पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
कल्पः “स्फ्यः स्वस्तिरित्यत्करे वेदिकरणानि परास्योपतिष्ठते” इति ।
पाठस्तु —
स्फ्यः स्वस्तिरिति । स्फ्यः खननहेतुः । विघनो भूमिघट्ट्नहेतुः । पशुं स्तृणादिच्छेदनहेतुः । परशुर्वृक्षादिच्छेदनहेतुः । तत्रायं स्फ्यः स्वस्तिरविनाशहेतुरस्तु । एवमितरेष्वपि योज्यम् । एतैः स्फ्यादिभिर्निष्पन्ना वेदिरपि नोऽस्माकं स्वस्तिरस्तु । हे स्फ्यादयो यूयं यज्ञिया यज्ञार्हा अतोऽत्र यज्ञकृतः स्थ यज्ञसंपादका भवतु । ते यूयं मामस्मिन्यज्ञ उपह्रयध्वमनुजानीत ।
कल्पः- “उप मा द्यावापृथिवी इति द्यावपृथिवी उपाऽऽस्ताव इति बहिष्पवमानास्तावं कलश इति कलशंसोम इति सोममग्निरित्यग्रिमुप देवा इति देवानुप यज्ञ इति यज्ञमुप मा होत्रा इति होत्रकान्ह्वयतां ह्वयन्तां ह्वयतामिति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति” इति । एतेषां पाठस्तु —
उप मेति । इमे द्यावापृथिव्या मामपह्वयेतां मामनुजानीताम् ।अयमास्तावो बहिष्पवमानदेशः । अत्र यथायोगमनुषङ्गद्योतनाययोपशब्दः प्रयुक्ता । एवं द्रोणकलशादिषु । योज्यम् तत्र तत्रोशब्दश्चानुषङ्गद्योतनाय प्रयुक्तः । उपषह्वयतेऽस्मिन्नित्युपहवो यज्ञस्तस्मिन्यज्ञे प्रशास्तृब्राह्मणाच्छंस्यादयो होत्रका मामुषह्वयन्ताम् । एतैर्मन्त्रैर्यथावद्यज्ञाङ्गत्मुपश्तातव्यम् ।
आहवनीयस्योपस्थानं विधत्ते —
नमोऽग्नय इति । नमस्कराभावे मखं यज्ञं हन्तीति मखहा तस्मै मखघ्नेऽग्नये नमोऽस्तु । तस्य प्रसादान्मखस्य यशो यज्ञानुष्ठानकीर्तिर्मामर्यात्प्राप्नोतु । अस्मिन्मन्त्रे मखशब्देन यज्ञ उच्यते । यज्ञमेव सोऽग्निस्तदा हन्ति यदा नमस्कारो न क्रियते । अतस्तस्मा एव नमस्कृत्य सदःप्राप्तौ सत्यां यजमानशरीरस्याऽऽर्तिर्न भवति ।
यदुक्तं सूत्रकारेण — “नमोऽग्नये मखघ्न इत्याहवनीयं नमो रुद्राय मखघ्न इत्याग्नीघ्नं नम इन्द्राय मखघ्न इति होत्रीयम्’ इति ।उपतिष्ठत इत्यनुवर्तते ।
तत्राऽऽहवनीयोपत्थानं विधायाऽऽग्नीघ्रस्योपस्थानं विधत्ते —
नमो रुद्रायेति । आग्नीघ्रीये धिष्णियेऽवस्थितोऽग्निर्मखहा रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमोऽस्तु । अनया नमस्कृत्या हे रुद्र मां पाहीत्यनेन मन्त्रेणाऽऽग्नीध्रम ग्निमुपतिष्ठेत । तस्मा इत्यादि पूर्ववत् । अथ होत्रीयस्य धिष्णियस्योपस्थानं विधत्ते —
नम इन्द्रायेति । परमेश्वर्ययोगाद्धोत्रीयो धिष्णियोऽग्निरिन्द्रो यज्ञघातो तस्मै नमोऽस्तु हे इन्द्र मदीयमिन्द्रियं वीर्यं च मा विनाशय । अनेन मन्त्रेण होत्रीस्योदस्थाने सत्याशिषमेव प्रार्थितवान्भवति । सा चाऽऽशीरिन्द्रियस्य वीर्यस्याविनाशाय संपद्यते । उक्तमन्त्रत्रयोपस्थानं प्रशंसति —
या वै देवता इति । अग्निरुद्रेन्द्ररूपा या देवताः सदस्यवस्थितयजमात्रादीनार्तिं प्रापयन्ति यो यजमानस्तत्कृतं विद्वांस्ता देवताः प्रसर्पति नमस्कारेण भजतेऽसौ सदसि प्रविष्टोऽ प्याति न प्राप्नोति । तस्मान्नमोऽग्नय इत्यादीन्पूर्वोक्तान्मन्त्रान्पठेत् ।
कल्पः – ‘दृढे स्थः शिथिरे समाचा इति द्यावापृथिवी उपतिष्ठते सूर्यं वायुमग्निं यप्रं सरस्वतीं सदसो द्वारापिति पातं पात्विति यथालिङ्गं सर्वत्रानुषजति’ इति । ततः (त्र) प्रथममन्त्र पाठस्तु —
दृढे स्थ इति । हे द्यावापृथिवी उपस्थानरहितं प्रति शिथिले अपि युवामुपस्थतारं प्रति समीची अनुकूले सत्यौ दृढे स्थः । अत उपस्थातारं मां प्रतिबन्धकादंहसः पातम् । द्वितीयमन्त्रपाठस्तु---
सूर्यो मेति । द्युलोकविपयान्मया कृतादंहसो मां सूर्यो देवः पातु ।
उत्तरमन्त्रपाठस्तु---
वायुरिति । वाय्वग्नियमसरस्वतीमन्त्रेषु पात्वित्त्वनुषञ्जनीयम् । हे द्वाररूपे देव्यावु स्थातारं मां युवां मा संताप्तामिति संतापयुक्तं मा कुरुतम् ।
नमः सदस इति । कल्पः — “नमः सदस इति सदो नमः सदसस्पतय इति ब्रह्माणं नमः सखीनां पुरोगाणामित्यृत्विजो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति द्यावापृथिवी उपस्थाय” इति ।
तृतीयमन्त्रान्ते चक्षुष इतीदमान्नातम् । ऋत्विजो यजमानस्य सखायस्तीयकार्यनिष्पादकत्वात् । ते च स्वस्वऽयापारे पुरतो गच्छन्तीति पुरोगास्तेषां चक्षुषे चक्षुःस्थानीयाय स्वस्वप्रयोगाभिज्ञाय नमः ।
कल्पः “अहे दैधिव्येत्यायतनात्तृणं निरस्य” इति ।
औदुम्बर्या दक्षिणभागो यजमानस्याऽऽयतनम् । अत एव सूत्रकार आह — “अपरेण ब्रह्मसदनं यजमानायतनम्” इति । पाठस्तु —
अहे दैधिपव्येति । धारणसमर्थं स्थानं इदिधिषुस्तत्रोत्पन्नत्वाद्दैधिषव्यत्वम् । अहिशब्दस्तृणलक्षकः । सर्पवदुपद्रवकारित्वात् । यजमानायतने सदुत्पन्न हे तृण त्वमतोऽस्यात्स्मानादुत्तिष्ठ । योऽन्यः पुरुषोऽस्मत्पाकतरो बालतरोऽप्रबुद्धस्तस्यान्यस्य सदने स्थाने तिष्ठ ।
उन्निवत इति । कल्पः- “उन्निवत उदुद्वतश्च गेषमित्युपविशति” इति । ये पुरुषा मत्तो न्यग्भूतास्त निवन्तो न्यग्मूतेषु निशब्दस्य विद्यमानत्वात् । तान्पुरषानहमुद्रेषमुद्वतोऽस्मि । येऽपि मत्त उद्गतास्ते पुरुषा उद्वन्त उच्छ्रितेषूच्छब्दस्य विद्यमानत्वात् । तानप्यहमुद्गेषल्लङ्व्योपरि गम्यासम् ।
पातं मेति । कल्पः — “पातं मा द्यावापृथिवी अद्याह्न इत्युपविश्य जपति” इति । अद्यास्मिन्दिवसे यदिदमहःशब्दावाच्यमग्निष्टोमानुष्ठानं तस्मान्मां हे द्यावापृथिव्यौ पातं तस्मिन्नहनि वैकल्पं यथा न भवति तथा रक्षतमित्यर्थः ।
यदुक्तं सूत्रकारेण — “आगन्त पितरः पितृमानिति दक्षिणार्धं परेक्षते” इति । तदेतद्विधत्ते —
सदो वा इति । सदः प्रसर्पन्तं यजमानमनु पितरः प्रसर्पन्ति तं यजमानमनमस्कृताः पितरो हिंसितुं प्रभवन्ति । अतः सदसो दक्षिणभागमवेक्षमाण आयन्तेत्यामिमन्वं पठेत् । हे पितर आगन्त नः सदसः स्थानमागच्छत । आगतर्युष्माभिरहं पितृमान्भूयासं यूयं च मया सुप्रजसः शोभनापत्ययुक्ता भूयास्त । अनेन मन्त्रेण पितृणां नमस्कृतत्वाद्यजमानस्याऽऽ र्तिर्न भवति ।
अत्र विनियोगसंग्रह —
स्फ्य उत्करे परिक्षिप्तं स्फ्यं तत्रेवोपतिष्ठते ।
उप द्युभूमी अन्येषूप मा इत्यनुषज्यते ॥
आस्ता चेति स्तोत्रदेशं कलेति द्रोणकुम्भकम् ।
सोमः सोमं चाग्निरग्निमुप देवेति देवताः ॥
उप यज्ञेति यज्ञं तमुप मेति तु होत्रकान् ।
नमस्त्रयविधिः स्पष्टो दृढे स्थो द्युभुवौ भजेत् ॥
सूर्यः सूर्यं वायुर्वायुं पात्वित्येषोऽनुषज्यते ।
अग्निर्यमः सेरत्येतान्दे द्वारौ सदसो भजेत् ॥
सदो ब्रह्मा चर्त्विजो द्यौर्भूर्नमःपञ्चभिः क्रमात् ।
अहे तृणं निरस्योन्नीत्युपविश्यात्र पा जपेत् ॥
आगन्त दक्षिणं पश्येन्मन्त्रा विंशतिरीरिताः ॥
द्वितीयप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥४ ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
मिति । पूर्ववदुपसर्गावृत्तिः ॥