पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
"(अथ द्वितीयकाण्डे षष्ठप्रपाठके चतुर्थोनुवाकः)। (वेदिविधिः) तृतीय प्रोक्त आग्नेयः पुरोडाशो दिनद्वये। अथ चतुर्थेनुवाके वेदिर्विधातव्या। तयाश्च वेदेः साधनभूतस्य स्फ्यस्य मन्त्रेणादानं विधत्ते देवस्य त्वेति। *आध्वर्यवशेषेण पठितम् (ब्रा. का. ३ प्र. ३ अ. १) इति। यदुक्तं सूत्रकारेण---- शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वध इति पुरस्तात्प्रयञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्यति द्वेष्पं मनसा ध्यायन् इति। तत्रोक्तमेतं मन्त्रमुत्पाद्य तात्पर्यं दर्शयति शतभृष्टिरसीति। हे स्फ्य त्वं शतभृष्टिरसि शतसंख्याका भृष्टिः शत्रूणां संतापरूपं भर्जनं यस्य स शतभृष्टिः। वनस्पतोर्विकरो वानस्पत्यः। द्विषतो द्वेषं कुर्वतो वैरिणौ वधो वधहेतुरसि। अनेन मन्त्रेण भ्रातृव्यर्थं वज्रं प्रहर्तुमिच्छन्तम्यक्तीक्ष्णी करोति। यद्यपि स्फ्यस्यानेन मन्त्रणोत्करे प्रक्षेपो वेदिनिर्माणादूर्ध्वभावी तथाप्यादानप्रसङ्गेन बुद्धिस्थत्वादिदानीमेवोक्तम्। वेदिस्थानात्सतृणस्य पांसोर्मन्त्रेणान्यत्र हरणं विधत्ते स्तम्बयजुरिति। यजुषा मन्त्रेण हरणीयः पांसुसहितः स्तम्बः स्तम्बयजुस्तस्य हरणं कुर्यात्। पृथिवि देवयजनीति त्रिभिराध्वर्यवोक्तैर्वेदिस्थाने स्थापितं दर्भं छित्वा पांसुसहितमुत्करे निनयेत्। तत्प्रकारः सर्वोपि पौरोडाशिककाण्ड एव स्पष्टमभिहितः वेदिर्यावती विद्यव एतावत्येवोपयुक्ता पृथिवी तस्या पृथिव्या एतावतः प्रदेशादनेन स्तम्बयजुर्हरणेन भ्रातृव्यं निःसारितवानेव भवति। यस्मादत्र भ्रातृव्यो भागार्थीति कृत्वा निःसार्यते तस्माल्लोकेभागं भागाभिलाषरहितं (तम) विरोधित्वान्निः(न्न निः) सारयन्ति। उक्तस्य स्तम्बयजुर्हरणस्यावृत्तिं विधत्ते त्रिर्हरतीति। चतुर्थे पर्याये त्वमन्त्रकं हरणं विधत्ते (* एतद्वाक्यस्थाने---आध्वर्यवशेषे पठितो मन्त्रः इति वाक्यं युक्तं भवेत्।) तृष्णीं चतुर्थमिति। त्रिरावृत्त्यैव लोकत्रयान्निःसारितत्वाच्चतुर्थेन हरणेन लोकत्रयबहिर्भूतात्सर्वस्मादपि देशान्नि सारितो भवति। वेदिस्थाने स्थितस्योपरितनमृद्भागस्यापसारणं विधत्ते उद्धन्तीति। उपरिभागस्योच्छिष्टादिस्पर्शसंभवान्मेधानर्हत्वम्। पिहितमुद्धननमनूद्य प्रशंसति उद्धन्ति तस्मादिति। तस्मादुद्धननादन्नोत्पन्नास्तृणादयः पराकृता विनाशिता भवन्ति। तत्रत्यानामोषधीनां यानि मूलानि पुनः प्ररोहाय भूमौ स्थितानि तेषां छेदनं विधत्ते मूलं छिनत्तीति। पुनःप्ररूढानामन्तस्तृणानां दर्भास्तरणहविःसादनविरोधित्वाद्भ्रातृव्यत्वम् चु (चि) बुकमारभ्य यजमानस्य यन्मुखपरिमाणं तद्धस्तेन प्रदर्शयित्वा (र्श्य) तत्परिमितं स्त्रननं विधत्ते पितृदेवत्येति। प्रादेशपरिमाणमतिक्रम्य खनने पैतृकी वेदिः स्यात्। यज्ञस्य यज्ञानुष्ठातुर्यजमानस्य मुखे, यज्ञमुखम्। तच्च प्रजापतिस्वरूपं यागद्वारा प्रजापालकत्वात्। तेन मुखेन संमिता कृतवान्भवति। पक्षान्तरं विधत्ते आ प्रतिष्ठाया इति। अनायासेनापनेतुं शक्याः पांसवोप्रतिष्ठाः यात्वधस्ताद्दृढा भूमिः सा प्रतिष्ठा तत्पर्यन्तं खननेन यजमानः प्रतिष्ठां प्रापितो भवति। दक्षिणभावस्यौन्नत्यं विधत्ते दक्षिणत इति। दक्षिणभावस्य निम्नत्वे पितृयजनस्य रूपं स्यात्। मार्दवकारिपांसुयुक्तत्वं विधत्ते पुरीषवतीमिति। यस्यां भूमौ प्रजापशुसंचारबाहुल्यं तस्यां पांसुबाहुल्यात्प्रजादीनां पुरीषत्वम्। यजमानोपि प्रजादिभिः पुरीषवान्भवति।"
"वेदिनिर्माणात्पूर्वं वसवस्त्वेत्यादिभिर्मन्त्रेर्वेदिसीमनिर्देशः पूर्वपरिग्रहः। निर्माणादूर्ध्वभृतमसीत्यादीभिर्मन्त्रैस्तन्निर्देश उत्तरपरिग्रहस्तमिमं विधत्ते उत्तरं परिग्राहमिति। पूर्वपरिग्रहेणैव वेदिमर्यादायां सिद्धायामपि पुनरुत्तरपरिग्रह आत्मने स्वकीयत्वाय भवति। मन्त्रकाण्डोक्तेन मन्त्रेण समीकरणं विधत्ते क्रूरमिवेति। खननेन निम्नोन्नतभावापादनं क्रूरं, समीकरणेन तच्छान्तिर्भवति। हे वेदे धा असि धारयित्र्यसि। तदेतद्विशेष्यते-स्वधेति। तव स्व, रूपं बर्हिरादिकं धारयतीत्यर्थः। यदुक्तं सूत्रकारेण “प्रोक्षणीरभिपूर्योदञ्च स्फ्यमपोद्य दक्षिणेन स्फ्यमस स्पृष्टा उपनिनीय स्फ्यस्य वर्त्मन्सादयति” इति तदेतद्विधत्ते प्रोक्षणीरिति। अर्घ्यविधिप्रस्तावे ‘तानि ह वा एतानि रक्षा सि गायत्रियाभिमन्त्रितेनाम्भसा शाम्यन्ति’ इति श्रुतत्वादेषां रक्षोघ्नत्वम्। स्फ्यरेखाया अविच्छिन्नत्वात्तत्र सादनं यज्ञस्याविच्छेदाय भवति। सादनकाले द्वेषस्य पाप्मनोद्भिर्विनाशध्यानं विधत्ते यं द्विप्यात्तमिति योजयतीत्यर्थः।। "