ऋष्यादिविचारः
ऋषिः
मन्त्रद्रष्टा मन्त्राणां प्रापक इत्यर्थः। ऋषिर्विश्वं काण्डेन
इति मन्त्रवर्णात्। ऋषिर्दृशेर्नानात्
इति यास्कनिरुक्तेश्च
अनन्ता वै वेदाः
इति वचनाद् यद्यपि असङ्ख्याताः वेदाः वेदमन्त्राश्च भवेयुः तथापि तत्प्रापकं मन्त्रद्रष्टारं विना तल्लाभः असम्भव एव। यथा च लोके गुरुर्विना मन्त्रो नोपलभ्यते। तस्मान्मन्त्रप्राप्तिरपि मन्त्रोपदेष्टा गुरुरेव- ६ (तै० सं०)(४१)
अस्माकं प्रथमः तत्तमन्त्राप्रापकत्वादोः । यथा च परोक्ष्यस्य परब्रह्मणः देवतादेरपि प्रत्यक्षब्रह्मरूपो मन्त्रः प्रधानः, तस्य तत्प्र रोक्षवस्तुप्रापकत्वात्। तस्य प्रत्यक्षब्रह्मरूपान् मन्त्रानपि तदर्थज्ञापकः ऋषिरेव प्रधानः; तस्य मन्त्र-तद्देवतादिप्रापकत्वात्।
अत एव
यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजते
इति आर्षेयस्य प्राथम्यमनुश्रुतम्। तदपि लब्धसुखेनैव सर्वेषां मन्त्राणामुपलब्धेः
यज्ञेन वाचः पदवीयमयन् तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् ।
इति मन्त्रा वर्णात् । (ऋ० १०।१०।१३)
गायत्रीप्रभृतीनां विश्वामित्रादयः ऋषयः, गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि, सवित्राद्याः देवताश्च ऋग्वेदे प्रसिद्धाः, यजुर्वेदे ऽपि ऋचां त एव ऋषयः, तान्येव च्छन्दांसि, ता एव देवताश्च भवन्ति ।
गायत्र्या गायत्री च्छन्दो विश्वामित्र ऋषिः सविता देवता
(नारा० उ० १९।
२५) इति श्रुतेः । यजुर्मन्त्राणां तु
प्रजापतिः सोमः अग्निः विश्वे देवाः स्वयम्भूश्चेति
पञ्च ऋषयो भवन्ति । कथमेतदुच्यते यजु र्वेदं काण्डार्षमेषाण्डे पठितानामपि ऋचां अन्यादिरुषिभिरन्तरा ऋग्वेदस्या एव ऋषय इति । ऋचामपि क्वचिद्यजुःशब्देन निर्देशो भवति । पुनातु ते परिस्त्रुत मिति यजुषा पुनाति व्यावृत्तयै
इति । (तै० ब्रा० १०।८।५) क्वचित्पाठभेदेऽपि दृश्यते—
मा नस्तोके तनये मा न आयौ मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरन्मानो रुद्र भामितो वधीर् विष्मन्त: सदमित्त्वा हवामहे,
इति (ऋ० १।११४।८) मा नस्तोके० आयुषि०। वीरान् नम्सता विधेम ते
तैत्तिरीय रुद्राध्याये (**तै० सं० ४,५,१०,६ **) मा नस्तोके०। मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः।० (वा० सं० १६,१६ ) एवं पाठभेदात् भिन्नाभिप्रायेऽप्येकं श्रुतंमिति गम्यते । अथ यदुच्येत मन्त्रानुभूतयतां शब्दानां क्वचिद् भेदेऽपि तदर्थभेदात् मन्त्रैकत्वेन ऋष्येकत्वमेवेति । तथथा
मा नस्तोके
इत्यत्र
आयौ
इत्युकारान्तायुश्शब्दस्य स्थाने
आयुषि
इति सकारान्तस्यायुःशब्दस्य पाठो दृष्टः । नैतावता रूपभेदमात्रेण शब्दभेदस्तथा तदर्थभेदश्च निरेश्छं शक्यः । एवं ऋग्वेदे
हन्तारं ब्रह्मघावतः
इत्यत्र यजुर्वेदे
चेत्तारं
इति पाठे शब्दभेदेऽपि नार्थभेदः । अथवा क्वचित् धात्वर्थ भेदेऽपि नाभिप्रेयभेदः । तथा ऋग्वेदे
सदमित् त्वा हवामहे
इत्यस्य स्थाने कृष्णयजुर्वेदे
नमसा विधेम ते
इति पाठभेदः । शुक्लकृष्णयजुर्वेदे तु
मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः
इति पाठः । एवं क्रकयजुर्वेदयोः पाठे शब्दार्थयोर्मेंद दर्शनात् उभयत्र पठितो मा नस्तोके इत्ययं मन्त्र एक एवेति कथं न वक्तुं शक्यम् ? अत्र शब्दार्थयोर्मेंदेऽपि तदभिप्रायभेदात् ऋक्: अभिनं एवायो यजुषे पठितो
मा नस्तोके
इति मन्त्रः इत्येवं युक्तम्। अथ दृष्टृ-दर्शनादिभेदादेव हेतोः
मा नस्तोके
इत्यादीनामृङ्मन्त्राणां यजुर्वेदे भिन्नाभिप्रेयत्वमेव युक्तम्। प्रजापत्यादयो यजुर्वेदे मिश्राः प्रजापत्यादयः काण्डर्षयः प्रसिद्धाः ।
तत्र हि
मा नस्तोके
इति मन्त्रस्यासे: काण्डर्षैदर्शनम् ।
स्यादेतदेवम्- यदि यजुर्वेदे वेदान्तरेऽपि वा तादृशं पृथग्दर्शनं भवेत्। न तु तदस्ति । अन्यत्र ऋग्वेदे दृष्टानां
मा नस्तोके
इत्यादीनायजुष्भागेषु याजुषेयु मन्त्रभागोपु तत्र तत्र कर्मानुगुणानुक्रमाणां संग्रह एव न तु पृथग्दर्शनम्। इश्यते हि अत्र यजुर्वेदे दर्शपूर्णिमासादियजीयक्रमोनुक्रमेण तथा याजुषपुरोऽनुवाक्यादिवा विशिष्टकर्मानुरोधेन विनियोजितवत्यानां ऋग्वेद भिन्नाभिवस्थानेषु अनेकैरभिविशेषानामेकत्र प्रकरणशः संग्रहणम्। तदेतत् सिद्धिशाम्ये किञ्चिद्दोपोदहिते — तथथा
इषे त्वा
इति प्रस्ने चतुर्दशजुवाके ससुषु काम्येधु याज्यापुरोडनुवाक्ययोरुपयोजितन्याः चतुर्दशेचः अनुक्रमेण पठिताः
उभा वामिन्द्राग्नी
इत्याद्याः ऋचः । तासां भिन्नाः ऋषयः ऋग्वेदे प्रसिद्धाः तस्मादेतासा श्रुचामन्यभाषैयकाण्डे पाठेऽपि नात्र पृथग्दर्शनमस्तुपगन्तुं शक्यम्। तदेतत् शुक्लयजुर्वेदीयकातीयसर्वानुक्रमसूत्रात् स्पष्टं भवति ।
तत्र हि शुक्लयजुर्वेदे षोडशतमे रुद्राध्याये पठिता
मा नस्तोके
इत्येष ऋक्
मा नो वीरान् रुद्र भामिनो वधीः
इति व्यस्यस्तपाठेन सहितापि ऋग्वेदस्थायाः कुत्सदृष्टायाः अभिनैवेति गम्यते
मा नो द्वे कुत्सः
(शु० स० सू० २।
२१)(४३)
इति सूत्रात्। मा नस्तोके, मा नो महान्तं
इति द्वे ऋचौ कुरूसृष्टे इत्यर्थः । तस्मान्मान्यात् इह कृष्णयजुर्वेदेऽपि
मा नस्तोके
इति मन्त्रस्य कुरूसदृदर्शनत्वनिश्चयात्, न वेदमंत्रेन दर्शनभेदः, नापि मन्त्रभेदः इति सिध्यति । अतः ऋषि- रपि एक एव । अथ यदुच्येत शुक्लयजुर्वेदे तथा भवतु नाम, तथैव कृष्णयजुर्वेदेऽपि भवितव्यमिति को नियमः ? तस्मादत्र कृष्णयजुर्वेदे प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां दर्शनात्, अत्रापि आग्निकान्डे रुद्राध्यायस्य
अग्निः काण्डर्षिः
इति अग्न्यार्षेयत्वेन निर्दे- शाच्च, पृथग् दर्शनमेवेदं मा नस्तोके इति मन्त्रस्य। तस्मात् अग्निरव ऋषिः न कुरुसः इति वक्ष्यूमः । स्यादेतदेवम्- यदि प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां ऋग्मन्त्रद्रष्टृत्वं स्यात्, किं तर्हि ? मन्त्रस्मर्तृत्वमेवेति ब्रूमः । कुत एतत् ? प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां स्मरणमात्रेण काण्डसम्वन्धात्। अत: न तु तेषां काण्डर्षीणां मन्त्रद्रष्टृत्वं सम्भवति, येन याजुषे दर्शनभेदात् ऋचां मन्त्रभेदेस्वीकरणमापद्येत। कुत एतदुत्तीतम् ? प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां मन्त्रस्मर्तृत्वमेव न तु मन्त्रद्रष्टृत्वमिति उच्च्यते-
ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः स्मर्तारः पारमेष्ठ्यादयः
इति शुक्लयजुर्वेदीयासर्वानुक्रमसूत्रात्। तस्यायमर्थेः- अत्र शुक्लयजुर्वेदे पठितानां मन्त्राणां द्रष्टारः प्रसिद्धा ऋषयः एव । तथा प्राजापत्यादिषु काण्डेषु तत्तदार्षेयत्वेन निर्दिष्टाः प्राजापत्यादयस्तु ऋषिदृष्टाणां मन्त्राणां स्मर्तार एव न तु द्रष्टार इति । एतेन देषां मन्त्राणां द्रष्टारः ऋषयोऽन्यत्र प्रसिद्धाः तेषामत्रापि तु एव ऋषयो भवन्ति । येषां तु द्रष्टारोऽन्यत्राप्रसिद्धाः तेषां अत्रलक्षणकाण्डमर्यादोक्तं प्रजापत्यार्षेयत्व- मेवेल्यर्थापद्यते । अत एव शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम्-
रौद्रोऽध्यायः परमेष्ठिन आर्षम्, देवानां वा प्रजापतेर्वा, आद्योऽनुवाकः षोडशर्चः । एकरुद्रदैवत्यः; प्रथमा गायत्री तिस्रोऽनुष्टुभस्तिस्त्रः पङ्क्तयः सप्तानुष्टुभो द्वे जगत्यो, मा नो द्वे कुरुसः
इति पारमेष्ठ्यार्षीये रुद्राध्याये बहूनांयजुर्मन्त्राणां मध्ये पठितस्य
मा नो महान्तं, मा नस्तोके
इति यजुद्रयस्य कुरूसार्षेयत्वं, तच्च ऋग्वेदे प्रसिद्धमेवानूदितमिति वेदितव्यम्। ऋग्वेदे तावत्
इमं षोडश कुरुसः
इति सर्वानुक्रमसूत्रेऽनुष्टुबं कुरूसदर्शनम्। इमा एकादश रौद्रं
इत्यस्मिन् सूक्ते
मा नः
इति द्वयोः कुरूसार्षेयत्वं प्रसिद्धम्। अत्र प्रजापतिप्रभृतीनां काण्डर्षीणां यजुर्मन्त्रदृष्टृत्वेऽपि वेदान्तरे प्रसिद्धा- नामुचो तु सर्वर्त्वेनेव सम्बन्ध इति सिष्यति । एतेन कृष्णयजुर्वेदेऽपि तस्मान्मान्यात्
मा नः
इति द्वयोः कुरूसार्षेयत्व- मेवेति सिद्धम्। नन्नुक् अन्यत्र दृष्टं निदर्शनमितरत्रापि प्रमाणं भवितुं नाहेतीति । तस्मात् ऋचामपि यजुर्मन्त्रगणमध्ये पाठात् यजुर्वेदे तत्र- त्याप्रजापत्यादिकाण्डार्षेयत्वेव युक्तं प्रधानं च तदेव यजुःशाखिनामिति केचित् । वस्तुतस्तु- ऋग्वेदेस्थानां सर्वामपि ऋचां तैत्तरीयकेऽपि ऋग्वेदे दर्शिता एव ऋषयः इत्यसिध्यर्थे तैत्तरीब्राह्मणवचनमेव प्रमाणम्। तथाहि- ऋग्वेदे एकेनैव ऋषिणा दशनामेकदेवताकैकासूतकान्तर्गतानां क्वचित् अनेकदेवताकानां अनेक्सूक्तार्न्तगतानां च शतशः ऋचो मध्ये पठिता काचिदेकैव ऋक्, द्वित्राः त्रिचतुरा वा ऋचः, वेदान्तरे पठिता अपि ऋग्वेदेच्छा एव भवितुमर्हन्ति । तद्यथा- ऋग्वेदे (मं० १। अनु० ६। सू० १-७) ससूक्तात्मके षष्ठेऽनुवाके
कस्य नूनं
इत्यारभ्य
असेरर्र्विनि- र्धारय
इत्यन्तं प्रजापति-अग्नि-सवितृ-वरुण-विश्वेदेव-इन्द्र-अश्विनी-उषोदेवताकाः अन्यूनशतसङ्ख्याकाः ऋचः पठिताः । तस्यानुवाकस्य शुनःशेपो द्रष्टा
कस्य पञ्चोनाऽऽऽऽज्जीगतिः शुनःशेपः स कृत्रिम वैश्वामित्रो देव- रातः
इति सर्वानुक्रमसूत्रात् ।
१. एतदत्तपर ऋक्शतगार्थ शौनःशेपमाख्यानम्
इति च ब्राह्मणम् ( ऐ० ब्रा० पं० ७ ) आलम्बनार्थे यज्ञीय यूपे निबद्धः शुनःशेपः तद्वन्धविमोक्षार्थ देवस्तुतौ प्रवृत्तः सन् सवित्रा प्रेरितः वरुणप्रसादार्थं एकत्रिंशदग्निः वरुणं तुष्टाव
स वरुणं राजानमुपससारोत्तरेकत्रिंशता
इति च ब्राह्मणम्। ताश्च
नहि ते क्षत्रं
(**ऋ० १।२४।१ **) इत्याद्याः सूक्तशेषभूताः दशर्चः, तथा
यच्चिद्धि ते विशो यथा
(**ऋ० १।२४।१९-२१ **) इत्येकर्विंशत्यृक् चे सूक्तं च एवं ३१ ऋचो वरुणदेवताकाः शुनःशेपेन दृष्टाः । तासु च शतशः ऋग्भु
अभि त्वा देव सवितः, उरूक् हि *(४४)
राजा, शतन्ते राजन्, अभी य ऋक्षाः, अव ते हेडः, उदत्तम् सुमुग्धि नः; उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि, निपसाद धृतव्रतः; इममुषु त्वामस्मभ्यं, यमग्ने पृत्सु मर्त्य, शिप्रेवाजानां पते, योगे- योगे तवस्तरं, रेवतीर्नः सधमादः
इत्येताः ऋचः तैत्तिरीयसंहितायां पठिताः। एवं ऋग्वेदे शुनःशेपदर्शनानां एता- सामृचां अन्यत्र पाठमात्रेण कथं अन्यार्थत्वमुपपद्येत ?
अथ पाठबलादेव अन्यार्थाभिः काण्डप्रविष्टैरिति कल्पयितुं शक्यते इति चेत्, शक्यमेव कल्पयितुं तथापि न युक्तं, कुतः ? ‘शुनःशेपो यमहद् गृहीत: सो अस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु
इति (**ऋ० १।२४।१२ **) शुनःशेपस्यैव वरुण- पाशमोचनस्तुतेः। न हि खलु प्रजापत्यादीनां काण्डवर्णनानां वरुणपाशबन्धनं कुत्रचिदप्रसिद्धं लोके, नापि श्रुतं, येन वरुणपाश- विमोकायें प्रजापत्यादिकर्तृकया वरुणतुल्या प्रजापतेः काण्डेऽपि तदिदं दर्शनमिति कल्पयेत।
अथ यजुष्येत- शुनःशेपबन्धमोचको वरुणोऽस्मानपि मोचयतु इति परोक्षतया वरुणमाहात्म्यस्तुतिमभिप्रायं तदिदं काण्ड- वर्णनामेव दर्शनं भवितुमर्हतीति। यथा अन्यत्रापि ‘शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्राद्यूपादमुन्मुमोचो अशिम्मि हि षः।
अचाचयः पि सुमुग्धि पाशान्००
इति (**ऋ० ५।२।७ **) कुमारस्यात्रेयस्य तद्दर्शनमहिमामाहात्म्यस्तुतिमभिप्रायम्। यथा च लोकेऽपि दाशरथिना महाराजेन सेवितो भगवान् वसिष्ठोऽस्मादज्ञानतातारयत्विति वसिष्ठस्तुतिरिदर्शयर्थकर्तृका ऽपि भवितुमर्हति । एवमत्रापि अग्न्यादिकाण्डबिंदा वरुणस्तुतिरपि
शुनःशेपो यमहद् गृहीत:
इति शुनःशेप- बन्धमोचनं शुनःशेपकर्तृकमेवेति निर्णायकं न कश्चिद्ब्रह्मणेमोऽस्ति । अन्यत्रापि ईदृशं दर्शनं बहुशोपलभ्यते वेदे। गृणाना जमदग्निना योनावृतस्य सीदतमम्
इति विश्वामित्रेणैव जमदग्निना गृणानौ हे आश्विनौ अत्र सीदतमिति जमदग्नि- संस्तुतिर्विश्वामित्रकर्तृका दृश्य। तथैव
तच्चा यामि
इत्याद्याः ऋचोऽपि अग्न्यादिकाण्डवर्णनामेव दर्शनं यजुर्वेदे भवितुमर्हति इति याजुषाणां मतम्। नैवेनमेतत्- अत्र कृष्णयजुर्वेदे एव तैत्तिरीयसंहिताग्रन्थे ब्राह्मणे एतासामृचां शुनःशेप एव दृष्टेरेप्वनुभावितत्वात्। तथाहि
शुनःशेपमाजीगर्तर्वरुणोऽगृणात्, स एतां वारुणीमपश्यत्, तया वै स आत्मानं वरुणपाशादमुञ्चत्, वरुणो वा एतं गृह्णाति, य उखां प्रतिसुञ्चते, उदुत्तमं वरुणपाशमसदित्याह आत्मानमेवैतथा वरुणपा- शान्मुञ्चति
। इति (**तै० सं० ५।४।९।४ **) अत्र
उदुत्तमं वरुणपाशमस्मत्
(**तै० सं० ४।१।१० **) इत्येषा ऋक् शुनःशेपदृष्टेवेति स्पष्टम्। एतेन
उदुत्तमं वरुण
इति ऋक् शुनःशेपदृष्टेवेति निश्चिते एतत्सचरिणां
अव ते हेडः; इमं मे वरुण, तच्चा यामि
इत्येवमाद्या- सूचां ऋग्वेदे शुनःशेपार्षत्वं केन वार्यते ? यदि
इमं मे वरुण
इत्याद्यानामृचां यजुर्वेदेऽपि शुनःशेपार्षत्वमेवा- भविष्यत् ताहे तासामत्रापि एकत्रैव पाठोऽप्यभविष्यत्। दृश्यते च पृथक् काण्डे तासां पाठः
उरू३हि राजा, शतं ते राजन्
इत्यनयोः सौम्यकाण्डे पाठः । (**तै० सं० १।४।१४।१ **) तत्रापि
अवभृथ यजूंषि जुहोति
इति अवभृथ प्रकरणे तयोः पाठात् अवभृथयजुषां सौम्यकाण्डऽन्तर्भावाच्च सोम- एव तयोः काण्डर्षिः। आध्वर्यवंच अवभृथ यजूंषि वाजपेयः शुक्रियाणि सवाः
इति सभागानि सानुब्राह्मणा- जानि सौम्यानि इति बौधायनसूत्रात्। एवं
अव ते हेडः, उदराम्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि, त्वं नो अग्ने, स त्वं नो अग्ने
, इत्याद्यानामृचां तु वैश्वदेवकाण्डे याज्यायां पाठो दृहः । राजसूयः० याज्या अश्वमेधः० इति वैश्व- देवाति
इति बोधायने सूत्रात्। नेति मिन्ना एव काण्डर्षयः सोमविश्वेदेवाद्यः, तस्मात् तासामृचां भिन्नांर्षत्वमेव वक्तव्यम्। इति चेत् नैवं सम्भ- वति - तासामृचां तत्र तत्र कर्मणि विनियोगाथं अनुकर्षणाम्। उदाहृतं च तासामनुकर्षणं याज्यावभूथादिषु । एवं एकदा पठितानां वेतासामृक्षुप्रशरण तत्र तत्र विनियोगानुसारेण ऋक्प्रतीकमात्रपठिनानुकर्षणं बहुधा दृश्यते,
अव ते हेडः, उद्- त्तराम्, इमं मे वरुण, तच्चा यामि
इत्यादि। न चेत्तदपि काण्डर्षिणां तादृशं प्रतीकमात्रप्रदर्शनमिति वक्तुं युक्तम्। पृथक् दर्शने समग्रा ऋचो दृश्येरन्, न प्रतीकमात्रम्। अत्र प्रतीकमात्रपाठे पूर्वन पठितायामेवानुवाद इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यं(४५)
भवेत्। तथा सति यजुर्वेदग्रन्थे ऋचां प्रथमपाठादपि तासां दौत्रकर्मणि विनियोगाय पठनात्कुलाभैः अनुवाद एवेति कथं नाभ्युपगम्येत ? अथ पुनः यजुर्वेदेऽपि एकदा पठिताः सम्पूर्णा एव काश्चिदृचः पुनरुत्तरत्रापि असकृत् पठिता दृश्यन्ते
अग्ना आयुः षि पवसे
इत्याद्याः । तासां पृथग्दर्शनमेवेति वक्तव्यम्। पृथग्दर्शने पृथगार्थ्यं च अर्थात् सेत्स्यतीति । नैवमेतद् यत्र एकदा पूर्वेण पठिताः सत्यः उत्तरत्र पुनः कर्मणि विनियोगेऽविच्छेदेन द्वे ऋचौ, त्रिचतुरा वा ऋचः, द्वन्द्वेन दर्शयितव्या भवेयुः, तत्रैव प्रतीकमात्रापाठो दृश्यते ।
यत्र एकैव ऋक् पूर्वेण पठिता सती पुनरुत्तरत्र एकैव विनियुज्यते, तत्र तु समग्रैव ऋक् पठ्यते, इत्येव विशेषः । तथायथा
आ प्यायस्व समेतु ते० । सं ते पयांसि
इतीदमृग्द्वयं पूर्वेण (तै० सं० २।४।१०।१२-१३) याज्यायां समग्र ऋग्रूपेण पठितं, तथा उत्तरत्रापि याज्यायां (तै० सं० २।१।१०।११-१२,२।१।१०।१३-१४) असकृत्
आ प्यायस्व । सं ते
इति प्रतीक- मात्रेण पठितमपि उत्तरत्र विनियोगावसरे
आ प्यायस्व
(तै० सं० २।१।१०।१८) इतीयमेकैव ऋक्समग्रैव पठिता दृश्यते । अत्र पूर्वापरीभावः आर्षेयपाठक्रमेणैव ज्ञेयः, शाखतः ब्राह्मणे कल्पसूत्रे च तथैव याज्यादिविनियोगात्, न तु सारस्वतपाठक्रमेण सम्प्रति प्रचलिते प्रसिद्धे तैत्तिरीयसंहितादिग्रन्थे पूर्वापरीभावविभ्रमोऽस्ति । तत्र हि (तै० सं० २।४।१०।१२-१३) आ प्यायस्व । सं ते
इति प्रथमतः एव प्रतीकमात्रापाठः; ततः उत्तरत्र (तै० सं० २।१।१०।१२-१३) समग्र ऋक्पाठो विद्यते । तदेतदपि सारस्वतपाठे अन्यथ्यालताबोधकं लिङ्गम्। क्रमशः संहितादिग्रन्थाध्ययने प्रवृत्ताः बटवः प्रथमत एव प्रतीकमात्रापाठेन समग्रमृचं ज्ञातुं च कथं शक्नुयुरिति चिन्त्यमेवैतत्। तस्मादस्य पृथग्दर्शन- तत्त्वनिर्णये न किञ्चिप्रमाणानान्तरमस्ति । एवमेव शुनःशेपस्थानां तथा सर्वासामपि ऋचां न पृथग्दर्शने, न पृथगार्थ्यं च, नायुष्ये भ्रासदुद्गीदृषि । पूर्वेण ऋग्वेदे वेदान्तरे वा प्रसिद्धानामृचां यजुर्वेदे समग्र ऋक्पाठोऽपि न पृथग्दर्शनतत्त्वसाधकः नापि पृथगार्थ्यतत्त्वसाधकमिति मन्तव्यमिति वदति । अपि च वरुणपाशेन बद्धः शुनःशेपः
स एतां वारुणीमपश्यत्, तथा वै स आत्मानं वरुणपाशादमुञ्चत्
इति तैत्तिरीयके श्रुतवा
उदुत्तमं वरुण पाशमस्मत्
इत्येनया एकयैव ऋचां खलु वरुणपाशान्मुक्तिः, येन साक्षात् श्रव- णात्
उदुत्तमं
इतीयमेवैक ऋक् शुनःशेपदा, तथा श्रुतौ अनिर्देशात्
इमं मे वरुण
इत्याद्या अत्र अन्यार्थ्या इति च कल्प्येत। अपि तु शतशः ऋचां स्तोत्रेण मुक्तः शुनःशेप इति श्रूयते । तथा हि हरिश्चन्द्रेण वरुणप्रीतर्थमनुष्ठिते नरयज्ञे आत्मवम्बनाथ यूपे निबद्धः शुनःशेपः तस्मान्मृत्युमुखादात्मानं मोचयितुं प्रवृत्तः सन्
अथ ह शुनःशेप ईक्षाञ्चक्रे कस्य नूनं कतमस्यामृतानामियत्यर्चा
इति वाग्यज्ञेन देवतो- प्रथमतः प्रजापतिं तुष्टाव, ततश्च तेनाज्ञप्तः तथैवोत्तरत्र
अग्निः सविता वरुणः पुनरग्निः विश्वे देवाः इन्द्रः आश्विनौ
इत्याख्यासां देवतानां स्तोत्रेण तत्तद्देवतामिराज्ञप्तः अन्ते उपसः स्तोत्रेण वरुणपाशान्मुक्तिः । एवं शतशः ऋग्भिः स्तोत्रेण शुनः- शेपो वरुणपाशान्मुकः । अत्र यद्यपि तैत्तिरीयके
स एतां वारुणीमपश्यत्, उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदाह
इति एकैएक ऋक् शुनः- शेपेन दृष्टेति श्रूयन्ते, अन्याः
नहि ते क्षत्रं
इत्याद्याः शुनःशेपार्थ्यत्वेन स्पष्टं न श्रूयन्ते, तथापि तैत्तिरीयब्राह्मणवचना- देव तासां शतशः ऋचां शुनःशेपार्थ्यत्वं सिध्यति ।
शौनःशेपमाख्यापयते, वरुणपाशादैवैनं मुञ्चति, परः शतं भवति
इति (**तै० ब्रा० १।७।१० **) एवं तैत्तिरीयके श्रुतानां
नहि ते क्षत्रं
इत्याद्यानामपि सर्वासां ऋचां यजु- र्वेदेऽपि शुनःशेपार्थ्यत्वमेवेति सिद्धम्। एतासामृचां शुनःशेपार्थ्यत्वं शुक्लयजुर्वेदेऽपि अनूदितम्— १ ‘ उरुँहि राजा
( वा० य० सं० ८।२३ ). ... .. ‘ उरुँहि
शुनःशेपो वारुणी त्रिष्टुभम् । २
नि षसाद
( वा० य० १०।१२७ ). ... ..
नि षसाद
शुनःशेपो वारुणी गायत्रीम् ।( ४६ )
योगेयोगे
( वा० य० ११।१४ )
उद्दुत्तमं वरुणो
( वा० य० १२।१२ )
तत्त्वा यामि०
( वा० य० १८।४९ )
योगेयोगे
शुनःशेपः ।
उद्दुत्तमं
शुनःशेपो वारुणी त्रिष्टुभम् ।
तत्त्वा
वारुणी त्रिष्टुभं शुनःशेपः । इदं मे वरुण, तत्त्वा यामि०
इमौ मे गायत्रीत्रिष्टुभौ वारुणौ शुनःशेपः । इति ( शु० य० का० स० सूत्राणि ) ऋग्वेदे अप्रसिद्धिः शुनःशेषादृष्टा एका ऋग् दृश्यते । अपाधमपकिलविषम् ०
( वा० य० ३।५।११ ) अपाधं लिङ्गोक्तदेवतामानुष्टुभं शुनःशेपः । ( का० स० सूत्रम् ) कथं तर्हि
पुनातु ते परिस्त्रुतं मयुषा पुनाति व्यावृत्त्यै (**तै० ब्रा० १।८।१।५ **) इति ऋचोऽपि यजुःशब्देन निर्देशः;
पुनातु ते
इति यजुर्वेदपाठादभिप्राशकः एव । एवं वेदान्तरेऽदृष्टाः ऋचो वेदान्तरे पठिता अपि स्वकीयैराष्र्च्छन्दोदैवतैर्न हीयन्ते । अत्रिस्यै
अय्र्सो अत्रिर्यस्मिन्
इत्यादीपयुद्दाहर्तव्यानि ऋग्वेदे ( मं० ३।१२।१९ ) पठितस्य पञ्चर्षस्य सूक्तस्य
अय्र्सो अत्रिरिति
विश्वामित्रस्य सूक्तं भवति । (**तै० सं० ५।२।१।८ **) विश्वामित्राष्र्यस्वमनुयुधते । तत्त्व विश्वामित्रसम्बन्धाश्रायं वैश्वामित्राष्र्यमण्डलान्तर्गत्वात् । वैश्वामित्रियाभिप्रायं वेति ज्ञेयम्। ऋग्वेदे
अयँ स उपान्त्यनुषुपुरीय्येड्रिभ्यः
इति सर्वानुक्रमसूत्रे । अद्रिर् होताएं गाथीं ह
इति सूत्रान्
अद्रि होताएं प्रवृणे मियेधै
इति सूक्तादनुवृत्तः चतुर्णां सूक्तानां गाथी ऋषिः, न तु विश्वामित्रः । तथापि विश्वामित्रसम्बन्धाद् विश्वामित्राष्र्यत्वं श्रुत्यानुभावितमिति प्रतीयते । एवं
दिवस्परि प्रथमं जज्ञे अत्रिः
इत्यस्य सूक्तस्य (**ऋ० १०।१४।१; तै० सं० ३।२।१।१ **)
दिवस्परि द्वादश वत्सप्रिराग्रये तु
इति सर्वानुक्रमसूत्रोक्तवत्सप्रिराष्र्यत्वं यजुर्वेदेऽपि अनुयुधते ।
वात्सप्रेणोप तिष्ठते एतेन वै वत्सप्रिर्भोमान्दोऽड्रेः प्रियं धामावारुण्थ
इति स्पष्टम् । (**तै० सं० ५।२।१ **) तथैव
आदयं गौः पृश्ञिरक्रमीत्
इति सूक्तस्य सूक्तस्य (**ऋ० १०।१९८।२।१; तै० सं० १।५।१३।२ **)
आय गौः सार्वपराष्र्न्यात्मदैवतम्
इति सूत्रदर्शितं तैत्तिरीयकेऽनुयुधते ।
सर्पराज्ञिया ऋषिभिर्गार्हपत्यमाद्वाधं धाति
इति (**तै० सं० १।५।१३।२ **) एवमेव यजुर्वेदे पठितानां अपठितानामपि सूक्तानां ऋग्वेदीयायाजुषप्रणपूर्वकं विनियोगः श्रूयते ।
स जननीयं
शस्त्र्यं विहव्यं
शस्त्र्यं आगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्त्र्यं
इति । (**तै० सं० ७।५।१३।६ **) सजननीयम्-
स जनास इन्द्रः
इति ऋगतिस्रंपापकेदेशोपाहितं,
यो जात एव प्रथमो मनस्वान्
इति (**ऋ० २।१२।१-१५ **) गृत्समदाष्र्यं पञ्चदशं सूक्तम् ।
विहव्यम्- ममागने वर्चो विहव्यचस्तु
इति (**ऋ० १०।१२८।१-९ **), (**तै० सं० ४।७।१४।१-९ **) नवर्च विहव्याष्र्यं सूक्तम्। ममागने नव विहव्यः
इति सर्वानुक्रमसूत्रम्। अगस्त्यस्य कया शुभीयम् '
कया शुभा सवयसः सानीळाः
इति सूक्तं अगस्त्याष्र्यम् । (**ऋ० १।१६५।१-१५ **)
कया षष्ठीनां संवादोऽगस्त्येन्द्रमरुताम्
इति सर्वानुक्रमसूत्रम्। अतएव शकुयजुर्वेदे कातीये सर्वानुक्रमसूत्रे शकुयजुर्वेदार्न्तगतानां सर्वासामपि ऋचां तत्रतत्र प्रकरणशः पाठाक्रमानुसारेण काण्डर्षीणां सामान्यतो निर्देशेन, ऋचामेव ऋग्वेदे प्रसिद्धाः मन्त्रद्रष्टाः ऋषय एव विशेषतो दर्शिताः ।
अग्न्याधेयं प्रजापतेराष्र्यम् । समिधाग्नेय्यश्रतस्सो गायत्र्यः समिधा विरूप आङ्गिरसः, सुसमिद्धाय वसुश्रुत; तत्त्वा भरद्वाजः
इत्यादि । समिधाग्नि-
इमे त्रयस्त्रिंशद्रूप आङ्गिरस आग्नेये तु समिधाग्निं त्रिंशत्। इति (**ऋ० सर्वानुक्रमसूत्रम् **) सुसमिद्धाय शोचिषे-
त्वमग्ने वसुश्रुतः त्वामग्न एकादश सुसमिद्धायं गायत्रम्। इति दिग्दर्शनार्थं किञ्चिदेवोपवस्यते । आर्षेयपाठक्रमे सर्वं संशोध्यते । एवं च सति अस्माकं द्विजत्वसिद्धये उपनयनसंस्कारे ऋषोपदेशरूपेण सर्ववेदाधिकारार्थं प्रथमतः उपदश्यः गायत्री- मन्त्रोऽपि ऋगात्मकः विश्वामित्राष्र्यः
गायत्र्या गायत्रीच्छन्दो विश्वामित्रऋषिः सवितादेवता
इतिश्रुतेः । ( ना०उ० १।१३।५ ) तथा च सर्वानुक्रमसूत्रम्
कुशिकास्त्वैषीरिरिन्द्रतुल्यं पुत्रमिच्छन् ब्रह्मचर्यं चचार, तस्येन्द्र एव गाथी पुत्रो जज्ञे, गाथिनो विश्वामित्रः, स तृतीयं मण्डलपश्यत्
इति तृतीयमण्डलस्य विश्वामित्राष्र्यत्वात्, गायत्र्याश्च तथैव पाठदर्शनात् ।
तत्सु( ४७ )
चितुर्वर्षेण्यम् (**ऋ० ३।१४।३०; साम० १४६२; वा० य० ३,३५; तै० सं० १।१।१३।२ **) एवं वेदमन्त्राणां यातायातमतानिवारणार्थं तदाशयं यथाशास्त्रं विज्ञेयमिति सङ्क्षेपः ।