ताः । ताश्च चतस्रः ऋचस्तु ‘वाजेवाजे ते नो अर्चन्तः, शं नो भवन्तु वाजिनः, एष स्य वाजी, (उत स्य वाजी’ इति ऋग्वेदेपाठः) इति ऋग्वेदे प्रसिद्धाः । ‘चतसृभिरनु- मन्त्रयते’ इति ब्राह्मणवचनात् एतासां चतसृणामृचां छन्दोऽनुरोधेन विनियोगो विहितः । ‘अथ रथाधावतेऽनु मन्त्रयते वाजेवाजेऽवत वाजिनो न’ इति चतसृभिरनुच्छन्दसमम्। इति बौधायनश्रौतवाजपेयसूत्रम्। तत्त्वं स यद्यस्मै यज्ञोपप्रमाचक्षते आशीषीये एतामाहुतिं जुहोति उत स्यास्य द्रुतस्तुरण्यतः’ इति च उत्तरस्या ऋचो विनियोगम्। अत्र ‘वाजेवाजे, ते नो अर्चन्तः, शं नो भवन्तु, एष स्य वाजी’ इत्येतासु चतसृषु ऋक्षु पाठाक्रमे मन्त्रमध्ये एव रेखादर्शनेन तत्र विरामपदेऽपि पञ्चमन्त्राः परिकल्पिताः । तत्रापि ‘ते नो अर्चन्तो द्रवन्यृजुं स्थं विश्वे मृण्वन्तु वाजिनो मित्रद्रवः ।’ इति पूर्वेषाधर्चेच्य ‘मित्रद्रवः इत्येतदन्तिमं पदं ‘सहस्रसा मेधसाता सनिष्यवः’ इति पूर्वाद्धर्चस्य उत्तरार्धर्चेच्य पूर्वस्मिन् पादे आदौ संयोज्य ‘मित्रद्रवः सहस्रसा मेधसाता सनिष्यवः’ इति मन्त्रपाठः कल्पितः विरामेण वाजिनः इत्येव तावस्यैको मन्त्रः कल्पितः ततश्च एतस्यैवार्धर्चेच्य शेषेण ‘महो ये धनः समिथेषु जाभ्रेरे’ इत्येतेनान्तिमेन पदेन सह ‘शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु’ इत्येतदुत्तरमन्त्रपादं संयोज्य एको मन्त्रः कल्पितः । ततश्च ‘देवतातप्तो मित्रद्रवः स्वकीः । जम्भवन्तो हि अभीवाः’ इत्येतैरुत्तरार्धर्चैरेव पादैः एको मन्त्रः समापितः । ‘एष स्य वाजी’ इति चतुर्थो मन्त्रः । तत्रापि ‘ते नो अर्चन्तः’ इत्यारभ्य ‘वाजिनो हवेषु’ इत्यन्तं द्वितीयो मन्त्रः इत्यापि क्वचित्पक्षः अत्र पञ्चममन्त्रविभागे ‘एष स्य वाजी’ इति अस्य विनियोग एव लुप्यते । अथैतेषु एतासामृचां मिश्राः ऋषयो मिश्रानि छन्दांसि च भवन्ति ‘वाजेवाजे, शं नो भवन्तु’ इत्यनयोर्बिशिष्ठ त्रिष्टुप्, ‘ते नो अर्चन्तः’ इति गयः । ज्ञातो जगती, “एष स्य वाजी” इति वामदेवद्बिदुप्। इति प्रासिद्धम्। एवं सति मिश्रार्धर्द्धच्ययोः त्रिष्टुब्जगती छन्दस्कयोः ऋग्ञन्त्रयोः पादाभ्यां सङ्कलनेन कथमको मन्त्रः सम्पद्यते ? तथा पश्चात्परेण “ते नो अर्चन्तः ०” इत्यारभ्य ‘शं नो भवन्तु वाजिनो हवेषु’ इत्यन्तस्य मन्त्रान्तरपादाधिकस्य कथमैकंमन्त्रत्वम् ?
वस्तुतस्तु ‘चतसृभिरनुमन्त्रयते’ ‘चतसृभिरुच्छन्दसम्’ इति विधानात् अत्र छन्दोऽनुरोधेन विनियोगः शास्त्रीयः । अथैतासामृचां छन्दोनियमबोधकं प्रमाणं यत्र यजुर्वेदे एव नास्तीति चेत्- शाखान्तरोक्तमेवात्रापि प्रमाणं भवितुमर्हति । तस्मात् ‘वाजेवाजे, ते नो अवर्त्तन्त, शं नो भवन्तु, एष स्य वाजी’ इति मन्त्रचतुष्टयविभागेनैव विनियोगो युक्ततर इति निश्चीयते । आपस्तम्बदर्शितोऽयमन्त्रविभागे तु अयं पाठकम् एव प्रधानो हेतुरिति प्रत्यक्षसिद्धम्। नत्वस्याः शाखायां ऋग्यजुरादिमन्त्रविभागे पाठक्रमो न प्रमाणभूतः, नापि पाठक्रमेण अनुष्ठानक्रमोऽस्तीत्यस्मदुदुच्यते । अत्र तु पाठक्रमेण मन्त्रविभागेन छन्दोनियमोऽप्युल्लङ्घितः । तस्माद् विनियोगे मन्त्रशुद्धौ पाठक्रमशुद्धिरेवात्यन्तमावश्यकम् इति प्रतिज्ञायते ।(१८२)
वेदव्रतानि
तैत्तिरीयशाखायां स्वाध्यायाध्ययनार्थं वेदव्रतान्युपदिष्टानि, व्रतानुष्ठानपूर्वकमेव वेदाध्ययनं विहितम्। तत्रापि प्रत्येकस्य काण्डस्याध्ययने प्रत्येकं व्रतमपि पृथगुपदिष्टम्
काण्डेकाण्डे व्रतचर्या
( बौ० गृ० सू० २।१।३ )
प्रतिकाण्डं व्रतं चरेत्
इति च। तथादि-आचार्यप्रसूतः कर्माणि करोतीति विज्ञायते । आचार्यो वै ब्रह्मौति । काण्डेकाण्डे व्रतचर्या । अथैमानि व्रतानि सांवत्सरीकैरैवैर्धेयनि भवन्ति । होताराः शुक्रियवाणुपनिषदो गोदानं सन्निमितमिति ।
इति ( बौ० गृ० २।१।१-५ ) अपि च
अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पौराणं वेदब्रह्मचर्यम्। चतुर्विंशति द्वादश वा प्रतिवेदम् । संवत्सरार्वमर्वाङ्मध्यम्। प्रगृण्हन्ति वा जीवितस्यास्थिरत्वात्
इति बौ० धर्मसूत्रे ( १।२।१-४ ) निर्दिष्टम्। तथा प्रयोगतिलकेऽपि-
प्राजापत्यं च सौम्यं चाग्नेय्यं वैश्वदेविकम् । स्वयम्भुवं पञ्चमं स्यात्प्रतिकाण्डं व्रतं चरेत्॥ आब्दिकं ग्रहणांन्तं वा द्वादशाहिकमेव वा । इत्युपक्रम्य वेदोपकरणान्ते- सद्यो नान्दीमुखक्रिया । तस्मिन्नहनि तमेवाग्निमन्वाधाय पूर्बवत्। प्रजापतिं काण्डर्धिमावाद्याग्निमुखांतकमम्। कृत्वा विसृज्य दण्डादीनन्यानादाय मन्त्रवत्। मौञ्जीदण्डोपवीतानि वासः कृष्णाजिनं तथा । पूर्वेषूपयुक्तांस्त्युसृज्य धार्याणि स्युर्व्रतेव्रते । अग्निच्छवासाऽऽऽवदहतमुपवीतं न सन्त्यजेत् । सावित्रयाथ जुहुयात्ततः पञ्चदशाहुतीः ॥ इत्यादिप्रयोगक्रमं चोक्त्वाऽन्ते-
नियमाचरणं कुर्याद्र्धूपनं च व्रतेव्रते ॥ इत्युपसंहृतम्। एतेन श्रावण्याध्ययमोपाकर्म कृत्वा तद्दिने वाडयसिमन्वा वेदारम्मानुकूले सुदिने होतृव्रतमुपाकृत्य प्राजापत्यकाण्डमधी- यात् । संवत्सरे यावदध्ययनं वा व्रतं चरित्वा तस्योत्सर्गं कुर्यात्। एवमेव क्रमेण शुक्रियादिकाण्डाध्ययनं कृत्वा तत्- तज्जीवनं कुर्यादित्युकं भवति । अत्र १ होतृव्रतं, २ शुक्रियव्रतं, ३ उपनिषद्रतं, ४ गोदानव्रतं, ५ समितव्रतं, इत्येतानि क्रमेण ( १ ) प्राजापत्य-(२)- सौम्या- ( ३ ) - आग्नेय- ( ४ ) - वैश्वदेव- ( ५ ) - स्वायम्भुवकाण्डनामध्ययने चरणयानि व्रतानि व्रतनामानि वा भवन्ति । अत्र सौम्यकाण्डायनार्थमाचरणीये शुक्रियव्रते तु प्रवर्ग्यकाण्डाध्ययनार्थमवान्तरदीक्षापि विद्यते इति विशेषः । अस्मिन् व्रतकल्पे उपनिषद्द्रतानन्तरं गोदानव्रतं निर्दिर्शिांतमाचार्येण, काण्डक्रमे तु आग्नेयकाण्डानन्तरं वैश्वदेवकाण्डं । इत्यतो ऽत्र संदिग्धं क्वचिद्गोदानव्रतानन्तरं उपनिषद्द्रतं प्रयुक्तम्। एवं तत्काले तत् तत्सुपाकृत्य, तत्काण्डमधीत्य, तदध्ययनानन्ते तत्काण्डव्रतं विसृजेदित्ययं प्रधानः कल्पः । तदसम्भवे तु-
अशक्तौ होममात्रेण चर्यं तत्स्वेकैकव्रतम्। कालाद्यर्चादिमदं कर्म कालो हि दुरतिक्रमः ॥ तस्मात्सान्निष्कतिं कृत्वा तन्त्रेणैकयेणापि वा चरेत्। त्वमन्ने व्रतपेत्येका सावित्री च मनस्विनी ॥ महाव्याहृतयश्चेति प्रायश्चित्ताहुतिर्मता । पक्रे हुत्वोपहोमाः स्युस्तच्च तद्व्रतशान्तथा ॥ समित्सिहोमस्था तत् तत्काण्डाध्ययनमेव च । व्रतादाने विधिरयं विसर्गऽप्येवमेव सः ॥ पञ्चमहाभूरुकोऽथ चित्तार्जितः पुनरेषु तु । यावन्ति व्रतकर्माणि तावन्त्याचरेत्तथा ॥ ग्रहणं मेखलादीनां नेष्यतेऽत्र पृथक् पृथक्। ततः स्विष्टकृदाद्यन्तु प्राग्देवं समाचरेत्॥ इति गृह्यसंग्रहोक्तक्रमेणैकदैव एकतन्त्रेण होतृप्राजापत्यादिप्रार्थापश्वर्पूवकमुपाकृत्य, पञ्चकाण्डान्यधीत्य, तथैव तन्त्रेण साङ्गमुपसंहजेदिति । अथात्र सारस्वतपाठक्रमेणाध्ययने तु प्राजापत्यादिकाण्डाध्ययनस्याशक्यत्वात् यथाविधि एकतन्त्रेण होतृ। दिपञ्चकव्रतमुपाकृत्य(११)
सारस्वतपाठोपहितसंहितादिग्रन्थाध्ययनं कुर्वदिति वैदिकानां मतं, तथैव पूर्वाचारपरम्परया समागतं चेति सम्प्रति प्रचलित- पद्धत्या गम्यते । तस्मिन् काण्डव्रते सावित्री-सदसस्पतिहवनपूर्वकं तत्काण्डविपवनमपि विहितम् । ‘ एवमेव काण्डो- पाकरणकाण्डसमापनाभ्याम् । स एकः काण्डऋषिः । इति । (बौ० गृ० सू० ३।१९।१७)
काण्डव्रते उपाकर्मोक्तसावित्रीपदोहोमानन्तरं व्रतकालविपदोऽपि आहुतिः समर्पणीया, तथा तत्तत्काण्डोक्तोऽनुवाकः सत्राणुष्ठेये ब्रह्मज्ञे पठनीयः । अर्थात् प्रजापतिककाण्डध्ययने होतृव्रते ‘ प्रजापतये काण्डर्षये स्वाहा ’ इत्येका काण्डर्षये आहुतिः, तथा ‘ दृषे त्वेति ’ अनुवाकपठनं च विशिष्यते, अन्यत्सर्वं उपाकर्मोक्तमेवानुष्ठेयम् ‘ एवमेव काण्डोपकरण- काण्डसमापनाभ्याम् ’ इति सूत्रात्। एवमेव सौम्यकाण्डध्ययने शुक्रव्रते ‘ सोमाय काण्डर्षये स्वाहा ’ इत्याहुतिः, ‘ आप उद्दन्तु जीवसे ’ इत्य- नुवाकपाठश्च विशिष्ठो । तथा आग्नेयकाण्डध्ययने उपनिषद्वते ‘ अग्नये काण्डर्षये स्वाहा ’ इत्याहुतिः, ‘ उद्दन्यमानं ’ इत्यनुवाकश्च। एवं उत्तरकाण्डद्वयेऽपि ज्ञेयम्। उपाकर्मोत्सर्जनविधिः
अस्मिन्भारते सर्वत्रापि प्रतिवर्षं श्रावणपौर्णमास्यां ऋग्यजुःसामवेदिनां सर्वेषां त्रैवर्णिकानां प्रचलिता उपाकर्मानुष्ठान- पद्धतिः प्रसिद्धा, तत्र शाखाभेदेन तदनुष्ठानपद्धतिविशेषोऽपि भिन्नो भवति । उपनीतस्य बटोः प्रथमतः श्रावणपौर्णमास्यां नूतनोपाकर्मण वेदारम्भो विहितः, ततः उत्तराष पुष्पमासे वेदोत्सर्जनं च विहितं, तदवदुभयं प्रतिवर्षं श्रावणे उपाकर्मे पुष्ये त्वत्सर्जनं च कर्तव्यं इति शास्त्रलङ्कृतः । तदेतदुभयं कालभेदेनानुष्ठातु- शक्यतया श्रावणपौर्णमासामेकमेव एकतन्त्रेण उत्सर्जनं उपाकर्म च सर्वैरप्युपधीयते, तदिदं सर्वत्रापि प्रसिद्धम्। तन्निमित्तं च छन्दसां यातायातदोषनिवृत्त्या सुवीर्यत्वासिद्धिश्च। तदेतत् तत्तत्स्कन्धकुलपादे वावगम्यते । “ सर्वेषां अधी- ताानामुपेष्यमाणानां छन्दसां यातायाततानिरासेनाध्ययनद्वारा ( सुवीर्यत्वाय ) श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं ( उत्सर्जेनं ) उपाकर्मोत्सर्गं कर्म करिष्ये । इति संकल्पः । प्रत्यब्दं यदुपार्म सोत्सर्गं विधिवद् द्दिजेः । क्रियते छन्दसां तेन पुनराप्यायनं भवेत्॥ अयातयामछन्दोभिरिदं कर्म क्रियते द्दिजैः । क्रीडमानेरपि सदा तचैषां सिद्धिकारकम्॥ अस्थ्यानाञ्च्छ्वासाविच्छेदो घोषणाध्यापनादिषु । प्रामादिकः श्रुतौ यः स्याद्यातायामतत्त्वकारि सः ॥ इति संस्कारमालायां कात्यायनः । ‘ यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजते याजयाते वाऽ धीतेऽध्यापयति वा यातायातमाीन ( अस्य ) छन्दाशसि भवन्ति ’ इति च श्रुतिः । एतेन वेदानां यातायातदोप- निवृत्या सुवीर्यत्वाय ऋषिच्छन्दोदेवतानियमः, तज्ज्ञानं, प्रतिवर्षे उपाकर्मोत्सर्गकर्मानुष्ठानं च कारणमित्युक्तं भवति । तच्चौ- पाकर्म तत्त्च्छाखाभेदेन भिन्नरूपमेव भवति । तैत्तिरीये तु बौधायनादिभिर्हितस्तद्विशेषः । तथाहि— “ हुतानुकृतिकरूपार्म । श्रावणयां पौर्णमास्यां क्रियेतापि वाऽऽडवाभ्याम् । समम्वारब्धेषूप्ते- चासिषु । अथ देवयजनोल्लेखनप्रभृतिष्वानुप्रसृतयः चतस्रः प्रधानाहुतीर्जुहोति ‘ याज्ञिकीभ्यो देवताभ्यः स्वाहा । ’ साहितीभ्यो देवताभ्यः स्वाहा, वारुणीभ्यो देवताभ्यः स्वाहा, सर्वासीभ्यो देवताभ्यः स्वाहेति । ’
अथ काण्डर्षीजुहोति ‘ प्रजापतये काण्डर्षये स्वाहा, सोमाय काण्डर्षये स्वाहा, अग्नये काण्डर्षये स्वाहा, विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्डर्षिभ्यः स्वाहा, स्वयम्भुवे काण्डर्षये स्वाहा ’ इति । अथ सदसस्पतिं जुहोति० । अथ सावित्राँ जुहोति० । अथ वेदाहुतीर्जुहोति ऋग्वेदाय स्वाहा० इति (बौ० गृ० सू० ३।१९।१७-८) इति उपा- कर्मणि ऋषिदेवतादिहोमिबधानम्। अथ वेदाध्ययनम्– “ श्रीनादितोऽनुवाकानधीयीरन्। काण्डोदींवा सर्वान् (अनुवाकान्) १० इति । एवमेव’ काण्डोपाकरणकाण्डसमापनाभ्याम् स एकः काण्डर्षिः । (बौ० गृ०३।१९।१७) तस्य चैवेकस्वाधोडनुवाकः इति । एवमेव उपाकर्मोत्सर्जनयोः काण्डव्रते च काण्डर्षिभ्यः तर्पणमपि अनुष्ठीयते ब्रह्मज्ञानानन्तरम्। अथ त्रिवेदी- प्रजापति( ४० )
काण्डर्षिं तर्पयामि० इत्यादि पञ्चकाण्डविषवर्णनम्। पञ्चकाण्डानामारम्भः—
१ प्राजापत्यं काण्डम्। इषे त्वोर्जे त्वा ०। (तै० सं० १।१।१) २ सौम्यं काण्डम्। आप उन्दन्तु जीवसे ०। (तै० सं० १।२।१) ३ आग्नेयं काण्डम्। उदुष्यमानो ०। (तै० प्रा० १।२।१) ४ वैश्वदेवं काण्डम्। अनुमत्यै पुरोडाशं ०। (तै० सं० १।४।१) ५ स्वायम्भुवं काण्डम्। सह वै देवानाम ०। (तै० ब्रा० २।३) अत्र सारस्वतक्रमेण वैश्वदेवस्वायम्भुवकाण्डयोरारम्भे
अनुमत्यै पुरोडाशं, सह वै देवानां
इति च ब्राह्मणभागः पठितः। वस्तुतस्तु - वैश्वदेवकाण्डारम्भः
बार्हिः स्वाहाऽऽऽहुतिं जुषाणः
इति। स्वायम्भुवकाण्डारम्भः
यद्देवा देवहेडनं
इत्येव भवितुमर्हति। तत्तु उत्तरत्र आर्षेयपाठक्रमे उद्दिश्यते। अत्रेदं किञ्चिद्विचार्यते— एवंप्रारम्भ-काण्डत्रतउपाकर्मोत्सर्जनदिषु काण्डर्षिवनतर्पणादिपूर्वकं ब्रह्मयज्ञे यथाशाखं सर्वेषां काण्डानां आदिमानुवाकपाठक्रमतः तैत्तिरीयशाखायाः वेदारम्भेन अनुष्ठानेन च काण्डविभागपाठ एव प्रधानः इति सिध्यति। एतेन तैत्तिरीयके काण्डविभागपाठव्यतिरेव नास्ति, इदानीमेवेयं नूतना प्रक्रिया परिकल्पितेति केषाञ्चिद् वादो निरस्तः।
सारस्वतपाठे काण्डाध्ययनं न सम्भवति। तत्र वेदारम्भे उपाकर्महवनादौ च अन्यथाऽऽनुष्ठाने, ततः पुनरन्यथैवाध्ययन- मित्येव वैषम्यम्। उक्तं खलु एकतन्त्रेण पञ्चकाण्डव्रताऽनुष्ठाय सारस्वतपाठक्रमेण वेदारम्भं कर्तव्यमिति। सत्यमुक्तं, तथापि अन्यथा वेदारम्भे हवनाऽनुष्ठाने, अन्यथाऽऽध्ययने च किं कारण, किं च तत्र वैशष्ट्यमित्येव न ज्ञायते। तत्र प्रमाणं तु सुनयमेव। अपि च सारस्वतपाठे काण्डक्रमस्यैवाभावात् काण्डर्षिद्विवचनमसममेव, काण्डर्षिह्वने अन्यथैवाऽप्ययनमप्यसङ्गतमिति न पुनर्वक्तव्यम्। यदि तत्र काण्डाध्येय न सन्ति विभक्तानि, तर्हि काण्डर्षिववनं कुतः सङ्गच्छते? अन्यच्च वेदस्य यायामा- यादिप्रतिनियमभावे प्रतिवर्षं उपाकर्मादिकमनुष्ठीयते, वेदस्य ऋष्यादिनियमाभावे ऋष्यादिज्ञानाभावे च
यातायामानि छन्दांऽसि भवन्तीत्युक्तम्
एवं सति वेदे एव यदि क्रयाद्यनियमः चिरन्तनसिद्धः तर्हि तथातायामादोषः केनोपायेन वार्येत। न हि तावदुपाकर्मानु- ष्ठानात्, अन्यथैव वेदपाठप्रवचनप्रवृत्तेः। तथाहि— ‘इषे प्रज्ञः पुरोडाशमनुवाकं विनातिन्मम्
इति विवरणम्। इषेत्वेति प्रथमे प्रज्ञे त्रयोदशानुवाकाः पौरोडाशिका यजुर्मन्त्राः प्राजापत्यकाण्डेन्तर्गताः। तस्मिन्नेव प्रज्ञे
उभा वामिन्द्राग्नी
इत्ययमन्तिमः चतुर्दशः एक षष्ठ्मन्त्रारमकः वाजपरोऽनुवाकादविनियोगाथवेन
याज्यानामेके
प्रकरणे सङ्गृहीतोऽत्र षष्ठ्मन्त्रारमकः चतुर्थे वैश्वदेव- काण्डेन्तर्गतः। — इषे त्वादि ह्याप्यन्तान्तं प्रज्ञानामन्तर्गमिनः। अनुवाकास्तु याज्याख्याः युष्ववाहीत्यापि तादृशाः ॥ इति कारिकार्विवरणोके। तैत्तिरीयसंहितायामकाण्डे प्रथमप्रश्रमादारभ्य द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रश्रमान्तानां त्रयोदशप्रश्नानां अन्तिमा त्रयोदशानुवाकास्ते (१२), तथा २।६ प्रशदाऽऽरभ्य ४।३ प्रशपर्यन्तं युष्पवाहीलादयः दशानुवाकाश्च याज्याप्रकरणार्गताः वैश्वदेवकाण्डे- न्तर्भुता इति तदर्थः। एवं प्राजापत्यादिकाण्डेन्तर्गतः कश्चिन्मन्त्रभागः संहिंतायां, कश्चिद् ब्राह्मणे, कश्चिदारण्यके च विद्यते। तथा च प्रथमे प्राजापत्यस्काण्डम्—
१. पौरोडाशिकम्—
इषे त्वो
(तै० सं० १।१।१-१२) त्रयोदशानुवाकाः।(४१)
२. यजमानम्—
पयस्वतीरोधधयः
(तै० सं० १।५।१।०) मम नाम
(इत्यस्मिनुवाके अनुवाकान्ताः सस मन्त्राः।) तथा
सन्त्वा सिञ्चामि
(तै० सं० १।६।११-६ षडनुवाकाः।) ३ होतार्:—
चितिः स्रुक्०
(तै० ब्रा० ३।१-१३ त्रयोदशानुवाकाः।) ४ हौत्रम्—
सत्यं प्रपद्ये०
(**तै० ब्रा० ३।१-१३ ,, **) ५ पितृमेधः—
परेयिवा सं०
(तै० ब्रा० ३।१-१२ द्वादशानुवाकाः।) सर्वेषामपि काण्डानाममेव स्थितिः। एवं त्रिष्वपि ग्रन्थेषु अनियमेन पठितानामेषां मन्त्रभागानां एकत्र संग्रहणेनाध्ययनं सारस्वतपाठक्रमे सर्वथाप्यशक्यमेव। अथ बोधायनादिसूत्रदार्शिकाण्डविभागविशिष्टाध्वर्यपाठोपि पुरातनस्य सारस्वतपाठस्यैव प्राधान्यमस्तु इतिचेत्, नैतदेव, ईदृशे न्यायतत्त्वसिद्धे विषये प्राचीनानांचार्वाचीनानांच कस्याप्यकिञ्चित्करत्वात्। न्यायसिद्धस्यैव लोकतः शाखात्रयग्राह्यत्वात्, अन्यथासिद्धस्य तु परित्यक्तुं शक्यत्वादुचितत्वाच्च। सारस्वतपाठस्य तादृशानुष्ठेये न किञ्चित्प्रमाणमस्तीत्यवोचाम। वस्तुतस्तु आर्षेयकाण्डपाठ एव पुरातनः, सारस्वतपाठस्तु अर्वाचीन इत्येव वक्तुं युक्तम्। सारस्वतमुनेरपि पूर्वे विप्रमान्य आर्षेयकाण्डपाठस्य विस्मरणेन लुप्तप्रायस्य तस्योत्तराग्रं सारस्वतमुनिना यथकथञ्चित्पुनरुद्धृतत्वात्। अत एव तदिदं तदानीं सर्वरपि विचिकित्सितम्-
तस्मिनं सर्वेवेदविलक्षणमध्यपादयत् असाम्नायानुक्रमेण कुर्व इति।
अपि च महदिदं प्रमाणं आर्षेयकाण्डानुक्रमपाठे यत्खलु वेदारम्भे वेदान्ते उपाकर्म्मदौ च काण्डविभागपूर्वकं सर्वेकाण्डानामादेरनुवाकूपठनं मह्य- यज्ञाः सर्वरपि एकरूपेणोपादिशत इति। तस्मात् ब्राह्मणकल्पानुरोधेन बोधायनहिरण्यकेशादिसूत्राद्यनुरोधेन प्राजापत्यादि- काण्डविभागतः पौरोडाशिकादिमन्त्र-तद्विभागययोः पृथक्करणेन संहिताब्राह्मणोभयरूपग्रन्थविभागेन तदध्ययनमेव सर्वथा सुकरमितिर्निर्णीयते। तत्र संहिताब्राह्मणयोरुभयोरपि ग्रन्थयोः प्राजापत्यादीनि पञ्चकाण्डानि कल्पानि भवेयुः। तथा चेत् मन्त्र-तद्विभागा- निमिति संहिताब्राह्मणग्रन्थविभागे
स ब्राह्मणानि सानुब्राह्मणानि
इति वचनानूदित्रेन काण्डविभागेन तत्रैव मन्त्र- तद्विभागाययोः साहित्येनाध्ययनं कथं शक्यं सम्पादयितुम्? कथमशक्यम्? उच्यते सम्पूर्णमन्त्रभागरूपसंहितामध्ययनानन्तरं ब्राह्मणमध्ययनं सर्वेष्वपि वेदेषु नियतम्। तेनैव क्रमेण ब्राह्मणमुद्दिशे चेत्-
त्रिगुणं पठ्यते यत्र मन्त्रब्राह्मणयोः सह। यजुर्वेदः स विशेष्यः ०
इति वचनोदितस्य मन्त्रब्राह्मणयोः एक- रूपेण त्रिगुणपाठस्सह्यध्ययनस्य च परित्यागप्रसङ्गात्। न हि तथा सम्भवति संहिताब्राह्मणग्रन्थयोरुभयत्रापि काण्डपञ्च- कोपरमे प्रथमं यावन्मात्रस्य मन्त्रभागस्याध्ययनं, तदनु तावन्मात्रस्य ब्राह्मणभागस्याध्ययनं च कर्तुं शक्यते। तथथा- प्राजापत्यादकाण्डवते प्रथमे संहितान्तर्गतस्य मन्त्रात्मकस्य प्राजापत्यकाण्डस्याध्ययनं, ततः तदनुब्राह्मणान्तर्गतस्य विधिरूपस्य प्राजापत्यकाण्डस्याध्ययनं च सुकरमनुष्ठातुम्। तदेदं काण्डव्रताचरणपूर्वकं वेदाध्ययनं काण्डविभागोपहिते आर्षेयपाठक्रमे एव सम्भवति, न तु प्रचलितसारस्वतपाठ इति प्रपञ्चितं पुरस्तात्। तस्मान् प्राजापत्यादिकाण्डक्रमेण संहिताब्राह्मणग्रन्थविभागेन मन्त्रब्राह्मणयोः साहित्थेन वा विभागेन वा यथासौकर्यं यथेष्टं वा तैत्तिरीयशाखायां वेदोऽध्येतव्य इति सिद्धम्। ब्राह्मणार्षेयच्छन्दोदैवतविभाज्याध्यापनाध्यापनाभ्यां श्रेयोधिगच्छति
इति ऋग्वेद-परिभाषा-सूत्रात् वेद-मन्त्राणां
ब्राह्मणं कल्पः, ऋषिः-मन्त्रद्रष्टा, छन्दः-गायत्र्यादिकवितानिबन्धनं, दैवतं-मन्त्राधिष्ठात्री देवता, चेत्येतत्सर्वं ज्ञातैव अध्यापनादिकं कार्य्यमुत्सुकं भवति। तत्र प्रथमं आर्षेयमेव विशिन्यते। ऋष्यादिविचारः
ऋषिः
मन्त्रद्रष्टा मन्त्राणां प्रापक इत्यर्थः। ऋषिर्विश्वं काण्डेन
इति मन्त्रवर्णात्। ऋषिर्दृशेर्नानात्
इति यास्कनिरुक्तेश्च
अनन्ता वै वेदाः
इति वचनाद् यद्यपि असङ्ख्याताः वेदाः वेदमन्त्राश्च भवेयुः तथापि तत्प्रापकं मन्त्रद्रष्टारं विना तल्लाभः असम्भव एव। यथा च लोके गुरुर्विना मन्त्रो नोपलभ्यते। तस्मान्मन्त्रप्राप्तिरपि मन्त्रोपदेष्टा गुरुरेव- ६ (तै० सं०)(४१)
अस्माकं प्रथमः तत्तमन्त्राप्रापकत्वादोः । यथा च परोक्ष्यस्य परब्रह्मणः देवतादेरपि प्रत्यक्षब्रह्मरूपो मन्त्रः प्रधानः, तस्य तत्प्र रोक्षवस्तुप्रापकत्वात्। तस्य प्रत्यक्षब्रह्मरूपान् मन्त्रानपि तदर्थज्ञापकः ऋषिरेव प्रधानः; तस्य मन्त्र-तद्देवतादिप्रापकत्वात्। अत एव
यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजते
इति आर्षेयस्य प्राथम्यमनुश्रुतम्। तदपि लब्धसुखेनैव सर्वेषां मन्त्राणामुपलब्धेः
यज्ञेन वाचः पदवीयमयन् तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् ।
इति मन्त्रा वर्णात् । (ऋ० १०।१०।१३)
गायत्रीप्रभृतीनां विश्वामित्रादयः ऋषयः, गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि, सवित्राद्याः देवताश्च ऋग्वेदे प्रसिद्धाः, यजुर्वेदे ऽपि ऋचां त एव ऋषयः, तान्येव च्छन्दांसि, ता एव देवताश्च भवन्ति ।
गायत्र्या गायत्री च्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता
(नारा० उ० १९।
२५) इति श्रुतेः । यजुर्मन्त्राणां तु
प्रजापतिः सोमः अग्निः विश्वे देवाः स्वयम्भूश्चेति
पञ्च ऋषयो भवन्ति । कथमेतदुच्यते यजु र्वेदं काण्डार्षमेषाण्डे पठितानामपि ऋचां अन्यादिरुषिभिरन्तरा ऋग्वेदस्या एव ऋषय इति । ऋचामपि क्वचिद्यजुःशब्देन निर्देशो भवति । पुनातु ते परिस्त्रुत मिति यजुषा पुनाति व्यावृत्तयै
इति । (तै० ब्रा० १०।८।५) क्वचित्पाठभेदेऽपि दृश्यते—
मा नस्तोके तनये मा न आयौ मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरन्मानो रुद्र भामितो वधीर् विष्मन्त: सदमित्त्वा हवामहे,
इति (ऋ० १।११४।८) मा नस्तोके० आयुषि०। वीरान् नम्सता विधेम ते
तैत्तिरीय रुद्राध्याये (**तै० सं० ४,५,१०,६ **) मा नस्तोके०। मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः।० (वा० सं० १६,१६ ) एवं पाठभेदात् भिन्नाभिप्रायेऽप्येकं श्रुतंमिति गम्यते । अथ यदुच्येत मन्त्रानुभूतयतां शब्दानां क्वचिद् भेदेऽपि तदर्थभेदात् मन्त्रैकत्वेन ऋष्येकत्वमेवेति । तथथा
मा नस्तोके
इत्यत्र
आयौ
इत्युकारान्तायुश्शब्दस्य स्थाने
आयुषि
इति सकारान्तस्यायुःशब्दस्य पाठो दृष्टः । नैतावता रूपभेदमात्रेण शब्दभेदस्तथा तदर्थभेदश्च निरेश्छं शक्यः । एवं ऋग्वेदे
हन्तारं ब्रह्मघावतः
इत्यत्र यजुर्वेदे
चेत्तारं
इति पाठे शब्दभेदेऽपि नार्थभेदः । अथवा क्वचित् धात्वर्थ भेदेऽपि नाभिप्रेयभेदः । तथा ऋग्वेदे
सदमित् त्वा हवामहे
इत्यस्य स्थाने कृष्णयजुर्वेदे
नमसा विधेम ते
इति पाठभेदः । शुक्लकृष्णयजुर्वेदे तु
मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः
इति पाठः । एवं क्रकयजुर्वेदयोः पाठे शब्दार्थयोर्मेंद दर्शनात् उभयत्र पठितो मा नस्तोके इत्ययं मन्त्र एक एवेति कथं न वक्तुं शक्यम् ? अत्र शब्दार्थयोर्मेंदेऽपि तदभिप्रायभेदात् ऋक्: अभिनं एवायो यजुषे पठितो
मा नस्तोके
इति मन्त्रः इत्येवं युक्तम्। अथ दृष्टृ-दर्शनादिभेदादेव हेतोः
मा नस्तोके
इत्यादीनामृङ्मन्त्राणां यजुर्वेदे भिन्नाभिप्रेयत्वमेव युक्तम्। प्रजापत्यादयो यजुर्वेदे मिश्राः प्रजापत्यादयः काण्डर्षयः प्रसिद्धाः ।
तत्र हि
मा नस्तोके
इति मन्त्रस्यासे: काण्डर्षैदर्शनम् ।
स्यादेतदेवम्- यदि यजुर्वेदे वेदान्तरेऽपि वा तादृशं पृथग्दर्शनं भवेत्। न तु तदस्ति । अन्यत्र ऋग्वेदे दृष्टानां
मा नस्तोके
इत्यादीनायजुष्भागेषु याजुषेयु मन्त्रभागोपु तत्र तत्र कर्मानुगुणानुक्रमाणां संग्रह एव न तु पृथग्दर्शनम्। इश्यते हि अत्र यजुर्वेदे दर्शपूर्णिमासादियजीयक्रमोनुक्रमेण तथा याजुषपुरोऽनुवाक्यादिवा विशिष्टकर्मानुरोधेन विनियोजितवत्यानां ऋग्वेद भिन्नाभिवस्थानेषु अनेकैरभिविशेषानामेकत्र प्रकरणशः संग्रहणम्। तदेतत् सिद्धिशाम्ये किञ्चिद्दोपोदहिते — तथथा
इषे त्वा
इति प्रस्ने चतुर्दशजुवाके ससुषु काम्येधु याज्यापुरोडनुवाक्ययोरुपयोजितन्याः चतुर्दशेचः अनुक्रमेण पठिताः
उभा वामिन्द्राग्नी
इत्याद्याः ऋचः । तासां भिन्नाः ऋषयः ऋग्वेदे प्रसिद्धाः तस्मादेतासा श्रुचामन्यभाषैयकाण्डे पाठेऽपि नात्र पृथग्दर्शनमस्तुपगन्तुं शक्यम्। तदेतत् शुक्लयजुर्वेदीयकातीयसर्वानुक्रमसूत्रात् स्पष्टं भवति ।
तत्र हि शुक्लयजुर्वेदे षोडशतमे रुद्राध्याये पठिता
मा नस्तोके
इत्येष ऋक्
मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः
इति व्यस्यस्तपाठेन सहितापि ऋग्वेदस्थायाः कुत्सदृष्टायाः अभिनैवेति गम्यते
मा नो द्वे कुत्सः
(शु० स० सू० २।
२१)(४३)
इति सूत्रात्। मा नस्तोके, मा नो महान्तं
इति द्वे ऋचौ कुरूसृष्टे इत्यर्थः । तस्मान्मान्यात् इह कृष्णयजुर्वेदेऽपि
मा नस्तोके
इति मन्त्रस्य कुरूसदृदर्शनत्वनिश्चयात्, न वेदमंत्रेन दर्शनभेदः, नापि मन्त्रभेदः इति सिध्यति । अतः ऋषि- रपि एक एव । अथ यदुच्येत शुक्लयजुर्वेदे तथा भवतु नाम, तथैव कृष्णयजुर्वेदेऽपि भवितव्यमिति को नियमः ? तस्मादत्र कृष्णयजुर्वेदे प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां दर्शनात्, अत्रापि आग्निकान्डे रुद्राध्यायस्य
अग्निः काण्डर्षिः
इति अग्न्यार्षेयत्वेन निर्दे- शाच्च, पृथग् दर्शनमेवेदं मा नस्तोके इति मन्त्रस्य। तस्मात् अग्निरव ऋषिः न कुरुसः इति वक्ष्यूमः । स्यादेतदेवम्- यदि प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां ऋग्मन्त्रद्रष्टृत्वं स्यात्, किं तर्हि ? मन्त्रस्मर्तृत्वमेवेति ब्रूमः । कुत एतत् ? प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां स्मरणमात्रेण काण्डसम्वन्धात्। अत: न तु तेषां काण्डर्षीणां मन्त्रद्रष्टृत्वं सम्भवति, येन याजुषे दर्शनभेदात् ऋचां मन्त्रभेदेस्वीकरणमापद्येत। कुत एतदुत्तीतम् ? प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां मन्त्रस्मर्तृत्वमेव न तु मन्त्रद्रष्टृत्वमिति उच्च्यते-
ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः स्मर्तारः पारमेष्ठ्यादयः
इति शुक्लयजुर्वेदीयासर्वानुक्रमसूत्रात्। तस्यायमर्थेः- अत्र शुक्लयजुर्वेदे पठितानां मन्त्राणां द्रष्टारः प्रसिद्धा ऋषयः एव । तथा प्राजापत्यादिषु काण्डेषु तत्तदार्षेयत्वेन निर्दिष्टाः प्राजापत्यादयस्तु ऋषिदृष्टाणां मन्त्राणां स्मर्तार एव न तु द्रष्टार इति । एतेन देषां मन्त्राणां द्रष्टारः ऋषयोऽन्यत्र प्रसिद्धाः तेषामत्रापि तु एव ऋषयो भवन्ति । येषां तु द्रष्टारोऽन्यत्राप्रसिद्धाः तेषां अत्रलक्षणकाण्डमर्यादोक्तं प्रजापत्यार्षेयत्व- मेवेल्यर्थापद्यते । अत एव शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम्-
रौद्रोऽध्यायः परमेष्ठिन आर्षम्, देवानां वा प्रजापतेर्वा, आद्योऽनुवाकः षोडशर्चः । एकरुद्रदैवत्यः; प्रथमा गायत्री तिस्रोऽनुष्टुभस्तिस्त्रः पङ्क्तयः सप्तानुष्टुभो द्वे जगत्यो, मा नो द्वे कुरुसः
इति पारमेष्ठ्यार्षीये रुद्राध्याये बहूनांयजुर्मन्त्राणां मध्ये पठितस्य
मा नो महान्तं, मा नस्तोके
इति यजुद्रयस्य कुरूसार्षेयत्वं, तच्च ऋग्वेदे प्रसिद्धमेवानूदितमिति वेदितव्यम्। ऋग्वेदे तावत्
इमं षोडश कुरुसः
इति सर्वानुक्रमसूत्रेऽनुष्टुबं कुरूसदर्शनम्। इमा एकादश रौद्रं
इत्यस्मिन् सूक्ते
मा नः
इति द्वयोः कुरूसार्षेयत्वं प्रसिद्धम्। अत्र प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां यजुर्मन्त्रदृष्टृत्वेऽपि वेदान्तरे प्रसिद्धा- नामुचो तु सर्वर्त्वेनेव सम्बन्ध इति सिष्यति । एतेन कृष्णयजुर्वेदेऽपि तस्मान्मान्यात्
मा नः
इति द्वयोः कुरूसार्षेयत्व- मेवेति सिद्धम्। नन्नुक् अन्यत्र दृष्टं निदर्शनमितरत्रापि प्रमाणं भवितुं नाहेतीति । तस्मात् ऋचामपि यजुर्मन्त्रगणमध्ये पाठात् यजुर्वेदे तत्र- त्याप्रजापत्यादिकाण्डार्षेयत्वेव युक्तं प्रधानं च तदेव यजुःशाखिनामिति केचित् । वस्तुतस्तु- ऋग्वेदेस्थानां सर्वामपि ऋचां तैत्तरीयकेऽपि ऋग्वेदे दर्शिता एव ऋषयः इत्यसिध्यर्थे तैत्तरीब्राह्मणवचनमेव प्रमाणम्। तथाहि- ऋग्वेदे एकेनैव ऋषिणा दशनामेकदेवताकैकासूतकान्तर्गतानां क्वचित् अनेकदेवताकानां अनेक्सूक्तार्न्तगतानां च शतशः ऋचो मध्ये पठिता काचिदेकैव ऋक्, द्वित्राः त्रिचतुरा वा ऋचः, वेदान्तरे पठिता अपि ऋग्वेदेच्छा एव भवितुमर्हन्ति । तद्यथा- ऋग्वेदे (मं० १। अनु० ६। सू० १-७) ससूक्तात्मके षष्ठेऽनुवाके
कस्य नूनं
इत्यारभ्य
असेरर्र्विनि- र्धारय
इत्यन्तं प्रजापति-अग्नि-सवितृ-वरुण-विश्वेदेव-इन्द्र-अश्विनी-उषोदेवताकाः अन्यूनशतसङ्ख्याकाः ऋचः पठिताः । तस्यानुवाकस्य शुनःशेपो द्रष्टा
कस्य पञ्चोनाऽऽऽऽज्जीगतिः शुनःशेपः स कृत्रिम वैश्वामित्रो देव- रातः
इति सर्वानुक्रमसूत्रात् ।
१. एतदत्तपर ऋक्शतगार्थ शौनःशेपमाख्यानम्
इति च ब्राह्मणम् ( ऐ० ब्रा० पं० ७ ) आलम्बनार्थे यज्ञीय यूपे निबद्धः शुनःशेपः तद्वन्धविमोक्षार्थ देवस्तुतौ प्रवृत्तः सन् सवित्रा प्रेरितः वरुणप्रसादार्थं एकत्रिंशदग्निः वरुणं तुष्टाव
स वरुणं राजानमुपससारोत्तरेकत्रिंशता
इति च ब्राह्मणम्। ताश्च
नहि ते क्षत्रं
(**ऋ० १।२४।१ **) इत्याद्याः सूक्तशेषभूताः दशर्चः, तथा
यच्चिद्धि ते विशो यथा
(**ऋ० १।२४।१९-२१ **) इत्येकर्विंशत्यृक् चे सूक्तं च एवं ३१ ऋचो वरुणदेवताकाः शुनःशेपेन दृष्टाः । तासु च शतशः ऋग्भु
अभि त्वा देव सवितः, उरूक् हि *(४४)
राजा, शतन्ते राजन्, अभी य ऋक्षाः, अव ते हेडः, उदत्तम् सुमुग्धि नः; उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि, निपसाद धृतव्रतः; इममुषु त्वामस्मभ्यं, यमग्ने पृत्सु मर्त्य, शिप्रेवाजानां पते, योगे- योगे तवस्तरं, रेवतीर्नः सधमादः
इत्येताः ऋचः तैत्तिरीयसंहितायां पठिताः। एवं ऋग्वेदे शुनःशेपदर्शनानां एता- सामृचां अन्यत्र पाठमात्रेण कथं अन्यार्थत्वमुपपद्येत ?
अथ पाठबलादेव अन्यार्थाभिः काण्डप्रविष्टैरिति कल्पयितुं शक्यते इति चेत्, शक्यमेव कल्पयितुं तथापि न युक्तं, कुतः ? ‘शुनःशेपो यमहद् गृहीत: सो अस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु
इति (**ऋ० १।२४।१२ **) शुनःशेपस्यैव वरुण- पाशमोचनस्तुतेः। न हि खलु प्रजापत्यादीनां काण्डवर्णनानां वरुणपाशबन्धनं कुत्रचिदप्रसिद्धं लोके, नापि श्रुतं, येन वरुणपाश- विमोकायें प्रजापत्यादिकर्तृकया वरुणतुल्या प्रजापतेः काण्डेऽपि तदिदं दर्शनमिति कल्पयेत। अथ यजुष्येत- शुनःशेपबन्धमोचको वरुणोऽस्मानपि मोचयतु इति परोक्षतया वरुणमाहात्म्यस्तुतिमभिप्रायं तदिदं काण्ड- वर्णनामेव दर्शनं भवितुमर्हतीति। यथा अन्यत्रापि ‘शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुन्मुमोचो अशिम्मि हि षः। अचाचयः पि सुमुग्धि पाशान्००
इति (**ऋ० ५।२।७ **) कुमारस्यात्रेयस्य तद्दर्शनमहिमामाहात्म्यस्तुतिमभिप्रायम्। यथा च लोकेऽपि दाशरथिना महाराजेन सेवितो भगवान् वसिष्ठोऽस्मादज्ञानतातारयत्विति वसिष्ठस्तुतिरिदर्शयर्थकर्तृका ऽपि भवितुमर्हति । एवमत्रापि अग्न्यादिकाण्डबिंदा वरुणस्तुतिरपि
शुनःशेपो यमहद् गृहीत:
इति शुनःशेप- बन्धमोचनं शुनःशेपकर्तृकमेवेति निर्णायकं न कश्चिद्ब्रह्मणेमोऽस्ति । अन्यत्रापि ईदृशं दर्शनं बहुशोपलभ्यते वेदे। गृणाना जमदग्निना योनावृतस्य सीदतमम्
इति विश्वामित्रेणैव जमदग्निना गृणानौ हे आश्विनौ अत्र सीदतमिति जमदग्नि- संस्तुतिर्विश्वामित्रकर्तृका दृश्य। तथैव
तच्चा यामि
इत्याद्याः ऋचोऽपि अग्न्यादिकाण्डवर्णनामेव दर्शनं यजुर्वेदे भवितुमर्हति इति याजुषाणां मतम्। नैवेनमेतत्- अत्र कृष्णयजुर्वेदे एव तैत्तिरीयसंहिताग्रन्थे ब्राह्मणे एतासामृचां शुनःशेप एव दृष्टेरेप्वनुभावितत्वात्। तथाहि
शुनःशेपमाजीगर्तर्वरुणोऽगृणात्, स एतां वारुणीमपश्यत्, तया वै स आत्मानं वरुणपाशादमुञ्चत्, वरुणो वा एतं गृह्णाति, य उखां प्रतिसुञ्चते, उदुत्तमं वरुणपाशमसदित्याह आत्मानमेवैतथा वरुणपा- शान्मुञ्चति
। इति (**तै० सं० ५।४।९।४ **) अत्र
उदुत्तमं वरुणपाशमस्मत्
(**तै० सं० ४।१।१० **) इत्येषा ऋक् शुनःशेपदृष्टेवेति स्पष्टम्। एतेन
उदुत्तमं वरुण
इति ऋक् शुनःशेपदृष्टेवेति निश्चिते एतत्सचरिणां
अव ते हेडः; इमं मे वरुण, तच्चा यामि
इत्येवमाद्या- सूचां ऋग्वेदे शुनःशेपार्षत्वं केन वार्यते ? यदि
इमं मे वरुण
इत्याद्यानामृचां यजुर्वेदेऽपि शुनःशेपार्षत्वमेवा- भविष्यत् ताहे तासामत्रापि एकत्रैव पाठोऽप्यभविष्यत्। दृश्यते च पृथक् काण्डे तासां पाठः
उरू३हि राजा, शतं ते राजन्
इत्यनयोः सौम्यकाण्डे पाठः । (**तै० सं० १।४।१४।१ **) तत्रापि
अवभृथ यजूंषि जुहोति
इति अवभृथ प्रकरणे तयोः पाठात् अवभृथयजुषां सौम्यकाण्डऽन्तर्भावाच्च सोम- एव तयोः काण्डर्षिः। आध्वर्यवंच अवभृथ यजूंषि वाजपेयः शुक्रियाणि सवाः
इति सभागानि सानुब्राह्मणा- जानि सौम्यानि इति बौधायनसूत्रात्। एवं
अव ते हेडः, उदराम्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि, त्वं नो अग्ने, स त्वं नो अग्ने
, इत्याद्यानामृचां तु वैश्वदेवकाण्डे याज्यायां पाठो दृहः । राजसूयः० याज्या अश्वमेधः० इति वैश्व- देवाति
इति बोधायने सूत्रात्। नेति मिन्ना एव काण्डर्षयः सोमविश्वेदेवाद्यः, तस्मात् तासामृचां भिन्नांर्षत्वमेव वक्तव्यम्। इति चेत् नैवं सम्भ- वति - तासामृचां तत्र तत्र कर्मणि विनियोगाथं अनुकर्षणाम्। उदाहृतं च तासामनुकर्षणं याज्यावभूथादिषु । एवं एकदा पठितानां वेतासामृक्षुप्रशरण तत्र तत्र विनियोगानुसारेण ऋक्प्रतीकमात्रपठिनानुकर्षणं बहुधा दृश्यते,
अव ते हेडः, उद्- त्तराम्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि
इत्यादि। न चेत्तदपि काण्डर्षिणां तादृशं प्रतीकमात्रप्रदर्शनमिति वक्तुं युक्तम्। पृथक् दर्शने समग्रा ऋचो दृश्येरन्, न प्रतीकमात्रम्। अत्र प्रतीकमात्रपाठे पूर्वन पठितायामेवानुवाद इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यं(४५)
भवेत्। तथा सति यजुर्वेदग्रन्थे ऋचां प्रथमपाठादपि तासां दौत्रकर्मणि विनियोगाय पठनात्कुलाभैः अनुवाद एवेति कथं नाभ्युपगम्येत ? अथ पुनः यजुर्वेदेऽपि एकदा पठिताः सम्पूर्णा एव काश्चिदृचः पुनरुत्तरत्रापि असकृत् पठिता दृश्यन्ते
अग्ना आयुः षि पवसे
इत्याद्याः । तासां पृथग्दर्शनमेवेति वक्तव्यम्। पृथग्दर्शने पृथगार्थ्यं च अर्थात् सेत्स्यतीति । नैवमेतद् यत्र एकदा पूर्वेण पठिताः सत्यः उत्तरत्र पुनः कर्मणि विनियोगेऽविच्छेदेन द्वे ऋचौ, त्रिचतुरा वा ऋचः, द्वन्द्वेन दर्शयितव्या भवेयुः, तत्रैव प्रतीकमात्रापाठो दृश्यते ।
यत्र एकैव ऋक् पूर्वेण पठिता सती पुनरुत्तरत्र एकैव विनियुज्यते, तत्र तु समग्रैव ऋक् पठ्यते, इत्येव विशेषः । तथायथा
आ प्यायस्व समेतु ते० । सं ते पयांसि
इतीदमृग्द्वयं पूर्वेण (तै० सं० २।४।१०।१२-१३) याज्यायां समग्र ऋग्रूपेण पठितं, तथा उत्तरत्रापि याज्यायां (तै० सं० २।१।१०।११-१२,२।१।१०।१३-१४) असकृत्
आ प्यायस्व । सं ते
इति प्रतीक- मात्रेण पठितमपि उत्तरत्र विनियोगावसरे
आ प्यायस्व
(तै० सं० २।१।१०।१८) इतीयमेकैव ऋक्समग्रैव पठिता दृश्यते । अत्र पूर्वापरीभावः आर्षेयपाठक्रमेणैव ज्ञेयः, शाखतः ब्राह्मणे कल्पसूत्रे च तथैव याज्यादिविनियोगात्, न तु सारस्वतपाठक्रमेण सम्प्रति प्रचलिते प्रसिद्धे तैत्तिरीयसंहितादिग्रन्थे पूर्वापरीभावविभ्रमोऽस्ति । तत्र हि (तै० सं० २।४।१०।१२-१३) आ प्यायस्व । सं ते
इति प्रथमतः एव प्रतीकमात्रापाठः; ततः उत्तरत्र (तै० सं० २।१।१०।१२-१३) समग्र ऋक्पाठो विद्यते । तदेतदपि सारस्वतपाठे अन्यथ्यालताबोधकं लिङ्गम्। क्रमशः संहितादिग्रन्थाध्ययने प्रवृत्ताः बटवः प्रथमत एव प्रतीकमात्रापाठेन समग्रमृचं ज्ञातुं च कथं शक्नुयुरिति चिन्त्यमेवैतत्। तस्मादस्य पृथग्दर्शन- तत्त्वनिर्णये न किञ्चिप्रमाणानान्तरमस्ति । एवमेव शुनःशेपस्थानां तथा सर्वासामपि ऋचां न पृथग्दर्शने, न पृथगार्थ्यं च, नायुष्ये भ्रासदुद्गीदृषि । पूर्वेण ऋग्वेदे वेदान्तरे वा प्रसिद्धानामृचां यजुर्वेदे समग्र ऋक्पाठोऽपि न पृथग्दर्शनतत्त्वसाधकः नापि पृथगार्थ्यतत्त्वसाधकमिति मन्तव्यमिति वदति । अपि च वरुणपाशेन बद्धः शुनःशेपः
स एतां वारुणीमपश्यत्, तथा वै स आत्मानं वरुणपाशादमुञ्चत्
इति तैत्तिरीयके श्रुतवा
उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत्
इत्येनया एकयैव ऋचां खलु वरुणपाशान्मुक्तिः, येन साक्षात् श्रव- णात्
उदुत्तमं
इतीयमेवैक ऋक् शुनःशेपदा, तथा श्रुतौ अनिर्देशात्
इमं मे वरुण
इत्याद्या अत्र अन्यार्थ्या इति च कल्प्येत। अपि तु शतशः ऋचां स्तोत्रेण मुक्तः शुनःशेप इति श्रूयते । तथा हि हरिश्चन्द्रेण वरुणप्रीतर्थमनुष्ठिते नरयज्ञे आत्मवम्बनाथ यूपे निबद्धः शुनःशेपः तस्मान्मृत्युमुखादात्मानं मोचयितुं प्रवृत्तः सन्
अथ ह शुनःशेप ईक्षाञ्चक्रे कस्य नूनं कतमस्यामृतानामियत्यर्चा
इति वाग्यज्ञेन देवतो- प्रथमतः प्रजापतिं तुष्टाव, ततश्च तेनाज्ञप्तः तथैवोत्तरत्र
अग्निः सविता वरुणः पुनरग्निः विश्वे देवाः इन्द्रः आश्विनौ
इत्याख्यासां देवतानां स्तोत्रेण तत्तद्देवतामिराज्ञप्तः अन्ते उपसः स्तोत्रेण वरुणपाशान्मुक्तिः । एवं शतशः ऋग्भिः स्तोत्रेण शुनः- शेपो वरुणपाशान्मुकः । अत्र यद्यपि तैत्तिरीयके
स एतां वारुणीमपश्यत्, उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदाह
इति एकैएक ऋक् शुनः- शेपेन दृष्टेति श्रूयन्ते, अन्याः
नहि ते क्षत्रं
इत्याद्याः शुनःशेपार्थ्यत्वेन स्पष्टं न श्रूयन्ते, तथापि तैत्तिरीयब्राह्मणवचना- देव तासां शतशः ऋचां शुनःशेपार्थ्यत्वं सिध्यति ।
शौनःशेपमाख्यापयते, वरुणपाशादैवैनं मुञ्चति, परः शतं भवति
इति (**तै० ब्रा० १।७।१० **) एवं तैत्तिरीयके श्रुतानां
नहि ते क्षत्रं
इत्याद्यानामपि सर्वासां ऋचां यजु- र्वेदेऽपि शुनःशेपार्थ्यत्वमेवेति सिद्धम्। एतासामृचां शुनःशेपार्थ्यत्वं शुक्लयजुर्वेदेऽपि अनूदितम्— १ ‘ उरुँहि राजा
( वा० य० सं० ८।२३ ). ... .. ‘ उरुँहि
शुनःशेपो वारुणी त्रिष्टुभम् । २
नि षसाद
( वा० य० १०।१२७ ). ... ..
नि षसाद
शुनःशेपो वारुणी गायत्रीम् ।( ४६ )
योगेयोगे
( वा० य० ११।१४ )
उद्दुत्तमं वरुणो
( वा० य० १२।१२ )
तत्त्वा यामि०
( वा० य० १८।४९ )
योगेयोगे
शुनःशेपः ।
उद्दुत्तमं
शुनःशेपो वारुणी त्रिष्टुभम् ।
तत्त्वा
वारुणी त्रिष्टुभं शुनःशेपः । इदं मे वरुण, तत्त्वा यामि०
इमौ मे गायत्रीत्रिष्टुभौ वारुणौ शुनःशेपः । इति ( शु० य० का० स० सूत्राणि ) ऋग्वेदे अप्रसिद्धिः शुनःशेषादृष्टा एका ऋग् दृश्यते । अपाधमपकिलविषम् ०
( वा० य० ३।५।११ ) अपाधं लिङ्गोक्तदेवतामानुष्टुभं शुनःशेपः । ( का० स० सूत्रम् ) कथं तर्हि
पुनातु ते परिस्त्रुतं मयुषा पुनाति व्यावृत्त्यै (**तै० ब्रा० १।८।१।५ **) इति ऋचोऽपि यजुःशब्देन निर्देशः;
पुनातु ते
इति यजुर्वेदपाठादभिप्राशकः एव । एवं वेदान्तरेऽदृष्टाः ऋचो वेदान्तरे पठिता अपि स्वकीयैराष्र्च्छन्दोदैवतैर्न हीयन्ते । अत्रिस्यै
अय्र्सो अत्रिर्यस्मिन्
इत्यादीपयुद्दाहर्तव्यानि ऋग्वेदे ( मं० ३।१२।१९ ) पठितस्य पञ्चर्षस्य सूक्तस्य
अय्र्सो अत्रिरिति
विश्वामित्रस्य सूक्तं भवति । (**तै० सं० ५।२।१।८ **) विश्वामित्राष्र्यस्वमनुयुधते । तत्त्व विश्वामित्रसम्बन्धाश्रायं वैश्वामित्राष्र्यमण्डलान्तर्गत्वात् । वैश्वामित्रियाभिप्रायं वेति ज्ञेयम्। ऋग्वेदे
अयँ स उपान्त्यनुषुपुरीय्येड्रिभ्यः
इति सर्वानुक्रमसूत्रे । अद्रिर् होताएं गाथीं ह
इति सूत्रान्
अद्रि होताएं प्रवृणे मियेधै
इति सूक्तादनुवृत्तः चतुर्णां सूक्तानां गाथी ऋषिः, न तु विश्वामित्रः । तथापि विश्वामित्रसम्बन्धाद् विश्वामित्राष्र्यत्वं श्रुत्यानुभावितमिति प्रतीयते । एवं
दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अत्रिः
इत्यस्य सूक्तस्य (**ऋ० १०।१४।१; तै० सं० ३।२।१।१ **)
दिवस्परि द्वादश वत्सप्रिराग्रये तु
इति सर्वानुक्रमसूत्रोक्तवत्सप्रिराष्र्यत्वं यजुर्वेदेऽपि अनुयुधते ।
वात्सप्रेणोप तिष्ठते एतेन वै वत्सप्रिर्भोमान्दोऽड्रेः प्रियं धामावारुण्थ
इति स्पष्टम् । (**तै० सं० ५।२।१ **) तथैव
आदयं गौः पृश्ञिरक्रमीत्
इति सूक्तस्य सूक्तस्य (**ऋ० १०।१९८।२।१; तै० सं० १।५।१३।२ **)
आय गौः सार्वपराष्र्न्यात्मदैवतम्
इति सूत्रदर्शितं तैत्तिरीयकेऽनुयुधते ।
सर्पराज्ञिया ऋषिभिर्गार्हपत्यमाद्वाधं धाति
इति (**तै० सं० १।५।१३।२ **) एवमेव यजुर्वेदे पठितानां अपठितानामपि सूक्तानां ऋग्वेदीयायाजुषप्रणपूर्वकं विनियोगः श्रूयते ।
स जननीयं
शस्त्र्यं विहव्यं
शस्त्र्यं आगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्त्र्यं
इति । (**तै० सं० ७।५।१३।६ **) सजननीयम्-
स जनास इन्द्रः
इति ऋगतिस्रंपापकेदेशोपाहितं,
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्
इति (**ऋ० २।१२।१-१५ **) गृत्समदाष्र्यं पञ्चदशं सूक्तम् ।
विहव्यम्- ममागने वर्चो विहव्यचस्तु
इति (**ऋ० १०।१२८।१-९ **), (**तै० सं० ४।७।१४।१-९ **) नवर्च विहव्याष्र्यं सूक्तम्। ममागने नव विहव्यः
इति सर्वानुक्रमसूत्रम्। अगस्त्यस्य कया शुभीयम्
कया शुभा सवयसः सानीळाः
इति सूक्तं अगस्त्याष्र्यम् । (**ऋ० १।१६५।१-१५ **)
कया षष्ठीनां संवादोऽगस्त्येन्द्रमरुताम्
इति सर्वानुक्रमसूत्रम्। अतएव शकुयजुर्वेदे कातीये सर्वानुक्रमसूत्रे शकुयजुर्वेदार्न्तगतानां सर्वासामपि ऋचां तत्रतत्र प्रकरणशः पाठाक्रमानुसारेण काण्डर्षीणां सामान्यतो निर्देशेन, ऋचामेव ऋग्वेदे प्रसिद्धाः मन्त्रद्रष्टाः ऋषय एव विशेषतो दर्शिताः ।
अग्न्याधेयं प्रजापतेराष्र्यम् । समिधाग्नेय्यश्रतस्सो गायत्र्यः समिधा विरूप आङ्गिरसः, सुसमिद्धाय वसुश्रुत; तत्त्वा भरद्वाजः
इत्यादि । समिधाग्नि-
इमे त्रयस्त्रिंशद्रूप आङ्गिरस आग्नेये तु समिधाग्निं त्रिंशत्। इति (**ऋ० सर्वानुक्रमसूत्रम् **) सुसमिद्धाय शोचिषे-
त्वमग्ने वसुश्रुतः त्वामग्न एकादश सुसमिद्धायं गायत्रम्। इति दिग्दर्शनार्थं किञ्चिदेवोपवस्यते । आर्षेयपाठक्रमे सर्वं संशोध्यते । एवं च सति अस्माकं द्विजत्वसिद्धये उपनयनसंस्कारे ऋषोपदेशरूपेण सर्ववेदाधिकारार्थं प्रथमतः उपदश्यः गायत्री- मन्त्रोऽपि ऋगात्मकः विश्वामित्राष्र्यः
गायत्र्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्रऋषिः सवितादेवता
इतिश्रुतेः । ( ना०उ० १।१३।५ ) तथा च सर्वानुक्रमसूत्रम्
कुशिकास्त्वैषीरिरिन्द्रतुल्यं पुत्रमिच्छन् ब्रह्मचर्यं चचार, तस्येन्द्र एव गाथी पुत्रो जज्ञे, गाथिनो विश्वामित्रः, स तृतीयं मण्डलपश्यत्
इति तृतीयमण्डलस्य विश्वामित्राष्र्यत्वात्, गायत्र्याश्च तथैव पाठदर्शनात् ।
तत्सु( ४७ )
चितुर्वर्षेण्यम् (**ऋ० ३।१४।३०; साम० १४६२; वा० य० ३,३५; तै० सं० १।१।१३।२ **) एवं वेदमन्त्राणां यातायातमतानिवारणार्थं तदाशयं यथाशास्त्रं विज्ञेयमिति सङ्क्षेपः ।
छन्दोविचारः
।
‘छन्द’ एव वेदमन्त्राणां स्वरूपे प्रधानं लक्षणं च। छन्दसैव मन्त्राणां मन्त्रत्वं प्रतिष्ठितम्। छन्दसैव ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदं च सिद्धम्। छन्दोनिबन्धनन्तरा मन्त्र एव न भवति । मन्त्राणामेव मुख्यं वेदमं वस्तुतस्त्वसिद्धम्। तस्माद्वेदमन्त्र- स्वरूपज्ञाने छन्दोज्ञानमेव प्रधानम्। अत एव ‘गायत्र्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता’ इत्यत्र ( वा० ३० ७।१३।५ ) छन्द एव प्रथमत्येन निर्दिष्टम्। तस्मात् ऋषिदेवच्छन्दांसि ‘तानि मन्त्रेभ्यो विद्यात्’ इति श्रुत्या- विहितं वेदमन्त्राणामध्यात्मयागसिध्यर्थम्। ऋचां तु गायत्र्यादीनि प्रसिद्धानि । छन्दोमुखेनैव ऋचां यजे विनियोगो विहितः । ‘गायत्र्या ब्राह्मणमुपनयीत, त्रिष्टुभा राजन्यं, जगत्या वैश्य’ मिति, त्रैवर्णिकानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां द्विजत्वसिद्धिः छन्दोमुखेनैव उपदिश्यते । अत एव तदेतच्छन्दस्तत्वविज्ञानादेवामृतत्वसिद्धिरापि मन्त्रोपदिष्टाश्रूयते । तथा च दीर्घतमसः आर्षयं ब्रह्ममन्त्रदर्शनम् ।
‘ यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत। यद्वा जगत्त्याहितं पदं य इत्त्बिदुस्ते अमृतत्वमानशुः’ इति (**ऋ० १।१६४।२३ **) एवं सहच्छन्दाऽनुष्टुभन्तै, तद्देवताधिष्ठितानि । ‘अग्नेरग्निमसृज्यतयजुषोविणिहृया सविता सं बभूव । अनुष्टुभा सोम उक्त्यर्धेम्त्वान्हस्पतेर्बृहती वाचमावत् ॥४॥ विरागिमत्रावरुणयोरग्निमिरेन्द्रस्य त्रिष्टुबिह भागो अहः । विश्वांदेवाअजगत्या विवेश तेन चाकरुषयो मनुष्याः ॥५॥ इति (**ऋ० १।१३२।४-५ **) एतेषामृग्वेदाममपि सर्वेषां छन्दसां अधिष्ठाता उत वर्षकः प्रकाशो विश्वरूपः स परमैश्वर्यपूर्णः परमपुरुषः छन्द एव, तस्मात् छन्दोमुखेनैवाविर्भावः प्रकाशोऽनुश्रूयते ‘यच्छन्दसामृषभो विश्वरूपः । छन्दोभ्योऽमृतत्वमात्मसमभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु’ इति (**तै० शिक्ष० ४।१ **) एवं छन्दस्तत्वज्ञानेन मन्त्रज्ञानं, मन्त्रमुखेन ब्रह्मात्मतत्वज्ञानं, तेनैव चामृतत्वमिति छन्दोमुखेनैवामृतत्वसिद्धिरिति सिद्धम्। ऋग्वेदे तु गायत्र्यादीनि छन्दांसि प्रसिद्धानि । तासामृचां अन्यासां च यजुर्वेदेऽपि तान्येव छन्दांसि भवन्ति । तदिदं तैत्तिरीयाब्राह्मणवचनेन गम्यते । ‘गायच्या गायत्री छन्दः’ इति ( ना० ब्र० १९।१३।५ ) ‘गायत्रीभिश्च तिष्ठेत. .. यदेते वृचमन्वारे सन्तत्यै’ इति (**तै० सं० १।१।१७।७ **) अत्र गायत्री ऋचस्तु- ‘सम्पश्यामि प्रजा अहम् (**तै० सं० १।१।६।१ **) उप त्वाग्ने दिवेदिवे’ इति च। ‘देवो वः सवितुःसुनातु’ (**तै० सं० १।१।५।५ **) साविष्यर्चा, पच्छो गायत्रिया त्रिःप्रमुखस्वाय’ इति (**तै० ब्रा० ३।२।१४ **) ‘विश्वे देवस्य नेतुः०’ (**तै० सं० १।२।१२।२ **) ‘ऋचा जुहोति, यज्ञस्योद्यत्यै अनुष्टुभा जुहोति विश्वे देवस्य नेतुरित्याह’ इति (**तै० ब्रा० ३।२।१२ **) ‘विश्वे देवस्य नेतुरियुद्यनुष्टुभोममया जुहोति’ इति (**तै० सं० ५।१।५।४ **) “सं१स्रावभागाः स्थेषा बृहतः०” (**तै० सं० १।१।१३।१३४ **) “सं१स्रावभागाः स्थेयात् । वैश्व- देवर्चा० त्रिष्टुभन्नैति” (**तै० ब्रा० ३।२।१३ **) ‘वाजस्य मा प्रसवेन० ।’ (**तै० सं० १।१।१९।१ **) “अथ सुग्वागु- दुभ्यां वाजवतीभ्यां व्युदूति” (**तै० ब्रा० ३।२।१३ **) । एवमेव क्वचिदतिच्छन्दसोऽपि निर्देशो भवति- “अभि त्वां देव१सवितारमोण्योः० ।’ (**तै० सं० १।२।१२।२ **) “अभि त्वं देव१ सवितारमित्यतिच्छन्दसर्चां मिमीते” इति (**तै० सं० ६।१।१३।४ **) । तदेतद्दर्शनमात्रं किंचिद्दोपमन्यत्सम्। एवं सर्वासापपि ऋचां छन्दांसि विनियोगसङ्ग्रहे निर्देशानि सायनभाष्ये विद्यन्ते । यानि विज्ञाय तत्रतत्र विनियोगावसरे उच्चारणीयानि । एवं ऋचां गायत्र्यादीनि छन्दांसि सर्वेषामप्यभिमताः । न यजुर्मन्त्राणां तु अप्रसिद्धान्येव छन्दांसि, नापि कुत्रचिदुल्लिखितानि, ऋचामिव यजुषां छन्दो व्यवस्था नास्तीति, भावः ।
“ अनियताक्षरपादनि यजूंषि भवन्ति” इति सूत्रेण यजुषां छन्दोनिबन्धननियमाभावात् तेषां छन्दःस्वरूप-(४८)
विज्ञानशब्दस्य सम्पादं छन्द एव नास्तीति केषाञ्चिदभिप्रायः
। अत एव केवलं “ यजुश्छन्दः
इति पठनपद्धतिर्विद्यते इति प्रतीयते । अपि च यजुषामपि छन्दोनियमसत्वे सूत्रभेदेन अनेकधा मन्त्रविभागेन कर्मणि विनियोगः न शास्त्रीयिता मद्दति । तद्यथा- “ इषे त्वोर्जे त्वाम्, इषमूर्जेऽद्य यजमानस्य पशून्
इति ब्राह्मणोद्भूते एकस्मिन् मन्त्रप्रतीके आपस्तम्बो मन्त्रद्वयं परिकल्प्य, तद्विनियोगं पृथगेव विदधाति ।
इषे त्वेति शाखां छिनत्ति, ऊर्जे त्वेत्यनुमाष्टि
इति । बौधायनस्तु तत्र ब्राह्मणानुरोधेन एकमेव मन्त्रं कल्पितवान्
इषे त्वोर्जे त्वेति शाखां छिनत्ति
इति । उभयमपि प्रमाणम्। उभयथाप्यनुष्ठानपद्धतिर्विद्यते । तत्र कथं छन्दोनिर्णयो भवेत्। एवं सहस्रशः स्थानेषु विद्यते । तस्मात् यजुषां छन्दोनियम एव नास्तीतिवक्ष्यमाणापत्तिः,
तन्निर्णयाप्रमाणाभावात्। नूतने निर्णये तु अप्रामाण्यात् अव्यवस्थादिदोषापत्तेश्च ।
वस्तुतस्तु - यजुर्मन्त्राणामपि छन्दोनियमोऽस्त्येव, एकाक्षरमारभ्य यजुश्छन्दः प्रवृत्तम्। तथा च पिङ्गलच्छन्दःसूत्रम् -
छन्दः । गायत्री । दैव्येकम्
इति । अत एव
ओं
प्रत्येकाक्षरस्य प्रणवमन्त्रस्य याजुषी देवी गायत्रीछन्दो निर्दिष्टम्। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म। अग्निदैर्वता ब्रह्म इत्यार्षम्। गायत्रं छन्दं परमात्मं सरूपम् ।
इति ( ना० उ० १९।३।३ )
प्रणवस्य ब्रह्मा, ब्रह्मा दैवी गायत्री
इति च ( आ० परिशिष्टे )
ओमिति प्रतिपद्यते एतद्वै यजुः
(**तै० आ० २।१।९ **) इति च प्रणवस्य यजुष्ट्वं स्पष्टमेवाम्नातम्। ऋचां तु
अष्टाक्षरा गायत्री
इति नियमः । सा च एकपदा क्वचिद् द्विपदा त्रिपदा च भवति । तथापि क्वचित् एकस्मिन् अक्षरे अक्षरद्वये च न्यूनोऽधिके च
निचृद् भुरिक् विराट् स्वराट्
इति गायत्र्याः विशिष्टसंज्ञा प्रसिद्धा । एतेन ऋचामेकाक्षरा दैवी गायत्री छन्दो न भवतीति सिध्यति । तथा च
छन्दः । गायत्री । दैव्येकम्। आसुरी पञ्चदश । प्राजापत्याषष्ठी । षड् यजुः । साम्नां द्विः । ऋचां त्रिः । द्वौ द्वौ साम्नो बर्धेत। त्रीं स्त्रीनृचाम्। चतुश्श्चतुरः प्राजापत्यायाः । एकेकं शेषे । तान्युणगनुष्टुब्बृहतीपङ्क्तिकृतिष्टुब्जगत्यः । चतुश्श्चतुरः सामान्यं एकैका ब्राह्म्यः प्राजापत्याया
इति । इति पिङ्गलनागप्रणीते वेदाङ्गभूते छन्दःशास्त्रे प्रतिपादितं वैदिकं छन्दोऽलक्षणम्। तच्च विस्तरशः उत्तरत्रोल्लिख्यते । एवं
ऋगदिमन्त्राणां
ऋषिदैवतच्छन्दांसि
एतानि त्रीण्येवान्तस्तत्त्वानि भवन्ति । तस्मादध्यादिज्ञानेनैव तदुच्चारणपूर्वकमेव वेदमन्त्रविनियोगो विहितः । अन्यथा याथायामतादोषापत्तेः । अतएव शुक्लयजुर्वेदकात्यायनसर्वानुक्रमणीसूत्रे ऋग्वेदे प्रसिद्धानामृचां तत्र दर्शिताम्येव
ऋषिदैवतच्छन्दांसि । निर्दिशानि
समिधोअग्रयश्श्रुतघो गायस्यः । समिधा विरूप आङ्गि रसः ।
इत्यादीनि । ऋग्वेदे तु अप्रसिद्धानां केषाञ्चिदृचामृणां यजुर्मन्त्राणामपि ऋष्यादीनि तैत्तरीयसायणभाष्ये विनियोगसङ्ग्रहवार्तिकमूलेन लिखितानि । तत्सर्वं विज्ञाय यथाशास्त्रमेव वेदाध्ययनादिके कृते सर्वे श्रेयस्करं भवेदिति शाखिनाऽभिप्रायः ।
देवताविचारः
। देवता
तु मंत्राधिष्ठात्री, दिव्यवस्तुरूपा । सा च मन्त्रार्थरूपेणेति शास्त्रतत्त्वम्। मन्त्रार्थरूपेणैव देवतास्वरूपज्ञानमन्तरेण प्रयुक्तो मन्त्रो निरर्थकः क्वचिदनर्थकश्च भवति । यद्यपि
अनन्तमन्त्रो अग्नि समन्यमानानिर्हभिरश्श्मो दस्युमिन्द्र
(ऋ० १।६।३।९, [ उत्तराधे]) इति मन्त्रार्थाज्ञानाभावेऽपि मन्त्रशास्त्रेणैव फलं खेस्तीत्यापातः प्रतीयते, तथापि फलसिद्धौ शब्दशो मन्त्रार्थाज्ञानेऽप्यवश्य । लिङ्गेऽपि मन्त्राधिष्ठातृदेवताध्यानं तु अत्यन्तमावश्यकमेव । तथा च मन्त्रवर्णैः-
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किंमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासत
। इति (**ऋ० १।१६।४।३९ **) मन्त्राधिष्ठातृदेवताज्ञानाभावे मन्त्रयोगानर्थक्यम्। तज्ज्ञाने एव सार्थकमित्युक्तं भवति । यस्सिंस्त्याज सविधिदः सख्यायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीश् श्रुणोत्यलक् श्रुणोति । न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम्
इति । (**तै० आ० १।३।१७ **) अत एव
यस्मै देवाय हविर्गृहौतं स्यातां ध्यायेदृष्ट्वाकुरिष्यन्नासाक्षाद्देवैव तादेवतां प्रीणाति प्रत्यक्षाद्देवतां यजति
( ऐ० ब्रा० ३।८ ) इति सर्वेष्वपि यज्ञीयकर्मसु हवनादिषु मन्त्राणां विनियोगे तत्समन्त्रान्देवताध्यानं विहितं, तच्च ज्ञानमन्तरा न सम्भवति, अन्यथाऽनर्थोऽपि श्रूयते-
प्रस्तोतार्य देवता प्रस्तावमन्वायत्ता चेदविदां प्रस्तोतार्य शुर्षि ते विपतियति
इति ( छा० उ० १।१०।१।६ )(४९)
कथं देवता मन्त्रार्थरूपा भवितुमर्हति ? मन्त्रार्थस्तु कश्चिदभिप्रायरूपः स्तुत्यादिरूपश्च, देवता तु दिव्या ज्योतिराध्यात्मिका मन्त्रार्थरूपा भवतीति । अत्र देवता तु मन्त्रार्थाद् भिन्नैवेत्याशयः । अत्रोच्यते- यद्यपि प्रत्येकशः शब्दात् तदर्थिञ्च देवता भिन्नैवेति वक्तुं शक्यं, तथापि सममन्त्रार्थस्वरूपेणैव तदधिष्ठात्री देवतेत्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यं भवेत्। कुत एतत् ? उच्च्यते-मन्त्रशरीरा देवता मन्त्रेणैव गम्या च। तेन
वाच्यवाचकयोरभेदः
इति न्यायेन मन्त्रावयवभूतानां अग्नीन्द्रादि- व्यादिशब्दानां वाच्यार्थरूपस्तेषामन्यादयो देवताः; तद्वाचकशब्दसमूहम्संप्रथित एव मन्त्रः । तस्मान्मन्त्रार्थरूपैव देवतेति सम्पद्यते । तथा-
तत्सवितुर्वरेण्यं-
इति-
यः अस्माकं धियः प्रेरयेत्, तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं तेजो ध्यायामः
इति प्राप्तेरस्य साक्षात्सूरूपमनुप्रमाणसद्भावेऽपि सवितृतेजसो ध्याने तदुद्गाज्ञानमेव प्रधानम्। अपि च
अमन्यमानाः अभि दस्युमिन्द्रं
इत्यत्रापि इन्द्रदेवतासंबोधनेन स्तुता, तत्र तन्मन्त्राधिष्ठितेन्द्रदेवताज्ञानमन्तरेण तद्वचनमेव न सङ्गच्छते । तस्मात् ऋषिच्छन्दोदेवतानि तानि मन्त्रेमन्त्रे विद्यात् इति श्रुतिवचनमेव शरणम्। तदेतत् तत्र तत्र मन्त्रविनियोगेषु देवतानिर्देशपूर्वकं तत्तद्देवताकमन्त्रविधानं ब्राह्मणे बहुधोपलभ्यते ।
उदु त्यं जातवेदसं- समु०। चित्रं देवानाम्०। (तै० सं० १।४।३।१९-२) सौरीभ्याम्मृग्भ्यां गार्हपत्ये जुहोति० (तै० सं० १।४।५।४)
अग्न आ॒युंषि पवसे०।
(तै० सं० १।४।५।७) आग्निपावमानीभिरूप तिष्ठते०
(तै० सं० १।४।५।९) युञ्जते जातवेदसम्०। (तै० सं० १।२।७।१०) सौर्यर्चा कृष्णजिनं प्रत्यानह्यति०। (तै० सं० १।२।११।२)
युञ्जते मनः० (तै० सं० १।२।११।२)
सावित्रीवर्चा हुत्वा हविर्धाने प्र वर्तयति० (तै० सं० १।२।१२।२) इ॒न्द्रं वि॒श्व० इरावती०। (तै० सं० १।२।१३।४-५)
वैष्णवीभ्यामुर्ध्वया वर्त्मनोजुहोति० (तै० सं० १।२।१३।५)
सोमो जिगाति गातुवित्०। (तै० सं० १।२।१३।५)
सौम्यर्चा प्र पादयति०
(तै० सं० १।२।१२।२)
उरु विष्णो वि क्रमस्व०।
(तै० सं० १।२।१३।५) वैष्णव्यर्चा हुत्वा यूपमच्छैत्ति० (तै० सं० १।२।१३।९)
विष्णोः कर्माणि पश्यत०
तद्विष्णोः परमं पदम्० (तै० सं० १।२।१३।१२-१३)
वैष्णव्यर्चा कल्पयति द्वाभ्यां कल्पयति० (तै० सं० १।२।१४।१०-११) अस्तं- श्राद् द्यामुभयम्०। (तै० सं० १।२।१४)
वारुण्यर्चा सादयति० (तै० सं० १।२।१२।६)
मनो ज्योतिर्जुषताम्० बृहस्पतिस्तनुतामिमं नः ।
(तै० सं० १।५।७।१०)
बृहस्पतिवर्चोप तिष्ठते०। (तै० सं० १।५।७।१०) उदुत्तमां वरुणपाशमस्मत्०
(तै० सं० १।५।७।१०) शुनःशेपमाजिगर्ति वरुणोदुग्लात् । स एतां वारुणीमुपस्यत्, इति ऋचां तु ऋग्वेदादिषु प्रसिद्धानि देवतानि । यजुर्मन्त्राणां तु
इषे त्वोजे त्वा
इत्यादीनां देवतानि न प्रसिद्धानि । अत एव याजुषाणांमन्त्राणां वक्तव्ये देवतोद्देशे त्यागे
मन्त्रोद्देशदेवताया इदं न मम
इत्येव याजुषाणां त्यागोच्चारपद्धति- र्विद्यते । एवं सति तेषां यजुर्मन्त्राणामप्रसिद्धदेवताकानां नूतना देवत कल्पना कथं शास्त्रीयतामर्हति ? अत्रोच्यते- मन्त्र एव प्रति- पन्नं तदेवत्वम्। तज्जननमेवावशिष्टं, तत्तु मन्त्रशब्दलिङ्गिदेवावगम्यते । या लिङ्गोक्ता सैव मन्त्रदेवता ।
इति स्पष्ट- मेवोपादिष्टं सूत्रे । यालिङ्गि सा देवता, (ऋ० सर्वां० १।१।१२९) इति च। अत एव बहुदेवताकस्य मन्त्रस्य सामान्यतः समासेन च वैश्वदेवत्वम् । विभागेन तु विशेषेण अनेकेदेवताः लिङ्गोक्ता एव दर्शिताः । तथा कुत्सदर्शने
तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामति; सिन्धुः पृथिवी उत द्यौः
इति सूक्तान्तमस्य अर्धर्चस्य उभयथा निर्देशः । तथा च ऋक् सर्वाणु- क्रमसूत्रम्
इ॒मं पोळश कुत्सं आत्रेयं० तन्नो मित्रोऽर्चर्चां लिङ्गोक्तदेवतो यद्वै यत् सूनुम्
इति (ऋ० स० सू० ११५४) । अस्तु धौळकादश वैश्वदेवी मैत्रावरुण्यामगिनस्तिः ऐन्द्राग्नेयी माहेन्द्राग्नेयी बार्हस्पत्या वैश्व- देवी०, वैश्वदेवमेतत्, एवमन्यासामपि सूत्रप्रयोगे वैश्वदेवं, सूक्तप्रयोगे यालिङ्गि सा देवता
इति च (ऋ० सर्वां० १।१२९) । सल्यमेवेदं, श्रुतं सर्वं ज्ञातं च, विदितमेवेदं सर्वं अस्माकमपि, किमन्यत् ? - ऋचामेवेदं यजुषां तु का कथा ? तत्रापि एवमेव युज्यते । कथं तत् ? मन्त्रलिङ्गिदेव यजुषामपि देवता अवगम्यते । तथा
इषे त्वोजे त्वा
इत्यस्मिन् इष् शब्दः मन्त्रवाचकः प्रसिद्धः, तेनास्य
इष्
एव देवता भवति । किम्-
(७ (तै० सं०)( ५० )
अन्नमपि देवता भवितुमर्हति? अथ किम्? - तर्हि पाषाणमपि दैवतं भवेत्? ओम्। अन्नधान्यादिकरणोपकरणभूतं उल्लू- खलमपि दैवतं भवति । तथा च शुनःशेपयोर्मन्त्रवर्णः । यच्चिद्धि त्वं गृहेगृह उलूखलक युज्यसे । इह द्युमन्तमं वद जयतामिव दुन्दुभिः
इति (**ऋ० १।२८।५ **) न केवलं दैवात्मकमं तदन्नं अपि तु साक्षाद् ब्रह्मात्मकमैव । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात्, अन्न१ हि भूतानां ज्येष्ठम्
इति च श्रुतिवचनात्। अत एव
अन्नं न निन्द्यात् अन्नं न परिचक्षीत्
इति अन्ननिन्दाप्रतिषेधोपयुध्रे श्रूयते । अन्नस्तुतिस्तु वेदे बहुधैवोपलभ्यते । पितुं नु स्तोषं महो धर्माणां तविषीम् ।
(**ऋ० १।१६८।६ **) त्वे पितो
महोत्साहो वर्तनां मनो हितम्। इति (**ऋ० १।१६८।७ **) सर्वदा सर्वत्रापि सर्वऽपि अन्नप्रधाना एव प्राणभूताः, इति सर्वानुभवसिद्धम्। अस्मिन् युगे तु तद्विशेषतः इति वक्तव्यम्। तत्रापि इदानीं सर्वैरपि प्रतिदिनमनुभूयते
सर्व- समाधारणमुत्तमन्नम्। इति प्राचामाभियुक्तवचनं प्रसिद्धम्। तस्मादस्मिञ्जगति जीवनमेव सर्वपुरुषार्थमूलसाधनभूतम् ।
जीवनं भद्राणि पश्यति
इति न्यायात्। अनेन जीवनं, जीवनेन बलं, बलेन प्राणशक्तिः । प्राणेन बलवृद्धिः । प्राणेन बलेन चायुः । एवं चिरायुषा धर्मकर्मादिसमृद्धिः । तेनैव सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्भवितुमर्हति । अत्र जीवनाधारभूतम् अन्नमेव प्रधानं मूलभूतं च तदिदं शास्त्रदृष्ट्यैव सिद्धम् । लोकदृष्ट्यापि ज्ञायते । अत एव सा भगवती विश्वसञ्जीवनभूता जगज्जननी अन्नपूर्णाविश्वकैव सर्वेषां प्राणभृतां शरणं सर्वार्थसाधनसमर्थेति सिद्धम्। तत्रापि-सर्वेषां प्राणिनां मातृदुग्धमेव प्रथमं जीवनमिति प्रत्यक्षम्। तथापि प्राहुः शरीरस्थ रोगवियोगादिप्रतिपत्ति- निमित्तेन माता तु केवलं गर्भधारिणी जन्मदात्री, अथवा निजवालकानामेव जननीति निश्चीयते । तदिदं विशेषतः अनाथा- बालकानां, तथा इतरेषां सर्वेषामपि लोकानां जीवनं पशूनां दुग्धेनैव भवितुमर्हति । तत्रापि सर्वेषां पशूनां दुग्धादपि मातुर्दुग्धादिवर्वरसातिशयेन स्थैर्यबलारोग्यसत्त्वशुद्धिदुःखद्रुग्धाभिधकैर्बहुगुणे च गवां दुग्धमेव परमे श्रेष्ठ इति सर्वत्रानुभवसिद्धम् ।
प्रायः पयोऽत्र गव्ये तु जीवनीयं रसायनम्
इति वाग्भटस्य अष्टाङ्गहृदये स्पष्टतरं वचनम्। एवं गोमूत्रगोमयादिभिरपि बीजक्षेत्रादौ शरीरे च सर्वदोषनिवृत्या शुद्धिक्रियया च संस्कारविशेषः आधी- यते इतिपि सिद्धम्। इति सर्वेषां प्राणिनां विशेषतो मानवजन्तूनां सुखजीवनस्थितौ गौर्मातैव मुख्या आधारभूतेति सर्वथा सहृदयते । तदिदं
आप्यायध्वमन्या देवभागमूजेस्स्वतीः पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः
इति यजुषा सिद्धम्। अत एव धान्याद्युपधाध्यस्य परंतत्त्वमुपनिवत्सु श्रूयते ।
यत्साक्षात्प्राने मेधया तपसाऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारणं द्वे देवानभाजयत् ।। श्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत्। तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न। कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा ।। यो चैतामक्षितिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । स देवानाप्ये यच्छति स ऊर्जमुपजीवति
इति ( बृ० उ० १।५।१ )
अत्र-
एकमस्य साधारण
इति सर्वसाधारणं धान्यादिकमन्नं निर्दिष्टम् ।
पशुभ्य एकं प्रायच्छत्
इति च दुग्धनिर्देशः । पशुभ्योऽर्थाय दुग्धप्रदानस्य। यद्यपि
पशुभ्य एकं
इत्यनेन पशुसामान्यशब्देन सर्वेषां पशूनां दुग्धं ग्रहीतुं शक्यं, तथापि गवां दुग्धमेव प्राधान्येनोद्दिष्टमिति उत्तरत्र व्याख्यानादवगम्यते ।
पशुभ्य एकं प्राय- च्छदिति तत्पयः, पयोऽहिनामेव मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति,
इत्यादि सामान्यतो निर्देशः ।
तदधिमाहुः संवत्सरं पयसा जुहुदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विचाद् यदहरेव जुहोति तददः पुनर्मृत्युमुपजयति
इति ( बृ० उ० १।५।१ ) अत्र जीवनस्य पशुसामान्यदुग्धे उपयुक्तेऽपि नित्याग्निहोत्रादौ गोदुग्धमेवोपयुक्तम् ।
पयसा नित्यहोमः
इति विधाने गोदुग्धमेवोहिटम् ।
यस्याग्निहोत्रस्य गोरूपायवष्ठा वास्येत्तु० दुग्धमानोऽपविशेषत् तामभिमृश्य जपेत्
यस्माद् भीषा निपीडिऽसि
इत्यत्र अग्निहोत्रार्थे दुग्धदोहे गोरेव निर्देशात् ( ऐ० प्रा०५ पं० प्रायाश्चित्तप्र० ) । एवं विश्वसञ्जीवनकारणभूतं धान्याद्युपायविशेषा यज्ञार्थं यञ्जञ्न अन्नार्थः । इति वैदिकं तत्त्वम्। अत एव विश्वजीवनयज्ञमन्तरा केवलं स्वोदरपोषणा- मैवाग्रोपयोगः शास्त्रनिषिद्धः ।(५१)
“ मोघमन्नं विन्दतेऽप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत् स तस्य। नार्यमणं पुष्यति नो सखायं केवलाघो भवति केवलादी ॥” इति (**ऋ० १०।११७।६ **) “ तदेतदन्नादावन्नस्य यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः । अथ स केवलं भुङ्क्ते यः पचत्यात्मकारणात्॥ इति च स्मृतिः । एतेन चान्नसिद्धिः, यज्ञमुखेनैवान्नस्पतिः; तदुभययोगेनैव प्राणसज्जीवनात् विश्वप्रतिष्ठेति सिध्यति । “ यज्ञाद्भवति पर्जन्यः, पर्जन्यादन्नसम्भवः । अन्नाद्भवन्ति भूतानि०” इति । ( गीता ३।१४ ) अन्नो प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिवृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ( इति च मनुः ) एवं श्रुत्यादिवचनानां कोडीकरणेन शास्त्रज्ञास्तदर्थविमर्शेन च अस्य विश्वसज्जीवनैककारणत्वात्, तादृशादन्नसमुदयेषु विश्वेश्वरयज्ञस्यैव प्रधानसाधनत्वेन निश्चयाच्च, तादृशविषययज्ञेन यज्ञरूपस्य परमपुरुषस्य प्रसादाद्, अन्नसम्पत्त्या विश्व- सज्जीवनार्थं प्रवृत्तोऽयं यजुर्वेदो, यज्ञप्रधानः इत्युच्यते । तदेतद् “ इषे त्वा ” इति अन्नदेवतोद्देशकयजनसुखेनाारम्भा- देव सिध्यति । तदेतत् सर्वमपि एतत्प्रथमानुवाकार्यविमर्शनात् स्पष्टं भवति । “ इषे त्वोर्जे त्वा० श्रेष्ठतमाय कर्मणे० आप्यायध्व- मघ्न्या देवाभागम् ।’ ( इन्द्राय भागम् ) ‘ऊर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः०। ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्या० यजमानस्य पशून् पाहि ।’ इति यजुर्भिः एतदर्थमेवात्रसुदिश्य अन्नपति पार्थयन्ते पूर्वे ऋषयो मन्त्रमुखेन ।
‘ अन्नपतेऽन्नस्य नो घेह्यनमीवस्य शुष्मिणः । प्र प्र दातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥’ इति (**तै० ३।२।३।१, वा० प्र० १२।८३ **) अत एव विश्वसज्जीवनार्थं यज्ञाय धान्यगोगृहादिजीवनीयात्मकप्रधानद्रव्यसमुदयार्थं सर्वदा सर्वत्रापि समानं एकरूपेण प्रतिष्ठितं सर्वेषामपि स्वान्तस्सज्जीवनोपायभूतं स्वादुचितं कृषिगोसेवादिंकं लौकिकं साधनमपि ऋषयो मन्त्रमुखेनोपदिशन्ति ।
‘ अक्षैर्मा दीव्यः कृषिं कृषिस्व विर्त्तं रमस्व बहु मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे वि चष्टे सवितार्यमः ॥’ इति (**ऋ० १०।३४।१३ **) ‘ दोग्ध्री धेनुर्वोढाऽनड्वाम् ,’ ‘ अनड्वाञ्च्छ्रमें धेनुभ्य म०, आयुष्येण कल्पताम् ।’ इत्यादि यद्यपि अस्मिन् देवताविचारे एतादर्थान्तर्व्याख्यानं समवोचितं न भवेत्, तथापि यजुर्वेदस्य यज्ञमुखेन विश्वसज्जीवनार्थं प्रवृत्तिं दर्शयितुं, सर्वप्राणिजीवनप्रधानान्नदेवतायजनमुखेन तदेदारम्भं वर्णयितुं, तथा ‘इषे त्वा’ इति मन्त्रे ‘इषे’ ब्रह्मशब्दार्थस्य विश्वसज्जीवनभूतप्रधानदेवतात्वं च समर्थयितुं, एतावन्महद्दीर्वव्याख्यानमसर्थन्तरेणापि अवश्यकर्त्तव्यतया प्राप्तम्। अन्यथा ‘इषे त्वा’ इति मन्त्रस्य तत्सिद्धा अन्नदेवतेति श्रुतिसूत्रादिषु अनिर्देशात् तथा ज्ञातुमशक्यमेवाभाविव्यत्। अपि च ऋग्वेदारम्भे ‘अग्निमीळे’ इति स्तुतः सर्वदेवतात्मकोऽग्निस्सर्वो भवति भोक्तृरूपात् । ‘अग्निः सर्वा देवताः,’ ‘ अग्निरात्मा०,’ ‘ अग्निराग्नादादम्नादाय’ इत्यादि श्रुतेः । यजुर्वेदारम्भे तु भोग्यात्मकं विश्वरूपमेवानुश्रुतम् । वस्तु- तस्त्वग्निने तु उभयोरपिभोक्तृभोग्ययोर्दादाम्येनैव पूर्णता स्यात् । ‘अहम्न्नमन्नम् , अहम्न्नादः ।’ (**तै० ब्र०भू० १०।१६ **) इति । तथा ‘ अहम्न्नमन्नमदन्तमाद्मि’ इति च स्पष्टं सामरस्यम्। अत एव देवतामेव हविः सिद्धिर्दिदिदृष्टेति सङ्गच्छते । एवं भोक्तृभोग्यरूपेण बीजक्षेत्ररूपेण पुंस्त्रीरूपेण प्रतिहितयोः तथा ऋग्यजुर्वेदसुबुद्धयोरप्यन्वययोः, तद्वाचकयोः ‘ अग्निं इष्ट’ शब्दयोः तथा-तन्मुखेनारभ्योपवाऽन्नातिविधिर्वद्योः अन्नभूतसर्ववेदद्योः ऋग्यजुर्वेदयोरपि सामरस्ययोगेन सर्ववेदगभरूपे परस्मिन् ब्रह्मणि वाक्पुरुषान्मेके ब्रह्मगार्भे पिण्डस्थे एक्येनैव प्रतिष्ठा, तत् आविर्भावति अनेन देवतात्वेन समुचीयते । तदिदं परं तत्त्वं महर्षिणा विश्वामित्रेण सर्वदेवरूपात्मतत्त्वसाक्षात्कारेण ऋङ्मन्त्रमुखेनोदीरतम् ।
‘ अग्निनासि जन्मना जातवेदाः०।. ..अजस्रो धर्मो हविरसि नाम ॥’ (**ऋ० ३।२६।७; वा० प्र० १८।६६ **) ‘ अजस्रं ज्योतिरसिर्विरसि सर्वम् ।’ इति ( साम० ६१३ )
*(५१)
अथैवमेव सर्ववेदात्मकेन वेदद्वयेन सम्पादनीयः परमो यज्ञः। सेयमेव ऋग्यजुर्वेदस्यजनीया, अञ्ज-अञ्जार्भिका वाक्पुरुषा- त्मिका च ब्रह्मणास्पतेरूपा सा परा देवतेति विज्ञेयम्। एतदेव यजुर्मन्त्रेषु सर्वत्रापि लिङ्गेन शास्त्रदृशा तत्त्वविमर्शन च दैवतं समुन्नेयम्। ऋषिश्छन्दोदैवतज्ञानसाहित्वेनैव वेद- मन्त्राणामध्ययने अध्यापने यजनादिषु विनियोगे परमं श्रेयः इति । ब्राह्मणांस्तच्छन्दो दैवतविचारध्यापनाभ्यां श्रेयोऽधिगम्यच्छति
इति वचनात्। अन्यच्चैतद् विशिष्टम्–वेदानां मन्त्रार्थज्ञाने देवतातत्त्वमेव प्रधानम्, दैवतस्यैव मन्त्रार्थरूपत्वात्। आग्निमीळे पुरो- हितम्
अग्ना आ याहि वीतये
इति च अविशेषेणाग्नाऽरम्भकाभिरग्निरेव देवतेति स्पष्टतरम्। यजुर्वेदारम्भे तु
इषे त्वा
इत्यत्र यद्यपि इष्टशब्दवाच्यमेव दैवतामिति पुरस्तात् सामान्यतः प्रतिपादितम्, तथापि पयःसोमयादि- रूपस्य इष्टशब्दवाच्यस्यापि सोम एव देवतेति सूक्ष्मदृशा विमर्शनोशीयेत । सोमस्यापि तस्य देवाखत्वेनानुश्रवणात् ।
सोमो जिगाति गातुविद् देवानामंत्र निष्कृतिम्
इति (क्र० ३।६।१३) मन्त्रवर्णात्। आदित्याश्चन्द्रम- सेव सोमं सोमं राजा तद्देवानामाप्नं तें देवा भक्षयन्ति
इति च ब्राह्मणम् । (छां० उ० ५।१०।४) अस्माकं तु स सोम एवान्नदाता देवाखरूपः, तस्मादन्नं तत् सोमदैवतमेव । इषं तोकाय नो दधदस्मभ्यं सोम विश्वतः
। (क्र० ३।६।१२)
सोमो अस्मभ्यं द्विपदे चतुष्पदे च पशवे । अनमीवा इषस्करत्
इति मन्त्रवर्णात् । (क्र० ३।६।१४)
केवलरसामकस्य विशिष्टशष्परूपस्य गोदुग्धस्यापि सोम एव देवता । गावः सोमस्य प्रथमस्य भक्षः
इति (क्र० ६।१२।५) गव्यस्य सोमासत्वेनानुश्रवणात्। रौद्रं गविसद् वायव्यमुपामसृष्टमग्निं गृह्यमाणं
सोम्यं दुग्धम्
इति च ब्राह्मणम् । (ऐ० ब्रा०) । एतेन रसात्मकं दुग्धं घनमूर्त यीयद्वादिकमन्नं च सोमदेवतमेवेति सिध्यति, सोमरसस्य तु सोम एव देवतेति शब्दत एव सिद्धम्, तदेतत् सर्वमप्यन्नं ह्यद् शब्दावाच्यमेव । अत एव यद्वार्थे विश्वसञ्जीवनार्थं च तादृशमाप्रायं ऋषिभिः सोम एव प्रार्थितः ।
इषे पवस्व धारया मृज्यमानो मनीषिभिः । इन्दो रूचाभि गा इहि
(क्र० ९।६।१३) ।
इषमूजं पवमानोऽद्यर्षसि
इति च (क्र० ९।८७।५) स च सोमः न केवलमन्नरसादीनामेव देवता, अपि तु अन्न- मयस्य मनसोऽपि अधिष्ठाता चेतनरूपो देवतेति प्रसिद्धः ।
इन्द्राय सोम पातवे मदाय परि विच्यसे । मनश्चि- न्मनसस्पतिः
इति (क्र० ९।१९।८) ।
सोमदेवताकमन्तर्य करणरूपं तन्मनस्तु अन्नमयम् ।
त्वे पितो महांनां देवानां मनो हितम्। इति मन्त्रवर्णात् । (क्र० ९।१९।४)
अन्नमयः हि सौम्य मनः
इति च ब्राह्मणम् । (छां० उ० ६।५।४) तदिदं मनः दिव्योत् सोमदेवताद् भोम्याद् भौतिकाच्च उत्पद्यते । स च सोमः मनसोऽधिपतिरपि बुद्ध्यादिवैन्द्रियाणां, तथा तत्त्वदेवतानां च भाविभावि कारणभूतः सन् तेषां बागादीनां अन्न्यदीनां च मिघुनीभूत एव भवति । तथा च मन्त्रवर्णः– सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। जनिताऽग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितो विष्णोः ॥ इति (क्र० ९।९६।५) सोऽयं सोमः परमपुरुषस्य मनस एवाविर्भूतः ।
चन्द्रमा मनसो जातः
इति श्रवणात् (क्र० १०।९०।१३) । तथा ब्रह्मदिवन्नमनवागग्निमयैः स सोमः पुनर्व्यध्यात्मकेन मनोहेपणासाकं सर्वेषां प्राणभूतामन्तर्हृदये समाविष्टः
हृदयं निरमिष्टत हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमाः । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्। इत्यनुश्रवणात् (ऐ० उ० १।२।१३) एवं ऋग्यजुर्वेदद्वयोर्मुखे अग्निन् इष्ट शब्दाभ्यां वाजयानधानमग्नीषोमात्मकं दैवतमेवाभिधत्तम्। तच्च विश्वरूपं विश्वाधिष्ठानभूतत्वात्
अग्नीषोमात्मकं जगत्
इति तदनुस्मरणाच्च। तच्च पूर्णमास्यामेव प्रधानम्। अग्नीषोमौ पूर्णमास्याम्
इति कल्पसूत्रात्। अथ दुग्धदधिघृतसोमयादिरूपं इष्टशब्दवाच्यं सर्वमप्यन्नं यज्ञार्थमेव, देवतार्थमिति यावत्। अत एवाविशेषेण
आप्याययध्वमदन्या देवभागम्
इति तद्देविष्ठम् । विशेषतस्तु–सर्वदेवतानामिन्द्र एव श्रेष्ठः
तदिदास् भुवा(५३)
नेषु ज्येष्ठम्
(ऋ० १०।१२।०।१) ।
विश्वस्मादिन्द्र: उत्तर: ।
(ऋ० १०।८६।१७) इति च श्रवणात्। अतः सर्वोऽपि इन्द्रायैव कल्पते, तथैव सर्वेश्वरत्वात्। इन्द्रो यातोऽवसितस्य राजा, सेदृ राजा क्षयति चर्षणीनाम् । (साम० ४५६) इत्यादि श्रवणात् । स च इन्द्र: अग्निना मिथुनो भूतः सहेवाविर्भूतश्च ।
मुखादिन्द्राग्निरग्निभ्यां ।
(ऋ० १०।१८।०।३)
यदिन्द्राग्नी अवमस्यां पृथिव्यां मध्य- स्थाय्यां परमस्थाय्यौ स्थ:। इति च श्रवणात् । (ऋ० १०।१८।०।३) तौ चेन्द्राग्नी दर्शयामे प्रधानदेवतास्थानमुपप्राप्तौ ।
इन्द्राग्नी अमावास्यायाम्
इति सूत्रात्। तस्य च गर्भे दृष्टेयं परं हविरिति श्रुतिसंदृत्तिम् ।
ऐन्द्रं दध्यमा- वास्यायाम्
इति तद्विधिः । अत एवाध्यक्षश्रेयज्ञसिद्धये तत्रापीन्द्रयजनाय तद्ववि: साधनाय च गाव: प्रार्थ्यन्ते ।
इषे त्वोर्जं त्वा वायव: स्थ देवो व: सविता प्रार्थयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आध्यायध्वमघ्न्या इन्द्राय भागम्
इति (वा० य० १।१) तत्र पयोऽधिष्ठाता सोमोऽपि सहकारी भवति ।
संपृच्यध्वमृतावरीर्म्मधुमत्तमा मन्द्रा धनस सातये सोमेन त्वाऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽसऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽप्र० ६।१०।८।१) इति च। अग्निदेवताकस्त्विन्द्र इत् प्रधनो वर्तते । एतदावपि सर्वोऽपि यजुर्वेदः सम्पन्नो भवति । एवम- ग्निस्त्विन्द्र: । वाक् च ऋग्वेदो यजुरपिव वेदो मन: ।
वेदार्थ-विमर्शः । अथ वेदानार्थविषयकं विमर्श किञ्चित् प्रस्तूयते ।
वेदार्थः
अवश्यं ज्ञातव्यः,
योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते
इति वचनात् ।
१- तत्र केचित् प्रत्यक्षप्रमाणवादिन: आधिभौतिकं तत्वमेव प्रधानं मन्वाना: सर्वेषां वेदानां भौतिकार्थपरतामेवोपवर्ण- यन्ति । तथा प्रत्यक्षणानामग्न्यादितेजोविभूतीनां केवलं भौतिकं रूपमुपगच्छन्ति । २- अन्ये तु अनुमानमपि प्रमाणमभिममन्याना:
सर्वं तदिन्द्र ते वशो
(ऋ० ८।६।२।४ [ उत्तरार्ध:]) देवाधीनं जगत्सर्वं
इति वचनेन अधिदैवतं परोक्षं तत्वमेव प्रधानमङ्गीकुर्वन्त: सर्वजगत्कारणत्वेन तत्परमीशत्वं साधयन्ति । तथा कारणज्ञानेन कार्यज्ञानस्यार्थासिद्धत्वात्
एकस्मिन्निविदिते सर्वमिदं विदितं भवति
ति प्रतिज्ञया तत्परादेवतात्मकब्रह्मवस्तु-(४४)
परयैवै सर्वेषां वेदानां समन्वयेन वाक्यानि योजयन्ति ।
३- अपरे तु अनुभवैकतत्त्वप्राधान्येन अनुभवोदितशब्दप्रमाणवादिनः अपरोक्षं स्वतःसिद्धं नित्यप्राप्तं अन्तरसमवस्तुरूप- मेव सर्वेषां मूलभूतमित्यभिमन्वानाः आध्यात्मिकार्थपरतयैव सर्वेषां वेदानार्थं समर्थयन्ति ।
४- परे तु सद्विषयकविधिप्रतिषेधप्रवृत्तिनिवृत्तिनिरूपकयैव सर्वपुरुषार्थसिध्या स्वात्मसमर्थयं मन्यानाः तादृशक्रिया- रूपस्य धर्मस्य यज्ञत्वात्सिद्धेः सर्वेश्वरस्य तस्य परमपुरुषस्य यज्ञेनैव यजनीयत्वाच्च अधिज्ञपरतयैव सर्ववेदार्थमुपवर्णयन्ततः यज्ञाद्येव सर्ववेदप्रवृत्तिं स्वीकुर्वन्तैः ब्राह्मणादिकल्पमुखेन सर्व्वान्देवान्मन्त्रानयज्ञीय कर्मणि विनियोजयन्ति ।
५- इतरे लोकास्तु आदिद्धिगिमार्षस्य अध्ययात् समभूत्तं वर्त्तमानं भविष्यच्च लोकचरितमेव सर्वत्र विषयेषु सर्वेषां मार्गंदर्शकत्वेन प्रधानं प्रमाणं मन्यानाः ऋग्वेदादिषु प्राचीनषु वाङ्मयेषु प्राचीनलोकचरितोल्लेखनिरीक्षणेन एतिहासिकपरत- यैव सर्वेषां वेदानार्थं युक्तं कामयन्ते ।
६- केचित् पाश्चात्त्यपण्डिताः प्रायोगिकेन विधानेन प्रत्यक्षसिद्धं युक्त्या साधितं तथैव पुन: प्रक्रियया साधयितुं शक्यमेव सर्वथा प्रमाणस्पंदं फलौदये समर्थं च भवितुर्महतीति मन्यानाः शास्त्रोदितस्य विषयस्य प्रत्यक्षीकरणार्थं प्रयसमानाः सन्त: तत्त्वसंशोधने प्रवृत्ताः तत्परतयैव वेदार्थं कल्पयन्ति । तथा वेदे स्खस्वभाषासद्दशशब्ददर्शनात् तत्र प्राचीनस्वात्मीय- स्वदेशीयेतिहासादिकल्पनया वेदानामुप स्वात्मीयतामभिसिमन्यमानाः तत्रामाण्याङ्गीकारेण स्वात्मीयानामार्षवंशसमुत्पत्तिभपि स्वीकुर्वन्ति ।
७- एवं बहुधा मतावलम्बनेन प्रवृत्तेषु स्वं स्वं मतमेव सत्यं प्रधानं चेति विवदमानेषु एतेष्वेव पुन: केचित्
यद् दूष्टं तन्नष्टम्
इति सर्वलोकप्रसिद्धेन न्यायेन सर्वस्यास्य जगतः असत्यत्वात् स्वैकवस्तुरूपत्वमेव नित्यसिद्धं मन्वानाः तादृश- सत्यवस्तुरूपैकपरतया साक्षात् परम्परया वा सर्वेषां वेदानां अद्वितीयब्रह्मवस्तुरूपतत्त्वपर्यवसायितां तद्विज्ञानेपरतां च दर्शयन्ति ।
८- तथा केचिदन्ये तु सर्वैकवस्तुरूपस्वाविभूतत्वात् सर्वस्यास्य सत्यभावनया यथा द्रष्टृवस्तुरूपानुसारेणैव सर्व वेदार्थ समर्थयन्ति ।
९- एवं
भिन्नरुचिर्हि लोक:
इति न्यायात् तत्त्वभेदेन अन्यऽन्यथा व्याख्यानेऽपि ज्ञानोपासनाकर्मणां अन्यत- मस्य प्राधान्यं मन्यानाः केचित् तत्परतयैव वेदार्थं योजयन्ति । तदेतत्सर्वमपि यथार्थमेव शाखाचिन्तकानां विदुषामभिमतं तत्त्वम् ।
१०- वस्तुतस्तु प्रत्यक्ष-परोक्षापरोक्षभूतानां आधिभौतिकाधिदैविकाध्यात्मिकतत्त्वानां प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणप्रधानानां ज्ञानोपासनाकर्मणां च सामरस्ययोग एव सर्ववेदसिद्धान्तार्थ इति-दैवरातः । तदेतदेव वेदस्यालौकिक्यं महत्त्वोपास्पदं च, यत् खलु सर्वेषामप्यानुकूल्येन समन्वयत् स्वस्वाभिमतानुरूपं नेतुं शक्यते वेद: इति, सोऽयं वेद: आदित्यादिसर्वभौमज्योतिर्विभूतिरिव यौगपद्येन सर्वत्रापि प्रकाशमानः सर्वेषामपि स्वात्मीयायथ- भिमानादनादिभूतः सर्वाकांक्षाया: सर्वाकांक्षासम्पूर्णसमर्थश्च भवति । अपि च आदिसृष्टिमारभ्य वसिष्ठादिदिग्महर्षिमुखादेविर्भावनन्तरं अध्ययावत् ब्राह्मणारण्यकोपनिषदादिरूपेण प्राचीनार्षीणां पाधादिसुखेन यास्कसायणशंकरप्रभृतीनामाचार्याणां, पुराणादिसुखेन व्यासादीनां च संकृतं वेदार्थोपव्याख्यानम्, तथाप्य- ध्याप्यसमाप्तमेव, तथैव पुनर्नवनवतराविच्याख्यायानवंशसंशोधनायास्पदभूतः सद्येव वेद: सर्वेषां परमाश्रयं व्याख्यानाब- कादी च ददाति । सम्प्रति अस्मिन् भूमण्डले सर्वेष्वपि देशेषु प्रचलितं वेदार्थव्याख्यानं पुनः नूतनं नूतनं तत्त्वसंशोधनं च नाथापि पारं गतम्, मन्ये एवमवाप्रलये विचारे प्रवर्तमानेऽपि वेदार्थव्याख्यानं समापयितुं कल्पाऽन्तरेऽप्यशक्यमेव भवेदिति । तदेतदेव वेदस्य परं माहात्म्यं कल्पनातीतामानन्त्यं चेति युक्तमुच्यते । अत एव वेदरूपपुरुषं ब्रह्मरूपयते: परं माहात्म्यमनुसूयते । तथा च गृत्समदादयो मन्त्रवर्ण:-
सुमीतीभिर्नियसिप्रायसे जनं यस्तुरय्यं दाक्षात्मं तमो अश्नवत्। ब्रह्मादिप्रस्तपन्नो मन्युमीरोसि वृहस्पते महिं तत्तै महित्वनम्। इति( ५५ ) (**ऋ० २।२३।४ **) हे ब्रह्मणस्पते वेदरूप ! त्वं स्वद्वात्रितं जनं सुनीतिभिः सन्मार्गेण नयसि, त्रायसे च तेनैव, यः खलु तुभ्यं हृदयं ददाति तं परं पापमदोवादिकं न प्राप्नोति, त्वं वेदद्वेषिणां द्रोहिणां च तापकः, मन्युमी: — क्रोधाद्वृत्तिनाशम्- कोडसि, अतः हे बृहस्पते ! तव एतादृशं महत्तरं पूज्यं माहात्म्यमिति । एतेन वेदाश्रयात् सन्मार्गप्रवृत्तिः; आत्मरक्षा, पापादि- दोषनिवृत्तिः; प्रतिबन्धकजालानादिनिवृत्तिः, आत्मशान्तिः, इत्येवमादीनि फलानि भवन्तीति सम्पद्यते । किम्भूतोऽयं लौकिकौत्तिकोऽग्निः इत्यत्राह —
गायन्तं त्रायसे यस्माद्
इत्यपि वचनम्। गायन्तं त्रायसे यस्मा- द्गायत्री त्वं ततः स्मृता
इति वचनोदितम् सा वेदमाता गायत्री ज्ञानप्रदानेन उपासकं सर्वथा त्रायते । अत एव सा वेदमाता गायत्री ज्ञानाज्ञानाद्रा केनचित् परित्यक्तापि हिततमा सती सात्त्वेन नैवं परित्यजन्तं सा परित्यजति । ज्ञानोदयान- न्तरमपि विज्ञानादावस्य जन्तोऽपि नैव तां हृदयात् परित्यक्तुं शक्नुवन्ति । एकदा उपदेशतोऽन्तर्हृदये श्रोत्रमुखत्वाप्रविष्टा सती स्वमात्मानमुपरुशन्ती सा गायत्री सकृच्छ्रवणोच्चारणादिमात्रेण संस्काराविष्टा उपासकेन परित्यक्तापि मृतमप्येवं केवलं शरीरादिसुखममृतमन्तरात्मानं न परित्यजति, स्वं परमार्थं तस्मिन् प्रकाशयितुं सेयं गायत्री मृतमप्यमूर्त भावयति, मृतमप्यमूर्तमनुगच्छति, तमेवं पुनरब्रह्मसाक्षात्काराय प्रणयति । साक्षाद् ब्रह्मैव भावयति, ब्राह्मणमेव तं प्रज्ञानेन करोति । सेयं सत्या प्रतिज्ञा भगवत्याः वाचो देव्या वेदमन्त्रमुखेनेदिता—
अहमेव स्वयमिदं वदामि जुष्टं देवेभिरुत मानुषेभिः । यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्॥ इति, (**ऋ० १०।१२५।५ **) वेदमन्त्राणां अर्थविषये बहुधा मतभेदो दर्शितः । तत्र तत्त्वत्रयसामरस्यं यत्प्रतिज्ञातं तदेव किञ्चिद्विव्रियते ।
अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्
इति (**ऋ० १।१।१ **) ऋग्वेदारम्भेडशिः संस्तुतः । तस्यास्य भौतिकरूपस्य शाब्दस्य योगारूढस्य शैविकेऽध्यात्मरूपस्यैव भूतले तथैव प्रत्यक्षत्वात् सर्वेषाम्। न खलु देवरूपः आध्यात्म- रूपाभिन्नत्वे कस्यचिदपि दृश्यते । शक्तिग्रहमन्तरेण लौकिको वैदिकश्च व्यवहारो भवितुं नाहेति । तस्मात् शक्तिग्रहानुरोधेन प्रत्यक्षयोग्य औत्तिकोऽग्निरेव शाब्दो भवति; तथापि शाब्दत्वा तत्त्वत्रयोपहितोऽग्निरेव वेदे ज्ञातव्यः प्राधान्येन। तथथा
अग्निमीळे
इत्यत्र वेदो पुरःस्थितस्याग्नेः यज्ञे मन्त्रेण देवतात्वे सिद्धे साधितव्येऽपि प्रत्यक्षं भौतिकत्वं न सेव । तथा
पुरोहितम्
इति विशेषेण गम्यते । तस्यास्य पुरःस्थितस्य भौतिकाररेव वेदमन्त्रेण सिद्धं देवतात्त्वम्, तदेवानेरधिदैवतं तत्त्वम्। तथ
यज्ञस्य देवम्
इति विशेषेण गम्यते । दर्शपूर्णमासादियज्ञेषु होतुः देवानामाहवातुः तथा वषट्कारेण देवेभ्यो हविः प्रदातुः होतुर्नामकस्य ऋत्विजः ऋङ्मुखेन वाचिकसमिधानाग्रुखत्वाच्च अग्निरूपं यज्ञ- प्रसिद्धम्। तत्त्वं
अग्निरूपं होताएव
इति विशेषेण गम्यते । तस्यापि ऋत्विक् शब्दस्य प्रधानार्थत्वेन ऋत्विङ्मुखेन याज्- यितुः स्वयं यजुः यजमानस्यैव ग्रहणात्
आत्मा यज्ञस्य पूर्य्यः
(**ऋ० १२।१० **) तस्यैवं विदुषे यज्ञा- ऽऽत्मा यजमानः
इति च ( ना० उ० ९।१८० ) श्रुतेः अनेर्यजमानस्वरूपं तथानेराध्यात्मिकं तत्त्वम्। रत्न- धातम
मिति विशेषेण अग्रेरेव फलप्रदातुत्वं गम्यते । तच्च तत्त्वत्रयपूर्ण पार्मैथर्यस्वरूपम्। फलमत उपपत्तेः
( ब्र० सू० २।३।२६ ) इति ईश्वरस्यैव फलप्रदातुत्वनिर्णयात्। एवमेकस्मिन्नेव मन्त्रे अग्निशब्दार्थस्य तत्त्वत्रयसामरस्यमेव प्रतिष्ठितम्। तस्माथोपदेशं यथाश्रुतमेव गृहीत तत्पूर्ण भवति । तत्त्वत्रयम्। अथ जिज्ञासूनां हिताय विदुषां प्रमोदाय तत्त्वत्रयसामरस्यपूर्णमनेस्तत्परं तत्त्वस्वरूपं किञ्चित् स्पष्टीक्रियते । अत्र स्थूलोऽयं पार्थिवः प्रत्यक्षो बाह्यो भौतिकोऽग्निरिति सर्वत्र सुप्रसिद्ध एव, सोऽयमाग्निः काष्ठलोष्ठादिमद्दृषर्णादुदितः काष्ठ कृष्णाङ्गारा- दिकं च पार्थिवं पदार्थातमभिव्याप्तः सन् परिवलन्, यद्यपि परिरिच्छन्नः काष्ठलोष्ठाद्युपानुरूपः स्थूलः सूक्ष्मः दीर्घः वर्टुलादिरुपानादृष्टयते, तथापि तन्मूलं स्वरूपं तु अतिसूक्ष्मं पार्थिवं परमाणुमन्तरेण द्रष्टुमशक्यं समप्रायां पृथिव्यां व्यास- मेव भवति ।
समिद्धो अग्निर्निहितः पृथिव्यामू
इति (**ऋ० २।३।१७ **) श्रुत्युदितं युक्तिसिद्धं प्रत्यक्षसिद्धं सर्वसम्मतमेव ।(५६)
अथायमेव दिविस्थितः दिव्योग्निरित्युच्यते। स च आदित्यात्मकोऽस्यैव मूलभूतः। दिवि द्योतमानमादित्यज्योतिरेव यदा पार्थिवे काष्ठादौ प्रविष्टः सन् परिवल्गति स एवाग्निर्मवति। तदिदं प्रत्यक्षं काचमणेरादित्यतेजसैवग्नेराविर्र्भावात्। तस्माद् आदित्यादग्नेरुत्पत्तिः पार्थिवोऽग्निरिति स्पष्टम्। अत एव द्रव्ययज्ञे काष्ठादीन् मन्थन्तोऽपि तदुदयार्थं सवितारमेव संस्तुवन्ति, प्रार्थयन्ते च सवितुरंंशम्। तथा श्रुतिविधानात्। ‘अग्नये मथ्यमानायानु ब्रूहीयाह सावित्रीमनुव्वाह’ इति (**तै० सं० २।१।१५।१०-१ **) ‘अभि त्वा देव सवितरिति सावित्रीमनुव्वाह’ इति ( ऐ० ब्रा० १।१९ ) । तत्र अग्निमथने ‘मन्थता नरः कविमद्र्घ्यन्त’ इति (**ऋ० १०।२१।५ **) स्पष्टमग्निमन्थनलिगं मन्त्रं विधाय किमर्थं सावित्रीसृचं स्तोतुं विहितम्? सवितुः सकाशादेवाग्निस्त उत्पन्न इति। ‘तदाहुर्यदेद्ध्वर्युग्नये मथ्यमानायानुवाचाथ कस्मात् सावित्रीमनुव्वाहेति सवितृप्रसूतो ह्येष’ इति ( ऐ० ब्रा० १।१९ ) स्पष्टम्।
‘अभि त्वा देव सवितरिति चार्थाणाम्। सदावनम् भागमीमहे (**ऋ० ७।१२।४ **), हे देव! सवितः सर्वेः प्राणीनांन् स्वाभिलक्ष्य हे सदावन्। तव भागं अंशरूपमनिं इच्छामः इति। तस्मादयं दिव्योग्निः
अयमेवाग्नेशांनिरूपेणान्तरिक्षेऽऽन्तर्हितो वैद्युतोऽग्निरिति कथ्यते। यदा तु अन्तरिक्षात्पतितोऽशनिः पृथिवीमुपस्पृशति स एवाग्निर्मवति। एवं पृथिवीमन्तरिक्षं द्युलोकं चाभिव्याप्योऽग्निरै भौक्तिकः। ‘प्रत्यग्निरुपसो जातवेदा अख्यदै वो रोच- माना महोभिः ‘। (**ऋ० ४।१५।१ **) ‘ आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं वि सूर्यों रश्मिभिभिरोचिकािनः ’ इति (**ऋ० ४।१५।२ **) । अत एवैतास्तिस्रस्सन्तः अग्निरिति श्रूयते। ‘या ते अग्ने अयाशया रजाशया हराशया तनूर्वीषघा गहरेष्ठा० स्व्हा’ इति, (**तै० सं० ५।२।९।१५-७। वा० य० ५,८ **) तदिदमग्नैभौक्तिकं तत्त्वम्। अत्र अग्नेभौतिकत्वे पार्थिवेखे- दड्यूपगममन्वेषणेऽपि अस्ति किंचिद्विशेष्यमितरेभ्यः पार्थिवपदार्थेभ्यः। किं तत्? आत्मसात्करणसामर्थ्यम्। प्रत्यक्षसिद्धमेवेदं यतः स्पर्र्शेन सर्वमपि पार्थिव पदार्थजातमग्निरूपमेव भवतीति, साक्षादग्निरिव भवति। एवमेव अग्निंशब्देन देवतास्मापिर्वै चार्था। यस्मिन् खलु सर्वदेवताभ्यो हविर्हृयते सः सर्वदेवतामयमिरूप एव भवति, उक्त आदित्याचायन्तर्यामित्वमग्नेः, अत एव सर्वदेवतानां प्राथम्यमग्नेरेवानुश्रूयते। ‘अग्नेर्वीयं प्रथमस्याम्मृतानां मनाहमे चारू देवस्य नाम’ इति (**ऋ० ५।२९।२ **) । नहि केवले भौतिकेऽसौ प्रक्षिप्तं हविर्देवान्नाम्रतिगच्छति एतेन अग्निरेव सर्वासं देवानां मुखामिति सिध्यति। अत एव सर्वास्यो देवताभ्यो हविरामुमुखे एव हूयते। ‘यच्चिद्विद्द शाश्वता तना देवेदेवं यजामहे। त्वे इद्धूयते हविः। ’ इति (**ऋ० १।१२।६ **) । एवमग्निरेवेव तरवम्। अस्माकं सर्वेषां प्राणिनां शरीराऽन्तः स्थो वैश्वानर एवाध्यात्मिकोऽग्निः, येनान्नमुक्तमन्ने पच्यते। सोऽयं भौतिकोऽग्निरिव वैश्वानररूपेणोदितः ‘अप्सन्नने सधिषृष सॉपधीरन्नु हृद्यले। गर्मे सज्जाग्रसे पुनः ’ इति मन्त्रवर्णात्। (**ऋ० ८।४३।९ **) ‘जन्मन-जन्माग्निहितो जातवेदाः ’ इति च (**ऋ० ३।९।२० **) चेतनात्मनो यत्रयत्र प्रादुर्भावः तत्रतत्र सर्व- त्रापि जातवेदाः सर्वजोग्निः प्रतिष्ठित इत्यर्थः। सर्वेषु बीजेष्वपि अग्निर्वियते। तस्मात् स्थावरजंगमानामारभेति आभिप्रायः। ‘समिव्दो अग्निर्निहितः पृथिव्यां प्रत्यङ् विश्नानि भुवनान्यस्थात्’ इति (**ऋ० २।३।१ **) स्पष्टोऽर्थः। ‘अग्ने विश्वतः प्रत्युङ्ससि त्वम्’ इति च (**ऋ० १०।१७।५ **) एतेन पार्थिवेभौतिकत् देवतासेश्च न सिध्यते वैश्वानरोऽग्निरित्युक्तं भवति। अन्तरपि सोऽयमग्निस्त्रेधा प्रतिनिहितः ‘ज्ञानाग्निदर्शनग्निः कोषाग्निरिति’ च। ( गभौ० १।७५ ) एवं अग्निआदि- शब्दैः तत्तदर्थानां आधिभौतिकादितत्त्रयसामरस्येनैव यत् ज्ञानं भवेत तदेव पूर्णम्। यद्यपि अग्न्यादिशब्देन भौतिकग्न्यादि- दिग्मात्रज्ञानेऽपि वद् ज्ञानमेव, तथापि तावता अन्यादः स्वरूपतो न्यासिनै ज्ञायते। तस्मात् तत्त्रयसामरस्ययोगेनैव ज्ञानं सर्वत्रापि प्रधानम्।
सविग्रादीनामपि एवमेवोज्ञेयम्। ‘प्रत्यङ् देवानां विशः प्रत्यङ्दुदेषि मानुषान्। प्रत्यङ् विश्वं स्वर्र्शे।’ इति (**ऋ० १।१५।५ **) ।(५७)
हे सवितः ! त्वं देवानां विश्वः प्रजाः सर्वा देवताः प्रति प्रत्यक्षं अन्तः उद्रेपि, (तदधिदैवतम्) उत मानुषान् प्रत्यक्षं उद्रेपि, चेतनात्मना रूपेण तदध्यात्मम्। तथा विश्वं सर्वमिदं जगत् प्रति प्रत्यक्षं खलोके दिवि दृशे दर्शनाय प्रत्यक्षं उद्रेपि इति । तदधिभूतं अत् प्रत्यक्षत्वात्। एवं तत्रत्रयसामरस्येन सवितुर्ज्ञानं पूर्णं भवति । परमपुरुषस्यापि तदेतत् समानम्। पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्। उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनाति- रोहति
इति (ऋ० १०।९०।२; वा० य० ३।१) , अस्यायमर्थः- अत्र भूत, वर्तमान, भाव्यं च सर्वमिदं जगत् यद् दृश्यते, तदिदं सर्वं पुरुष एव, पुरुषादेव आविर्भूतत्वात्, कार्यकारणयोरभेदाच्च। तदिदं भौतिकं तत्त्वं पुरुषस्य यद्विरूपरूपम्। उतामृतत्वस्येशानः
यत् खलु स पुरुषः अनेन अन्नमुखेन अतिरोहति सचेतनामकजीवस्पेणाविर्भवति सोऽपि पुरुष एव, तदिदमपरोक्षामाध्यात्मकं तत्त्वम्। एवं तत्त्रयेऽपि स एव एक पुरुषोऽ- नुस्यूत इत्यर्थः ।
एतदेव पूर्णं ज्ञानम्, अन्यथा एकदेशीयज्ञानापत्तेः ।
स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो होषः (बृ० उ० १,४,७ )
इति वचनसिद्ध्यायात्। एवं सर्वत्राप्यवगन्तव्यम्। अत एवाप्यौषधेसु एकस्यापि वस्तुतः अनेकेतरस्वरुयोपवर्णनं दृश्यते- तथाहि-वाङ्मनःप्राणानां तस्वनिर्वाचनम्-
अन्नमयः हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक् इति
(छां० उ० ६।५।४ ) इति त्रिकरणानां भौतिक- त्वम्। त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणान् तान्यात्मनेऽकुरुत०, एतन्मयो वा अयमात्मा वाङ्मयो मनो- मयः प्राणमयः
इति आत्मन वाङ्मनःप्राणमत्वं प्रतिज्ञातम् (बृ० उ० १,५,३ ) तत्र
त्रयो लोका एत एव वागेवायँ लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः
इति, अधिलोके तत्त्वम्। त्रयो वेदा एत एव वागेव- र्गेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः
इत्यधिविधि तत्त्वम्। देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवाः मनः पितरः प्राणो मनुष्याः
इति अध्यात्मं तत्त्वम्। माता पिता प्रजेत एव मन एव पिता वाड् माता प्राणः प्रजा
इत्यधिभूतं तत्त्वम् ।
विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव यच्च किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूप० यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूप०, यत्किञ्चाविज्ञातं प्राणस्य तद्रूप०
इति अधिज्ञानतत्त्वम् ।
वाचः पृथिवी शरीरं, मनसो घोः शरीरम्, प्राणस्यापः शरीरम्
इति च पृथक् पृथक् तत्वानि निर्दृष्टानि । तथा
एते सर्वे एव समाः सर्वेऽनन्ताः
इति दर्शितम्। एवं वाङ्मनःप्राणानां अधिलोकादितत्त्वयोगः । अधिलोकमाधिविध- ( माधिप्रज ) मध्प्रजमध्यात्मम्
इति च पञ्चतत्त्वानां योगः अन्यत्र अन्यथा उपदिष्टः । कचिच्च पञ्चेन्द्रियाणां योगः तथा तेषां अधिदैवतं अधिपृथक् च तत्त्वमुपदिष्टम् ।
वाग्घोता प्राण उद्दाता चक्षुरध्वर्यु- र्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्नीत्
इति (ना० उ० १९।८० ) अन्यत्रैतेषामधिदैवतं तत्त्वमुपदिष्टम्। अग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशद् वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशद् आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाक्षिणी प्राविशद् दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशत्०, चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत्
इति (ऐ० उ० १,२,४ ) तथा च मन्त्रवर्णः-
चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत। मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणादाग्निरायुरजायत। दिशः श्रोत्रात्
इति च (**ऋ० १०।९०।१३; वा० य० ३।१२ **) । एवं अधिपौतिक्यधिदेवताध्यात्मसयुक्तानां वाङ्मनःप्राणचक्षुःश्रोत्ररूपाणां करुणानां योगेनैवायमात्मा परमपुरुषरूपो ज्ञेयः उपासनीयो यजनीयश्चेति सम्प्रचते । अत्र अधिलोकाधिविधाधिप्रजध्यात्मा- नामपि, तत्वत्रये एवान्तर्भावो ज्ञेयः, तत्र तत्त्वत्रयस्यैव प्रधानात् ।
स प्राणन्येव प्राणो नाम भवति वदन्वाक् पश्यं श्श्रुणु श्रुवनू श्रोत्रं मन्वानो मनस्तात्स्यैतानि कर्मनामधेयाण्येव स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृ- त्स्नो होष
इति (बृ० उ० १,४,७ ) इति एकैकरणयोगेनास्य ज्ञानोपासनादिप्रतिषेधः ।
स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयः
इति च (बृ० उ० ४,४,५ ) । अपि च
योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम्
( वा० य० ४०।१७ )
स ८ (**तै० सं० **)(५८)
यथाग्रायं पुरुषो यस्मासावादित्ये, स एकः
इति (तै० ब्रू० १०,४)
स यन्नायमशरीरः प्रज्ञात्मा यस्मासावादित्ये एकमातदितं विधात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्ये भवति तदप्येषेणाणोक्तम्
चित्रां देवानामु० सूर्य आत्मा जगत्- स्तस्थुषश्चेति (तै० सं० १,४,४३,२); एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते० एनं सर्वेषु भूतेषु एतद् ब्रह्मे- त्याचक्षते स एष संवत्सर समानः चतुर्मयः श्रोत्रमयरुछन्दोभयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा इति ।
(ऐ० आ० २,२,९) एवं सर्वत्रापि वेदेषु सर्वकरणयोगेन सर्वतत्त्वसामरस्येनैव पुरुषस्य ज्ञानोपासनायज्ञादिकं विहितमिति प्रतिज्ञांतं सर्वं सुसम्पन्नम्। तथा च तृचं भरद्वाजर्षेयं वैश्वानराख्यम्—
अग्ने होता प्रथमः पश्यतेममिदं ज्योतिरमृतं मर्त्येषु । अयं स जज्ञे ध्रुव आ निषत्तोऽअमर्त्यस्त्वा वर्धमानः
॥४॥
विशे देवाः समनसः सकेता एकं क्रतुमभि वि यन्ति साधु
॥५॥
वि मे कर्णा पतयतो वि चक्षुर्वीदं ज्योतिर्हृदय आहितं यत् । वि मे मनश्चरति दूर आधीः किं स्विद् वक्ष्यामि किसु न्व मनिष्ये
॥६॥ इति (ऋ० ६,९,४-६) । अस्यार्थस्तु एतावतपर्यन्तमुपन्यस्त एव अग्न्यादीनां तत्त्रयसामरस्यं, तथा आत्मनोऽपि सर्वेन्द्रिययोगेन ज्ञानोपासनायज्ञादिसिद्धिरिति ग्रन्थविस्तारभियोपसंह्रियते । एवं तत्प्रयुक्तानां मन्त्राणां अग्न्यादिदेवतालिङ्गाद् तत्र तत्र आग्नेयादिषु यज्ञीये कर्मणि विनियोगो विहितः । न चैते मन्त्रास्त्वत्रविनियोगहीन दृष्टाः, अपि तु तत्त्वदेशैव दृष्टाः; लिङ्गज्ञेपो विनियोगः कल्पितो ब्राह्मणकल्पसूत्रादिभिः । तसेदं प्रधानसुदाहरणम्—
अ॒पश्यं गोपा॒मनिपद्य॑मानमा च परा च प॒थिभिश्चरन्तम् । स स॒ध्रीचीः स वि॒षूचीर्वसा॑न आ वरीव॒र्ति भुव॑नेष्व॒न्तः
॥ इति (ऋ० १।१६४।३१; वा० य० ३।१०।७) दीर्घतमसः (ऋ० १।१६४।६) पतङ्गः (ऋ० १।१०,१७०,१) । अत्र
अपश्यं
इति दर्शनाक्रियापददर्शनेन सोमयागे महावीरदर्शने विनियोगः कल्पितः । तद्विनियोगानुरोधेनैव भाष्यव्याख्यानादिकं चतुष्टयं वेदेषु विद्यते, तददाचायैः प्रणीतम्। क्वचित् तार्किकं व्याख्यानमपि दृश्यते ।
तत्र हि महावीरमपश्यमिति अर्थेन तस्य महावीरेष्ठेव विशेषणानि गोपां इत्यादीनीति परिकल्पितानि । तत्तथैवास्तु, न च तद्विषिच्यते । तथापि केवलान्मन्त्रवाद शोषयोः गोपां निर्माति स एव प्रधान इत्यभिमन्यते । वस्तुतस्तु अयं मन्त्रः सर्वात्मकपरवस्तुसाक्षात्कारेणोदितः, तदिदं ऐतरेयतैत्तरीयशतपथदिङ्गाब्राह्मणारण्यकोपनिषदादिवचनात्स्फारिष्कृत्वाच अवगम्यते । तथा हि
तस्य बाक्तिनीनिमानि दासेति- तदुक्रुषिणा अपश्यं गोपामामति एव वै गोपाः एव हिदं सर्वं गोपायाति । अनिपच्यमानमिति न ह्येव कदाचन संविशति, आ च परा च पथिभिश्चरन्तमामति आ च ह्येव परा च पथिभिरति, स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान इति सध्रीचीश्च विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः आ वरीवति भुवनेष्वन्तरिति एष ह्यन्तर्भुवनेष्ववा वरीवति” इति (ऐ० ब्रा० २।१९।६) ।
अ॒पश्यं गोपा॒मित्याह । प्रा॒णो वै गोपाः । प्रा॒णमे॒व प्र॒जासु वि॒यत्य॑तति । अपश्यं गोपा॒ममिश्याह । असौ वा आ॒दि॒त्यो गोपाः । स हीमाः प्रजा गोषयति । तमेव प्रजानां गोतारं कुरुते । अनिपच्यमानमित्याह । न ह्येव निपच्यते, इत्यादि० । आ ह्येव वरीवति भुवनेष्वन्तः” इति (**तै० ब्रा० ३।१०।९।५।१४ **) । अपश्यं गोपा॒मनिपद्य॑मानमिति एव वै गोपाः य एष तपति । एष हीदं सर्वे गो॒पायति॒ि। स सध्रीचीः इ॒ति सध्रीचीश्च विषूचीश्च दिशो वस्तेऽथो रश्मीन्, इत्यादि०— ( शतपथ ब्रा० १४।७।१।१७ ) । अपश्यं गोपा॒ममिति॒० आ वरीव॒र्ति भुवने॒ष्वन्तरिति एष महानात्मा सवलक्षणस्तत्परं तद् ब्रह्म तत्सत्यं तत्सल्लिङ्गं तत्त्रयमकं तद्धृश्यं तद्रूपं तद्रसं तद्गन्धं तदमृतं तच्छुक्लं तद्बिन्दो भूतात्मा सैषा भूतप्रकृतिरित्येके तल्लक्षणं तज्ज्ञानात् क्षेत्रज्ञ- मनुप्राय निरस्तम्। अथैव महानात्मा त्रिविधो भवति सत्त्वंरजस्तम इति । ( यास्क० निरु० १४।३ ) निर्गलिताथेस्तु— सत्त्वरजस्तमोगुणयोगेन सर्वस्यापि जगतः सुस्थितिलयकारणीभूतं तं परमात्मानमपश्यम् स च(५६)
दिगम्बरो ज्योतिर्वर्णसन्न सन्निर्विषयः सर्वैरपि भुवनेष्वन्तःप्रतिष्ठितः। स आदित्याप्राणत्मसर्वजगदाधिष्ठानभूतः परमात्मैवेति। एतेन तत्त्वदृशा ऋषिभिर्दृष्टानि वेदमन्त्राणामग्यादिङ्गेिन तथा क्वचित् ‘अप्सर्यं, पृच्छामि’ इत्यादिक्रिया- लिङ्गेन च, तदनुरूपे यज्ञीये कर्मणि विनियोगः कल्पितः इति सिद्धम्। भवेदे किञ्चित्पुनर्विचारास्पदम्-ऋङ्मन्त्राणां तथा भवतु तत्तत्प्रदेशोदितत्वात्। यजुषां तु यज्ञप्राधान्येनैवोदयात् अधियज्ञपरतैव युक्तेति वक्तुमापतति। अभ्युपगम्यते च सर्वैरपि मीमांसादिशाखचिन्तकैः पूर्वाचार्याणां वेदभाष्यादिवचना- नुसारेण ब्राह्मणादिवचनपुरोहेण च। तथैव ऋङ्मन्त्रवर्णोऽपि भवति-“यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः” इति (ऋ० १०।७१।११) अधियज्ञमपि प्रधानं तत्त्वमेव, ज्ञानोपासनाकर्मणां यज्ञ एव पर्यवसानात् इति। सत्यमेवैतत्-नात्राधियज्ञस्त्वं निषिध्यते, न च तन्निषेधं शक्यं, नापि तन्निषेधमर्हति, तस्य वैदिकगम्यत्वाभ्युपगमात्। तथा चेत् यजुषां यज्ञार्थपरतैव प्रधानोच्यताम्, तथा वक्तुं शक्यं तथापि न युक्तम्। कथमेतत् ? उच्यते; यज्ञस्य त्वल्लिङ्गवे- द्यत्वादनुरोधेनैव मन्त्राविर्भावः। न खलु ऋषिभिर्दृष्टेर्पूर्णमासादिषु शाखाच्छेदनाद्युपादिषु कल्प्यैव ‘इषे त्वोर्जे त्वा’ इत्यादयो मन्त्रा दृष्टाः; किंतु यजु- र्मन्त्रा अपि केवलं तत्तदज्ञा समाजोऽन्तरनुभवेन दृष्टाः इत्येव सत्यम्। तथा दृष्टानां तेषां यज्ञादिविनियोगः कल्पितः, कर्मणां तु क्वचिदानुपूर्वी आवश्यकौ, सा च यथायुक् कल्पितैव, अन्यथा यझीयकर्मानुपूर्वीपुरोहेण मन्त्रदर्शनेऽभ्युपगम्यमाने कल्पस्यैव प्राधान्यात् मन्त्राणामपि बुद्धिपूवर्कत्वेन कल्पितत्वमेव स्यात्, तथा च ब्राह्मणादिकल्प एव यजुर्मन्त्रा अपि कल्पिता एव भवेयुः। न तु तथा भवितुं कल्पयितुं च युक्तम्। अपि च ‘इषे त्वेति शाखां छिनत्ति, ऊर्जे त्वात्यनुमार्ष्टि’ इति कल्पोक्तशाखाच्छेदनादिलिङ्गं लेशतोऽपि नास्ति ‘इषे त्वोर्जे’ यजुर्मन्त्रे, येन तत्परतयैव वेदमन्त्राविर्भावोऽभ्युपगम्येत। तत्त्वार्थपरत्वे तु कल्पो यथा कथञ्चिदपि कल्पयितुं शक्यः। तथानिविदिष्टेऽपि न कश्चिद्विरोधः, नापि दोषप्रसङ्गः। न च यझीयकल्पोऽत्र निषिध्यते, नापि निश्चयते। अस्माभिरप्युच्यते
वचनात्प्रवृत्तिर्वचनान्निवृत्तिः
इति न्यायात्। अधियज्ञस्त्वं तु यजुर्मन्त्रेऽपि प्रतिष्ठितं नित्यसिद्धमेव, कल्पनामात्रं तु क्वचिदानुपूर्व्या कल्पितमेवेति विवेकः। काण्ड- विभागपाठेप्येतत्सममानं, तत्रापि यझीयकर्मानुपूर्व्याद्युरोहेणैव काण्डमथनात्। अथ कथं पुनर्व्राह्मणादिवचनक्लृप्तं कल्पमनादृत्य अर्थान्तरमाद्रियेत ? तस्मात् कल्पानुरोधेन मन्त्रार्थः सुज्ञेयः इत्येव युक्तम्। तथैव मन्त्राविर्भावात्। तथा चेत्-ब्राह्मणकल्पस्य एकविधत्वात् कथं कल्पसूत्रभेदेन विनियोगभेदो वेदमन्त्राणाम् ? वस्तुतस्तु ब्राह्मणादिवचनानुसारेण सर्वेषामपि एकविध एव कल्पः प्रधानो युक्ततरश्च, वेदविदितत्वात्। दृश्यते तु तैत्तिरी- यादौ एकस्यामपि शाखायां एकरूपाणामपि मन्त्राणां आपस्तम्बबौधायनशालाबादादिकल्पसूत्रभेदेन विनियोगभेदः, न हि द्विधाः त्रिचतुरा वा विधाः ब्राह्मणे विहिताः। कल्पभेदेऽपि मन्त्राणामेकविधं स्वरूपं च न हीयते, प्रत्युत कल्पभेद एव मन्त्राणामपि बहुविधत्वं दृश्यते, तैत्तिरीयमैत्रायणीयवाजसनेयादिशाखासु, तथथा- ‘इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थोपायवः स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आ प्यायध्वमघ्न्या देवभागमूर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजा- वतीरनमीवा अयक्ष्माः।। इति (**तै० सं० १।१।१।१-५ **) ‘इषे त्वोर्जे त्वा वायवः स्थ देवो वः सविता प्रार्प- यतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आ प्यायध्वमघ्न्या इन्द्राय भागं प्रजावतीरनमीवा अयक्ष्माः।’ इति ( वा० य० १।१ ) ।
सत्यम्; तत्तु शाखाभेदेन दर्शनभेदात् तथा मन्त्राणां बहुविधत्वेऽपि न कश्चिद्विरोधो दोषापत्तिश्च। विनियोगस्य तु श्रौतस्य स्मातस्य च कल्पितत्वान्नैकविधत्वं कल्पानुरोधेनैव प्राप्यम्, मन्त्राणां तु कल्पितत्वं सर्वथाप्यभ्युपगम एव, तस्मान् न कल्पानुरोधेनैव वेदमन्त्रदर्शनं, नापि कल्पानुरोधेन वेदमन्त्रार्थकल्पनं प्रधानम्। तत्त्वार्थविमर्शस्तु कल्पविनियोगाद्यनुरोध- सन्निरीक्षणेन केवलानां मन्त्राणां यथाश्रुतमेव कर्तुं युक्ततर इत्युच्यते। तस्माद् यजुर्मन्त्राणामपि स्वतन्त्रेण तत्त्वार्थानां वस्तुविदः एव। स च कर्मादिविनियोगनिबन्धनमन्तरेणैव विमर्शनीयः। तथा केवलानां मन्त्राणां तत्त्वार्थे विज्ञाते तदनुकरणेन विन- योगादिपरत्वेनाप्यर्थं कल्पयितुं शक्यं चेति सिद्धम्। *(९०)
केवलं विनियोगपरत्वेनार्थकरणे प्रथमतः तत्रैव लक्ष्यवेधात् शुद्धमन्त्रार्थविमर्शनादृष्टिः कुण्ठिता दूरनिरस्ता च भवति । तस्माद् अर्थज्ञानपटवः तत्पदार्थानुसुस्रवो विद्वांसः पक्षपातादिदोषान् परित्यज्य, स्वाभिमताग्रहं विना, समदृष्ट्या शास्त्रदृष्ट्या, वेदार्थं स्वयं विमिर्षितुमर्दन्ति भवन्त इति विज्ञासिः ।
सायणभाष्यविमर्शः ।
विदितमेवेदं सर्वेषां विदुषां सर्वत्र सुप्रसिद्धं च तत्र भवान् आचार्यः सायणः चतुर्णामपि वेदानामनर्थं प्रकाशयामास भाष्य- मुखेनेति । तत्रापि प्रथमतः प्रणीतं विशिष्टतरं तैत्तिरीयकृष्णयजुर्वेदभाष्यमेव सर्वतः प्राधान्येन वरीवर्ति । तदपि
यज्ञस्य मात्रां वि मिमीते उ त्वः
इति ( क्र० १०,७१,११ ) मन्त्रवर्णवत्,
वेदा हि यज्ञार्थमभि प्रवृत्ताः
इति ( वे० ज्यो० ) स्मरणच्च सर्वेषामपि वेदानां यज्ञार्थमेव प्रवृत्तेः, यज्ञे च तस्मिन् यजुर्वेदस्यैव प्राधान्याच्च, तथा अधीतरवशाखादि- विनियोगेन विशेषतः तदर्थप्रकाशनकौतूहलेन स्वनुष्ठेययज्ञादिकर्मकलापविज्ञानप्राचुर्याच्च प्रथमतः यजुर्वेदभाष्यं प्रणीत- मिति प्रतीयते । भाष्ये च तदतिगम्भीरं महद्विस्तीर्णं अधियज्ञादितत्त्वविचारप्रचुरं विशेषतः ब्राह्मणकल्पसूत्राद्यनुरोधेन सुप्रसिद्धप्रकृति- विकृतिरूपदर्शपूर्णमाससोमादियज्ञीयविनियोगपरेण अर्थेन परिपूर्ण मीमांसादिन्यायपरिकल्पितं सर्वेषां शास्त्रचिन्तकानां सर्वथा विचारार्हस्य प्रमाणभूतं च भवति । यद्यपि आध्यात्मिकविषयप्रचुरस्य वैकिकैकदेशस्य गद्यगाथादि ब्राह्मणरूपस्य क्वचिदप्यंशो मन्त्ररूपस्यापि उपनिषद्भागस्य प्रामाण्यावादिनां शङ्करदेशिकेन्द्रप्रभृतीनां भाष्यं विशिष्टतरतत्त्वविचारप्रचुरं प्रसिद्धतरं वरीवर्ति, तथापि आमूलाग्रस्य यदप्यध्ययनपाठप्रवचनादिपरम्परया प्रचलितस्य सम्पूर्णस्य वेदस्य मन्त्रारात्मकस्य संहिताग्रन्थस्य तथा ब्राह्मणभागस्यापि ब्राह्मणारण्यको- पनिषद्भिरुक्त्या च सुप्रसिद्धं अग्रगण्यं सायणभाष्यमेव सर्वेभ्यः प्राथभ्यं गौरवं चाईतीति न पुनर्वक्तव्यम्। तच्च सायणभाष्यं ब्राह्मणारण्यकोपनिषद्भिरुक्तव्याकरणसूत्रधर्मशास्त्रीयमीमांसादिवचनन्यायाद्युपबृंहितं, सरलतर- संस्कृतभाषानिबन्धनोपक्लृप्तं, अतिप्राचीनानां प्रसिद्धे संस्कृतसाहित्येऽप्यप्रसिद्धानां अलौकिकानां वैदिकशब्दानां अर्थावबो- धायनुकूलं विशिष्टतरशब्दार्थव्युत्पत्तिप्रक्रियादिहितं वेदार्थव्याख्यानप्रक्रियामार्गादर्शकं भवति । यद्यपि अस्मिन् सायणवेदभाष्ये प्रथमकल्पनाया विरचिते केवलयज्ञादिविनियोगपरतया व्याख्येयेन एकदेशीयसङ्कुचितार्थ- कल्पनाहितोः तत्र न्यूनातिरेकादिदोषारोपणं केषाञ्चित् प्राची वैदिकानां, तथा आधुनिकनां लौकिकानां पाश्चात्यपण्डितानां भाविनामपीष्टी, तथापि अत्यन्तप्रसिद्धानां अलौकिकानां संस्कृतप्राकृतादिसर्वभाषविलक्षणणानां क्वचित् प्रसिद्धसंस्कृतसाहि- त्येऽप्योषि विलक्षणस्वरूपाणां क्वचिदिद्ध्युदार्थभासकानां च वैदिकशब्दानां अर्थप्रकाशनार्थाय आपादतः प्रदर्शितस्य यास्क- निरुक्त्यादिरवलम्बनेन प्रथमकल्पनाया समाविष्टकृतं सायणवेदभाष्यं वेदार्थव्याख्याने शब्दव्युत्पत्त्यादौ च सर्वेषां मार्गदर्शकमेव भवितुमर्हतीत्युच्यते । तत्र दोषारोपणं तु अज्ञानमूलकमेव । तथाथा आपाततः शब्दसुखेन श्रुतानां विनायकादिदेवतानां प्रथमकल्पनाया चित्र- विभ्रमादिदर्शनात् तत्र न्यूनातिरेकादिदोषारोपणं तु सामान्यजनानामपि सुलभतरम्, तद्देव सायणवेदभाष्येऽपीति मन्त- व्यम्। अन्यथा अत्यन्तप्रसिद्धे लोकविलक्षणे वेदे प्रथमकाल्पनसन्निकृतितसायणभाष्याभावे तत्र प्रयतमानानां विदुषामपि वेदव्याख्यानोपक्रमणं तु
विनायकं प्रकुर्वाणो रचयामास वानरम्
इचिवत् हास्यास्पदमेवाभविष्यत् ।
सुप्रसिद्धं च
विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रमम्। इति न्यायसिद्धं वचनम्। तस्मात् तदिदं समदृष्ट्यः स्वयं विद्वद्गद्य एव विमर्षितुमर्हन्ति । एवमिदं वेदानां सायणभाष्यस्यैव सर्वतः प्राथम्यात् वेदार्थव्याख्यानप्रक्रियादिमार्गदर्शकत्वाच्च विशिष्टतरगौरवार्हता स्वतःसिद्धैवेति प्रतिज्ञायते । अतएव इतः पूर्वे परे च सायणवेदभाष्याधिक्येन विशेषेणतत्त्व- विमर्शनेन निपुणतरं वेदार्थप्रतिपादने कृते करिष्यमाणेऽपि तत्र यद्यच्छा प्रासं महता पुण्येन प्ररासने च सम्पादितं परमं सौभाग्यं प्रथमं तन्महद्भागं सर्वथापि सायणस्यैवाभवत्। न च ततपुनरास्मिन्(६३)
कल्पे अन्वयो भवितुं शक्यमिति तदेव प्रशंसनीयम्। किमु ? इतोऽप्यस्ति कश्चिद्विशेषः सायने तद्भाष्चे च। अथ किमु ? वेदवचनानुरोधेनाचरणं आचरणमुपमेव वेद- व्याख्यानमित्येष एव विशेषः । तथा— वेदार्थप्रकाशनवत् भारतेऽस्मिन् भूमण्डले वैदिकधर्मप्राधान्यतः प्रतिष्ठतरकर्नाटक- विजयनगरसाम्राज्यप्रतिष्ठापनेन तत्र स्वयं प्रधानमन्त्रिपदवीमधिष्ठाय तस्संचालनेन, तथा आचार्येन्द्रशङ्करभगवत्पादप्रतिष्ठा- पितस्यद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वसिद्धान्तस्य पुनरुद्धोधनेन चेत्येवं प्रपञ्चपरमार्थोभयविधसाम्राज्यसंचालने ज्ञान-क्रियाशक्तियां सम्य- ग्वाणिज्यमधीकृत्य तत्र तदौचित्यतानिवर्हणोनोप्रसायां कृतकृत्यतापदवीमारूढः कीर्तिशेषः सन् रामराज्यादौ प्राचां वसिष्ठादि- दर्शनानां विज्ञानमपरविज्ञाने भाव्यतः सायनों साधवः सर्वेषां मार्गदर्शी बभूवेति विशिष्टं गोरवास्पदं सर्वेषां भारतीयानाम्, ततोऽपि विशेषतः अभिमानारुवत्स्माकं वैदिकधर्मविधानलम्बनाम्। एवमेव वेदार्थज्ञानप्रकाशने पूर्णसहानुभ्या प्रोत्साहनेन यथोचितसहायप्रदानेन च आचार्जसायनास्य प्रेरणया तयशः पुण्य- फलभावितामुपेतौ जननाहितैषी श्रीकर्नाटकराज्यापधिष्ठितः श्रीवीरुकुमहीपतिरपि धन्यवादाई: चिरमनुस्मरणीय एव । तत्रापि विशेषस्तु यत् खलु वसिष्ठादिमहर्षीणां वेददर्शनादनन्तरं अद्ययावत् अस्मिन् भूमण्डले सम्भूतेषु तथा कीर्ते- शेषेषु च सहस्त्रशो राजन्तेषु भूपतिषु पुण्यपुरुषेषु श्रीवीरुकुमहीपतेरेदं अपूर्वमन्यसाधारणं तद्वेदार्थप्रकाशनयद्यशः महता भाग्- धेयेनोपप्राप्तम्। तत्रापि पत्रिकाप्रकाशादिना राजकारणादिकमिव राजकीयप्रतिष्ठ। दिप्रयोजनमन्तरेण धनाजनेन लौकिकैश्वर्याभि- वृद्ध्यादिसिद्धयर्थादं विनैव केवत्वे जनताहिताय वैदिकतत्त्वज्ञानोदयैकध्येयसिद्धयर्थं स भूपतिः सायनसुखेन वेदार्थप्रकाशनं कारयामासेति, तदिदमकरणीयमेव सर्वेषां राज्ञां विदुषां प्रजाजनानां च वैदिकधर्मविधापरायणत्वम्। तथा च वेदभाष्यादौ मञ्जुमुखेनोदितः स पुण्यश्लोकः ।
‘ यत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्क महीपतिः । आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ।। ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्गहात्। कृपालुर्माधवाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यत: ।।
(इति ऋग्वेद- भाष्यभूमिकायाम् ।)
एवमिह वेदार्थप्रकाशने ब्राह्मणराजन्ययोः मित्रावरुणतेजः प्रभावपूर्णयोजनशक्ति-क्रियाशक्तिप्रधानयोः श्रीसायणाचार्य-बुक्- भूपयोः सहयोग एव प्रधानं कारणमिति प्रतीयतं, तदिदं परं वैदिकं तत्वं लोके निदर्शनाय प्रत्यक्षीकृतं तयोस्तेन सहयोगेन। तथा च यजुर्मन्त्रवर्णे—
‘ स श्शितं मे ब्रह्म स श्शितं वीर्यं बलम् । स श्शितं क्षत्रं जिष्णु यस्याहमस्मि पुरोहितः ।। इति (**तै० सं० १,१,१०,१ **) तस्यायमर्थः— ‘ मे
मम ‘ ब्रह्म
ज्ञानशक्तिप्रधानं ब्राह्मं तेजः ‘ सश्शितम्
तपसा सम्यक् निश्चितम्। तथा तदनु- गुणं ‘ वीर्यं बलं
च ‘ स श्शितम्
ज्ञानप्रकाशनाय सन्नद्धम्। अपि च ‘ यस्य
राज्ञः ‘ अहं पुरोहितोऽस्मि
कार्यकर्ता नेताऽस्मि तस्य राज्ञोऽपि ‘ जिष्णु
जयशीलं ‘ क्षत्रं
क्रियाशक्तिप्रधानं क्षात्रं तेजः सम्यक् निश्चितम्, विश्व- विजयाय सज्जमिति यावत्। एतेन ब्रह्मक्षत्रयोः सहयोगेमेव सर्वं सेत्स्यतीति सम्बध्यते । एतत्प्रम्त्रोपव्याख्यानब्राह्मणमपि एतमेवार्थं स्पष्टीकरोति । ब्रह्मणेव क्षत्रं स श्स्यति, क्षत्रेण ब्रह्म, तस्माद् ब्राह्मणो राजन्यवानत्यन्यं ब्राह्मणं, तस्माद्राजन्यो ब्राह्मणवानल्यन्यं राजन्यम्
इति । (**तै० सं० ५,१,१०,८ **)
‘ ब्रह्मणेव
ज्ञानरूपेण ब्रह्मतेजसेव ‘ क्षत्रं
क्रियारूपं क्षात्रं तेजः तत्कार्यं च ‘ सश्शितं
सम्यक् निश्चितं तीक्ष्णं भवति, तथैव ‘ क्षत्रेण
क्रियाशक्तिरूपेण क्षात्रतेजसा ‘ ब्रह्म
ज्ञानं तीक्ष्णं भवति ।
तस्माद् ब्राह्मणः
विद्यामुखेन ज्ञानशक्तिप्रधानो विप्रः ‘ राजन्यवान्
शासनमुखेन क्रियाशक्तियुक्तेन क्षत्रियेण राजा सहितः
अन्यं सर्वं ब्राह्मणं ‘ अति
अल्येति राजा सहयोगेन स्वामीष्टिक्रियानिवर्हणसमर्थः सन् सर्वान् ब्राह्मणानतीत्य सुप्रतिष्ठितः पूजाही भवतीत्यर्थः । तथैव ‘ राजन्यः
क्षत्रियः क्रियाशक्तियुक्तः पुरुषः ‘ ब्राह्मणवान्
ज्ञानशक्तियुक्तेन विप्रेण सहितः ‘ अन्यं राजन्यम्
अन्यान्यू सर्वान् क्षत्रियान् अल्येति, ज्ञानशक्तिप्रकाशनन सर्वन्रराजेष्ो भवतीत्यर्थः ।( ११९ )
यत्र
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्
इति श्रुतेः वेदवागुपासः परमपुरुषमुखस्थानीयो ब्राह्मणः,
मुखादग्निरजायत,
( वा० य० ३१।
११ )
वाग्वा आसन्
( ना० उ० )
अग्निर्वै वाचि श्रितः; आग्नेयो वै ब्राह्मणः (**तै० ब्रा० २,७,३ **) इत्यादि श्रुतिभ्यः । वेदवागादिसुखेन ज्ञानप्रकाशनसमर्थो ज्ञानशक्तिप्रधानो ब्राह्मणः इति सिध्यति । तथा
बाहू राजन्यः कृतः
इति च परमपुरुषबाहुस्थानीयो राजन्यः,
बाहुर्वोबलम्, इन्द्रो मे बले श्रितः; ऐन्द्रो राजन्यः
इति च बल-क्रियाशक्तिप्रधानः क्षत्रियः इति सिध्यति । एवं ज्ञानक्रिययोः ब्राह्मणराजन्ययोः सहयोगेनैव अस्मिन् लोके सर्वोऽपि प्रवक्ष्यव्यवहारः परमार्थश्च सिध्यति, तेन विशिष्टं लोकोत्तरं जनहितं च भवति । तदेतत्सर्वं शतपथब्राह्मणे स्पष्टमनुश्रूयते-
क्रतुर्द्दक्षो वा अस्य मित्रावरुणौ । एतत्त्न्नच-दाम्यम्। यदेतन्मनसा कामयते इदं मे स्यादिदं कुर्वीयेति स क्रतुः । अथ यदेतत्तत् समृध्यते स दक्षः । मित्र एव क्रतुर्वरुणो दक्षः । ब्रह्मैव मित्रः क्षत्रं वरुणः । अभिगन्तैव ब्रह्म कर्ता क्षत्रियः
इति ( शत० ब्रा० ४।१।४।१-६ ) । तथा च ऋङ्मन्त्रवर्णैः-
इमां धियं शिक्षमाणस्य देव क्रतुं दक्षं वरुण सऽशिशाधि
इति (**ऋ० ८,४२,३ **) नामाकः काण्वः । तस्येदमुपव्याख्यानब्राह्मणम्-
क्रतुं दक्षं वरुण सऽशिशाधीति वीर्यं प्रज्ञानं मयि सऽशिशा-धीर्येव तदाह
इति ( ऐ० ब्रा० १,१३,२८ ) । तस्यास्य प्रत्यक्षं निर्देशने सायन-बुक्कपयोगः सहयोगेन सट्टर्वटितं वेदार्थप्रकाशनं तथा वैदिकधर्मप्रतिष्ठापनं च अभूतपूर्वं जगद्धितकारणीभूतं मनुष्यमात्रस्य ज्ञानोदयेन शाश्वतसुखसजीवनास्पदं च सत् तदिदमद्यापि वरीवर्ति, जागर्ति च सर्वत्र वैदिकतत्त्वज्ञानसुधारसवितरणार्थं, एवमेव उत्तरत्रापि अज्ञानरसं वितरन् आचन्द्रार्क प्रतिहास्यतीति महत् सौभाग्यमेवैतत् सर्वेषां मानवानां विशेषतो भारतीयानां वेदधर्मास्तिकानाम्। तस्मादस्माकं सर्वेषां मानवानां हितार्थं अज्ञाननिवृत्त्ये वैदिकतत्त्वज्ञानप्रकाशनेन कृतः तेषां महाउपकारोऽयमविस्मरणीयः । तथा तेषामादेशात्क्रमणोदनाय यथोचितसेवावलम्बनेन सम्पूर्णजीवितस्य क्षणेनापि न पारयाम इति कृतज्ञतया वेदवचनानु-सारेण तदध्ययनं तदर्थज्ञानं तदैवाचरणं तत्प्रचारणं च सर्वतः संवर्धयितुं न प्रमदितव्यम्। तथा च वेदमातुर्मुखेन परमपुरुषस्य तस्यास्य विश्वरूपस्य जनतानार्दनस्य सेवावलम्बनमेवास्माकं सर्वथा शरणमिति तदर्थमेवास्माभिः सर्वैरपि चिरमनुचिन्तनीयम्। तथा वेदाचार्याणां तेषां अन्तेवासिपरम्परावाहायन्तःप्रवेगेन तदितिकर्तव्य-तानिर्वहणेोचितपरिच्छेदपरेपरेण वेदार्थज्ञानाय तत्प्रचारणाय च अस्माभिः सर्वैरपि यावज्जीवं स्वस्वकर्तव्यपरायणतया प्रयत्नरशीलैर्भवितव्यं, तथा तत्परं ध्येयं साधयितुं न विस्मरणीयं, नापि प्रमदितव्यमिति च साञ्जलिबन्धा सविनयसद्विद्या-प्रेमरसपूर्णैयं विज्ञासिः ।
ऋषिरियं ज्ञाननीव जनानां ज्ञापयतादिविकृतिमिह विदितम्। झटि लब्ध्वा जगति जनास्तां ज्ञानसुधारसतोऽत्र रमन्ताम्। इति दैवरतीयाऽक्षरमाला । प्रस्तुतऽस्मिन् तैत्तरीयसंहितादीनां सायनभाष्ये अधियज्ञं तत्त्वं यज्ञीयकर्मानुष्ठानपदक्रमादिकं च साकल्येन सम्यक् उपन्यस्तमस्ति । तेन मीमांसादिज्ञानपूर्वकं यथाशास्त्रं यज्ञानुष्ठाने महानुपकारो भवति । तत्र सायनस्याधियज्ञविज्ञान-सर्वस्वं प्रतिष्टितमिति मनाकुतमेव । तत्र केचिदेकमाहुः- सायनेन सारस्वतपाठक्रमेणैव यथास्थितानामेव संहितादीनां भाष्यं विरचितम्। यदि तत्र आर्षेय-पाठक्रम एव युक्त इति सायनाभिमतं चेत्, तथा तेनैव क्रमेण संहितादिग्रन्थविभागात् भाष्यं प्रणेतव्यमासीत्। तेन सारस्वत-पाठ एव सायनाभिमतः नतु पुनरार्षेयकाण्डानुक्रमः इति प्रतीयत इति । अत्रोच्यते- नैषा वस्तुस्थितिः; नाप्येतद्युक्तियुक्तं वचनम्। कुतः ? काण्डानुक्रमस्य सायनेनाध्युपनतत्वात् ? कथम् ? तैत्तरीयसंहिताभाष्यारम्भे
यो ह वा अविदिता-देवतो यजते याजयेतेऽध्यापयति वा यातयामानि ( अस्य ) छन्दा ँसि भवन्ति
इति श्रुतिवचनपूर्वकं काण्डानुक्रममाणोदाहरणेन काण्डपाठस्योद्योदुत्तस्त्वात् ।
शाखादि याजमाने च होतॄन् होत्रं च( ६३ )
दार्शिकम्। तद्धि धीन् पितृमेधं च नवाहः कस्र्य तद्धिदः
इत्यादि । एतेन आर्पेयकाण्डपाठक्रर्म- प्रेत एवेति सिध्यति ।
सत्वम् ; संहिताभाष्यारम्भे समुद्धृतः काण्डक्रमः सायनैनेति, भाष्यं तु सारस्वतपाठक्रमेण यथास्थितमेव विरचितं खलु ? भोमू । तत्तु ‘ स्थितस्य गतिश्चिन्तनीया,’ ‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्’ ( भ० गी० ३।२६ ) इति न्यायेन ब्रह्मदेवनिर्णयानुसारेण अध्ययनपरंपराप्रचलितपाठक्रमेण यथास्थातामेव संहितानादीनां माष्यरचना सारस्वत- पाठोप्याहतः, तथा- अपि सारस्वते पाठे ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति वचनात्। काण्डज्ञानार्थं काण्डक्रमोऽप्युपदिष्टः, न हि तावता माष्येण आर्पेयकाण्डक्रमं तथा तदध्ययनादिविधिं च निषेद्धं शक्यते । काण्डे काण्डे व्रतचर्या
इत्यादि- सूत्रेणाप्यस्यावेदोद्वत्वात्, काण्डविभागेन पाठकमेऽपि काण्डानुक्रमणिकादिसहितं यथास्थितमेव सायनमाष्ये यथाथुकं काण्डक्रमेण योजयितुं शक्यमेव । तस्मात् सायनभाष्यं काण्डक्रमे प्रतिकूलं न भवति, प्रत्युत सर्वथाप्यनुकूलमेव । तथापि पुनर्ब्रह्मसभानिर्णयानुशेधेन सायनादिभाष्यानुसारेण चिरन्तनपाठप्रवचनादिवप्रचलितपाठक्रमेणैवाध्ययने का हानिः का च दोषपातिः ? यातयामतादोषादिनिवृत्तिरेव, तथा ब्रह्मादि निर्णयादिसर्वेऽपि आर्पेयपरिशुद्धिमन्त्रेण यातयामता- दोषे ब्रह्मणापि न शक्यो निवर्त्तयतुम्। यातयामानि छन्दांसि भवन्ति
इति श्रुतिवचनात्। ब्रह्मवचैनेव तद्दो- षनिवृत्तिर्भवितुमर्हति इति चेत्- किमर्थं पुनः
ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति तज्ज्ञानावश्यकता ?
अथ- ‘ आर्पेयच्छन्दोदैवतादिच् ‘ इति आर्पेयादिज्ञानमात्रेण तदपि ब्रह्मवचनमेव । यातयामतादोषनिवृत्तेः किं पुनरा- र्यंपठाश्रयेण ?
ज्ञानमात्रमिहेष्यते
इति ज्ञानमात्रास्याभ्यनुज्ञातत्वात्। तत्र ज्ञानमात्रे तु अभ्यनुज्ञामान्न न तु विधिः, विधिवत्तु वेदव्रतादिपूर्वकं काण्डपाठक्रमेणाध्ययनमेव स्पृशति । अपि च सारस्वतपाठे काण्डविभागस्यैवाभावात् तज्ज्ञानं दुःसम्पाद्यमेव, अतएव समप्रवेदपारङ्गता अपि आर्पेयादिकं न जानन्ति, प्रत्युत स्वाधीतमन्यवस्थितमपि मुख्यवस्थितं युक्तक्रमेवाभिमन्ते । मन्त्रविनियोगावसरे यजुर्वेदिनो ऋग्यादि- स्मरणपारेणतिरेव प्रायः न दृश्यते, क्वचित् आहुतिप्रदानानन्तरं देवतायै
मन्त्रोक्तदेवतायै इदं न मम
इति उच्चरन्ति, तत्र प्रचलितपाठक्रम एव हेतुः । तस्मादत्र युक्तायुक्तविमर्शेन यथोचितमनुष्ठातुमर्हन्ति विद्वांसः, युक्ततस्वीकारे एव गुणिनां गुणः प्रतिष्ठितः यद्व्यत्कर्त्त- तदुक्तं, इतपरं
यथेच्छसि तथा कुरु
इति भगवदुपदेशानुसारेण यथारुचि कर्तुमर्हन्ति वेदविद्यार्थिनो विद्वांस- इति, सोऽयं तेष्वेव समप्यते कर्तव्यमनुसरणभारः । साम्प्रतिकेडस्मिन् तत्त्वविमर्शके युगे तेषामपि-
करिष्ये वचनं तव
इति युक्तानुसरणमप्येचिरादेवागमिष्यतीति निश्चयात्, अनवरतं वैदिकचिन्तनेन स्थीयते वैदिकानां वेदविज्ञानभान्यो- दयनिरीक्षणेन, इत्यास्तां तावदलमतिविस्तरेण। तैत्तिरीयके कृष्णयजुर्वेदे आर्पेयपाठक्रमः ।
वस्तुतस्तु कृष्णयजुर्वेदे तैत्तिरीयशाखायां मन्त्रब्राह्मणयोपहितत्त्वात् सारस्वतपाठादपि काण्डविभागेन आर्पेयपाठ एव युक्ततर इति प्रतिज्ञायते । सोऽयं पाठः सत्याषाढपस्तम्बबौधायनप्रभृतिभिराचार्यैः स्वीये गृह्यसूत्रे स्पष्टतरसुलिखतो भवति । काण्डानुक्रमणिका । तत्र ‘ प्राजापत्यं, सौम्यमाग्नेयं, वैश्वदेवे, स्वायम्भुवं चेति ’ पञ्चकाण्डानि भवन्ति ।
( १ ) प्रथमं प्राजापत्यं काण्डम् ।
‘ पौरोडाशिकं याजमानं होताराः हौहो पितृमेधः इति सप्ताह्नाणि सानुब्राह्मणाणि प्राजापत्यानि ’ इति सूत्रम् ( बौ० गृ० सू० प्रश्नः ३।३ ) ।( ६४ )
काण्डानुक्रमणिकायामपि—
शाखादि याजमानं च होतृ हौत्रं च दार्शिकम्। तद्विधीन पितृमेधं च नवाहः कस्य तद्विदिः ।
इति तस्यायमर्थः— शाखादिः (पौरोडाशिकं) याजमानं होताः दार्शिकौत्रं चेति चत्वारि, तेषां ब्राह्मणान्यपि चत्वारि, पितृ- मेधेऽपि नवप्रकरणानि प्राजापत्यान्यर्थैः । तद्विवरणमपि कृतं तत्रैव—
इषे प्रश्नः पुरोडाश्ममनुवाकं विनान्तिमम्। तृतीयायां × च प्रयुच्चं पौरोडाशिकयो विधिः ॥ विश्वरूपाख्यः षट् + च सभिधौ यजतो च षट्। निवीतेो देवा वै साभिवेनीयोतरःपरः ॥ इन्द्रो वृत्रे हर्यवेत्येत् दार्शिकं ब्राह्मणं विदुः । समे+यस्य पयस्वतीरादिसंन्वादयश्च षट्॥ अनुवाकाश्च विद्यायस्मादिक क्रमास्पष्टनुवाकाः ॥ सत्त्रबवाबर्जेकं पञ्च पाकयज्ञादि षट् भवेत्। चितिः सुगादि होतारास्तवतुवाकाष्वोदश । सलं प्रश्नो दार्शिकौत्रं देवा वै नर्चनादितः । मनुः पृथिव्याश्वत्वारः सत्त्रवाह च तन्ममुम्। अध्यायं यच्च पयस्वतीरादिसंन्वादयश्च षट्॥ यथा वै समेइयंदि क्रमास्पष्टनुवाकाः ॥ याजमानस्येष्टिकस्य विधिरेष उदाहृतः ॥ प्रश्नो प्रज्ञापत्तिब्रह्मवादिनेति तद्विदिः ॥ चत्वारोऽपि निवीतस्त्वधिवाभिजयांतीति * च॥ पितृवः परेयुर्वांत्कम् ॥
इति
( २ ) द्वितीयम् सौम्यं काण्डम्। आधवर्याश्च ग्रहाः दाक्षिणानि सामिधेनयजूंषि अवभृथयजूंषि वाजपेयः शुकियाणि सवाः इति सवाः ब्राह्मणानि सानुब्राह्मणानि सौम्यानि
इति सूत्रम्। काण्डानुक्रमणिका च— अध्वरग्रहादीणि तद्विधिविजयैकै । सवाः शुकियकाण्डे च नवेंन्दोरिति धारणा ॥ इति अधवरो ग्रहः दाक्षिणानीति त्रीणि, तेषां ब्राह्मणान्यपि त्रीणि, वाजपेयः, तद्ब्राह्मणं, सवाः शुकियाणि ( प्रवर्येः ) तद्ब्रा- ह्मणं चेति नव सौम्यानि भवन्तीत्यर्थः । तद्विवरणम्—
आप उन्दन्तु देवस्य प्रसवावतिसमजौ । पवमानो ब्रह्मसत्थमेतौ & चाध्वराद्व्या ॥ प्राचीनवंशं षटप्रप्रार्थिभिः प्रजननं सुखैः । देवासुराः सत्रप्रजापत्तिवाव्याश्वरो विधिः ॥ वर्जयित्वा ददद्दे प्रश्वे चतुरोन्यान् ग्रहाग्रहायाः । उभये ये ब्रह्माणि कल्येतौ ग्रहे विधिः ॥ वडु त्मिति चारम्य त्रयो दाक्षिणामकाः ° । उद्केऽध्वरप्रवर्गवावर्ततो०सूद्राक्षिणो विधि देवसवितारस्य वाजपेयग्रहाश्च षट् । वाजपेयस्य देवा वै वद्यधाधौ विधिरमेतः ॥ त्रिंवृद्भक्षः सवाः प्रोक्तः प्रवर्येऽस्तु नमो वाचे परः प्रश्वश्च तद्विधिः ॥ इति
( ३ ) तृतीयमग्नये काण्डम्
अग्न्याधेयमेग्निहोत्रमग्म्युपस्थानमग्निचयनं सावित्रि नाचिकेतं चातुहौत्रीयं वैश्वसृजमारुणा इति सप्रा- ह्मणानि सानुब्राह्मणान्याग्नेयानि
इति सूत्रम्। काण्डानुक्रमणिका च—
त्रिवृन्नग्न्याधेयेष्वग्ग्रौ च सविधिये । विधौ चैवाग्निहोत्रम ससत्त्त्रमिषि विदुः ॥
इति अग्न्याधेयपुनराधेयाग्म्युपस्थानानीति त्रीणि, काग्निः, ( अग्निचयनं ) अग्न्याधेयादिविकस्य ब्राह्मणं, अग्निचयनस्य ब्राह्मणमिति द्वयं, अग्निहोत्राब्राह्मणं चेत्येवं सस आग्नेयानि भवन्तीत्यर्थः । सावित्रादि काठकवचनाण्यप्यत्रैव परिगणीयतिनि
Footnotes × तृतीयास्यो, प्रयुङ्क् इति कुरसौ प्रश्नौ ।
षडनुवाकाः । × मननासेत्यसिन्ननुवाके । अबिमजयतीत्यन्त्कम् । ° प्तावनुवाकौ °(६५)
काठकादिषुग्रहवनाद्
(ऋषिः) इति सन्नैव सहग्रहमध्येषां विवरणम्—
उदृच्यमानं घर्मः शिरोऽमन्या धेयाविमौ मतौ। कृत्स्नैकाभिमिलारम्भ च पश्चानुवाकाः ॥ इमे वा एत इति च त्रयोऽन्यथाद्येको विधिः। भूमिर्मृभूंयतेऽपोऽर्मि कोडमं पुनराधेयनामकः ॥ देवामुराः परा वै च भूमिर्मृभूंयतेति चोत्तरम्। देवासुराशीयोम उप प्रयन्तः सम्प्रयाम्यनुवाकद्वयं तथा ॥ अग्नयुत्थानममाख्यं च षट्। जयदादि त्रिकं पूर्वमग्नयुत्थानको विधिः। अन्यध्विनाऽनुवाकान्नु जीमूतस्येति च त्रयम्॥ तुरीयमग्निकाण्डं स्यात् रुद्रान्तं तु न वर्जयेत्। मा नो हिंसीद्विश्वामात्मायस्य ह्वार्तिककम्॥ इबभेवानुवाकान्त इयुद्ये ये च तादृशम्। प्रजापतिर्मनोऽर्ष इत्योदचर्षी च योजयेत्॥ आयुषः प्राणमग्निद्रो दधीच पुट्टेऽग्निकाण्डकाः। सावित्राणि चत्वारः प्रश्ना अन्तिमवर्जिताः ॥ द्विचत्वारिंशकं स्यात गायत्रीति च वर्जितम्। यदेकेनार्चक दिमचिनयस्य ब्राह्मणानेति ज्ञेयम्) इंद्राय रोहिठ्स्तेगानियालीदीर्दिशिनिना । (सावित्राणिद्विप्रश्नितयस्य ब्राह्मणामिति ज्ञेयम्) संज्ञानमिदं सावित्रं लोकोऽयं नाचिकेतकः । चातुहोत्रीं ब्रह्म वै च परे वैश्वसृजास्ततः ॥ भद्रं प्रश्नस्वरूपान् स्यात्प्रवेते चितिनामकः। षोडशमिहोत्रीविं। विधिः स्मृतः ॥ उदस्थाचिवा एतस्येलेतौ चेह प्रवेशयेत्। इति ।
(४) चतुर्थो वैश्वदेवं काण्डम्।
राजनूयः पशुबन्धः इष्ट्यो नक्षत्रयेष्ट्यो दिव्यैयज्ञेनोपधाधाः। सात्रायणमुपहोमाः कौलिकी सूक्ताम्योपा- जुह्यौपधायाश्च अध्यात्ममः। सुत्रामणी अग्निविच्छिद्रो पशुहोत्रं उपनिषदः इति सब्राह्मणानि सानु- ब्राह्मणानि वैश्वदेवानि । इतिसूत्रम्। काण्डानुक्रमणिका च—
अवशिष्ठानि यानि स्युः काण्डान्यन्यानि षोडश। विश्वांदेवान्युदीच्यस्त्वेदुवैदविदो जनाः ॥ सब्राह्मणो राजनूयः पशुबन्धः सहेष्ठिभिः। उपानुवाक्यं वाजपेय्यमः सम्प्रणमः। सात्रायणी चोपोहोमाः सूक्तानि च सहेष्ठिभिः। सौत्रामणी सच्छिद्रैर्मेधः षोडश ॥
इति । राजसूयः तद्ब्राह्मण पशुबन्धः काम्येष्टयः उपानुवाक्य वाजप्याः ऋभुमेधः तद्ब्राह्मणी सात्रायणी उपहोमाः सूक्तानि नक्षत्रे- ष्टयः सौत्रामणी छादिछिद्रानि पशुहोत्रं पुरुषमेधश्चेति षोडश वैश्वदेवानीत्यर्थः । काठकोका दिव्येऽथैन्यपधानाम्का इष्टयः उपनिषद्ब्राह्मण परिरणीयानीः सूत्रे तथैव परिगणनातू। अथैतेषां विवरणम्—
अनुमत्या इति प्रश्नो राजसूयो विनान्तिमम्। अनुमेव परोहोहीष्ठवालुवाक तारासः। प्रज्ञामलादग्यः प्रश्नो राजसूयविधिविज्ञयः। प्रजा वै सन्नग्रमिश देवा वै ते सुरा इति ॥ वाजप्रसन्नवत्सयत्से तु काम्याः पशुश्च हरिताः। प्रजापतिरिति प्रश्नप्रस्नात्मारुन्तेवदः ॥ अन्याध्विनोऽनुवाकांनुवं तृतीयं काण्डमीरितम्। इषे त्वादियाद्पत्वमः प्रज्ञानामन्तर्गमिनः ॥ अनुवाकास्तु वाजवया युञ्जवादीहतिव तादृशः। अन्यप्रप्रश्नत्रयस्य क्रमाः साम्प्रतममुष्ये च देवस्यत्वादि ✕ द्वैश्वमे दशान्व्वादिदितो दश। मेषस्त्वैकादश तथा पृथिव्ये च चतुर्दश ॥
✕
भद्रं च सह संज्ञानं लोकस्त्वस्यमिति क्रमात्। पुष्टः षष्ठप्रश्ना न चैतरे
(इति षड्विंशतिसूत्रे) ※ प्रजननमप्रश्ने
देवस्य त्वा
इत्येकानुवाकमारम्भ्य। ९ (तै. सं. )( ६६ )
एता दशिन्न्य आख्याताः पश्चादी सात्रिका इति । महापृष्ठं जीमूतस्य × यन्मायेऽभ्रेः समिधश्च षट्॥ चतुर्दशोन्द्रादीनि रोहितादि त्रयोदश । दशिन्न्यो च्यांशिके एते दन्दपृष्ठमयोच्यते ॥ समिधो गायत्रीकत्वा द्विचत्वारिंशिकं मतम्। उत्तमा दशिन्नस्तेगानिलादीनि च षोडश ॥ कर्महेत्वो प्रयासाय चित्तमेतो च योजयेत्। प्रजापतेः प्रस्वतेति द्विचत्वारिंशिकौ मतौ ॥ यो वा अश्वस्य मेध्यख्येऽष्टमौ दशिंनीं विदुः । अश्वमेधे साइप्रहिण्यादिकं प्रश्द्वयं विधिः ॥ सात्रायणं चार्द्दृस्सं ४ आद्याः सलामुवाक्काः । साध्या वै प्रजनवाद्याः क्रमादशदर्शिरताः ॥ बृहस्पतिः श्रद्दादेकञ्च गावो दशद्वादितः । नवैतानीत्यादि पञ्च यस्य प्रातरिति त्रयम्॥ जुहः प्राण इति प्रभाप्रुपहोमाः प्रकीर्तिताः । ‘ पीवः सूक्ताभ्य ईरितः ’ ॥ तत्रा सहस्रमनुवाकार्द्धो हरै च योजयेत्। असिनंः पातु नक्षत्रेत्रेश्प्रैः कृतिकात्रिभिः ॥ युवाँसुँरासमंसदितः स्वाहीं प्रभस्तु कौकिली । अञ्जन्ति पाशुकं ह्यौत्रं सर्वानिच्छद्रकाण्डकरम् ॥ ‘ नृमेधौ ब्रह्मणे प्रश्नः ’ तुभ्यं देवेभ्य इति च दिवश्येनीसमाह्मौ । तपसा देवेभ्य इति द्वावपाथौ समीरतौ ॥ शाश्वः साहित्युपनिषद्याजिक्यस्य विस्तृता । श्रुगुंब्रोति वारुण्यः प्रोक्कास्मितिरिणा इमाः ॥ इति ।
( ५ ) पञ्चमं स्वायम्र्भुवं काण्डम् ।
‘ स्वायम्र्भुवं काण्डं काठके पठितो विधिः ’ इति सूत्रम्। काण्डाक्रमणुका च ‘ ब्रह्मन्नायविधिवापिः ’ इति आम्नायविधिर्वपि तत्रैव व्याख्यातः—‘ स्वाध्यायाब्राह्मणमिति सह वै प्रश्न उच्यते ’ इति । इति पञ्चकाण्डानि । अत्र सूत्रेषु ‘ सब्राह्मणानि सानुब्राह्मणानि प्राजापत्यानि अनुब्राह्मणस्य पृथग्निर्देशात् अन्यत्र वेदेषु तदप्रसिद्धेः तत्स्व- रुपरुभेद्देज्ञाय वैदिकानां मतं प्रदर्श्यते ’ । ( प्रपाठकेऽष्टमेऽस्मिन् राजसूयो निगयते इत्यादि । ) अष्टमे मन्त्रकाण्डे कर्मणां बहुलखतः । तत्सबिधेये प्रोक्ताः मन्त्रा विधिपुरःसराः ॥ अनुच तान्निध्र्यनवादो ब्राह्मण ईरितः । सम्प्रदायविदोऽतोऽत्र ब्राह्मणद्वयमूचिरे ॥ ‘ ब्राह्मणं ’ मन्त्रकाण्डव्यविधजात मितीरितम्। अनुब्राह्मणमन्यु कथिते सार्थवादकम् ॥ (**तै० सं० भाष्ये. १७. २ **) एतेन मन्त्राणां कर्मणि विनियोजकं विधिरूपं वाक्यजातं ब्राह्मणं, तथा विधेरुनुवादेन अर्थवादसहितं कांचिन्मन्त्रार्थोपव- र्णनयुक्तं वाक्यजातमनुब्राह्मणमिति गम्यते ।
तस्यास्य दिग्दर्शना्थ एकमेव स्थानं प्रदर्श्यते ।
तथाहि ‘ इषे त्वा उर्जे त्वा ’ इति अस्य पौरोडाशिकस्य दर्शपूर्णमासेव्हिम्मन्त्रसमूहल विधायकं ब्राह्मणं प्रसिद्धे (**तै० ब्रा० प्र० ३. १२ **) ब्राह्मणग्रन्थे ‘ तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत् प्रत्युश्रु० रक्षः ’ इत्यस्यैव मन्त्रव्याख्यानरूप अर्थवादसहितं अनुब्राह्मणं तु (**तै० सं० २. ५.१. ७ **) संहिताग्रन्थे ‘ विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः ’ ‘ समिधो यजति ’ इति प्रश्द्वयं भवति । अवशिष्टानामं तु तत्स्विविषयविशेषादवगन्तब्यम्। अथ दिवाकीर्त्यानि ।
‘ कारिर्येश्वथा पिश्याथ दिवाकीर्त्यति यत्र च । हुदः सन्तातिर्लेलितेतानुवाकौ च सात्रिके ॥ होतुर्विधवसाने च ह्यनुवाकचतुष्टयम् । सूकेषु सूक्तं यस्सौरौ मेधो यथैव पित्त्रियः ॥ काठकानि च सर्वाणि सर्वारण्यकानि च। दिवाकीर्त्यनि शाखायामेतावन्तीति धारणा । ’ इति कारीर्यैः “ माहु- स्तमसि मरतोमोः ” (**तै० सं० २. ४.७. १, ९. १ **) इति चत्वारोऽनुवाकाः ।
× ‘ जिमूतस्य, यद्वक्फन्दः, मा नो हि सिँ०सीत्, ये वाजिनं, समिदिर्हाऽ ’ इति षडनुवाकाः । ॐ प्रजननप्रभ्रे ‘ अङ्गिरसो वै ’ इति च चतुर्थानुवाकमारभ्य ।( ६७ )
विद्याः- ‘सोमाय पितृमते, उशन्तस्त्वा इवामह उशन्तः, इन्द्रो वृत्रः हत्वा, वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत, ता वरुणप्रघासैः, अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः, सुरावनतं बर्हिषदं, उशन्तस्त्वा इवामहै आ नो अग्र्रे सुकेतुना
इत्येतेऽनुवाकाः। दिवाकीर्त्येति पदं यस्मिन्ननुवाकेऽस्ति स च अनुवाकः। ‘असावादित्योऽस्मिन्
इति रुद्रः— नमस्ते रुद्र इति प्रश्नः। ससप्रकरणे— ‘सन्ततवै, एकविंश एषः
इत्यनुवाकौ। होतुर्विध्यवसाने— ‘प्रजापतिः सोऽन्तर्वाम्
इत्याद्यनुवाकचतुष्टयम् । ‘सूर्यो देवीमुषसमित्यारभ्य ‘सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च
इत्यन्तं सूक्तम्। पितृमेधः ‘परे युवाऽऽरम्भ’ इति प्रश्नः। ‘काठकानि, आरण्यकानि च
इत्येतानि तैत्तिरीयशाखायां दिवैव कीर्त्यानि भवन्ती- त्यर्थः । इति । एवमेतेष्वेव पञ्चकाण्डेषु हिरण्यकेशीयानां नवकाण्डानि प्रसिद्धानि – ‘आरुणं काण्डं, सांहित्यो देवता उपनिषद्ः, वारुणी- दैवता उपनिषद्ः, याज्ञिक्यौ देवता उपनिषद्ः,
इति अन्यान्यपि चत्वारि काण्डानि अधिकानि तत्रैवान्तरविभागेन परिकल्पि- तानि भवन्ति । इति नवकाण्डपक्षे काण्डानि । षट्काण्डपक्षे आरुणान्तानि षट्, पञ्चपक्षे स्वयम्भुवान्तानि पञ्च। चतुष्पक्षे वैश्वदेवान्तानि चत्वारि । नवपक्षे तेषां विभागः ‘भद्रं कर्णेभिरिति
प्रश्नः आरुणे काण्डम् ॥ १ ॥ ‘शन्नो मित्रः
इति पूर्वात्तरशान्ति- सहितः ‘शिक्षां व्याख्यास्यामः
इति प्रश्नः सांहित्यो देवता उपनिषद्ः ॥ २ ॥ ‘अस्मस्य पारे
इति प्रश्नः याज्ञिक्यौ देवता उपनिषद्ः ॥ ३ ॥ ‘ब्रह्मवित्-भृगुर्वै वारुणिः
इति प्रश्नद्वयं शशान्तिकं वारुण्यो देवता उपनिषद्ः ॥४॥ मातृतुलेन तु स्वयम्भुवकाण्डमात्रमधिकं पाक्षिकत्वेन सहगृहीतमम् । आरुणादिकाण्डानि तु नैव सहगृहीतानि तस्मिन् कल्पे, ‘भद्रं प्रश्नः’ आग्नेयकाण्डेऽन्तर्भवति काठकसामान्यात्, अवशिष्टाः षट्प्रश्नाः वैश्वदेवकाण्डस्य अन्यस्त्वात् तत्रैवान्त- र्भवन्ति । स्वयम्भुवकाण्डस्य पृथक्त्वपक्षे तस्यैवान्यस्त्वात् तत्रैवान्तर्भावो ज्ञेयः इति । तथथाकाण्डमध्ययनम्।