पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
(अथ तृतीयकाण्डे द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः)
प्रसूतिमन्त्रणं प्रोक्तं सप्तमे स्तुत शस्त्रयोः ।
अथाष्टमे तृतीयसवनगता माध्यंदिनसवनगता होमविशेषमन्त्रा उच्यन्ते ।
कल्पः — “अथ चमसाज्जुहोति श्येनाय पत्वने स्वाहेति वषट्कृते जुहोति वट्स्वयमभिगूर्ताय नमः स्वाहेत्यनुवषट्कृते, एवमुत्तरैः प्रचरत्येतावन्नापूर्वेण मन्त्रेण वषट्कृते वषट्कृते जुहोत्युत्तरेणानुवष्ट्कृते” इति । पाठस्तु —
श्येनाय षत्वन इति । श्येनरूपाय पतनशीलाय ‘इन्द्र ऋभुभिः’ इत्यनया याज्यया प्रतिपाद्याय देवाय स्वाहा हुतमिदमस्तु । वट्शब्दोऽऽवश्यमित्यस्मिन्नर्थे वर्तते । स्वयमेव सोमपार्श्वे गन्तुमद्यतः स्वयमभिगूर्तोऽवश्यं स्वयमभिगूर्ताय नमोऽस्तु । विष्टम्भाय विष्टम्भयित्रे शात्रूणां विनाशयित्रे धर्मणे धारकायास्माकं पोषकायेन्द्रावरुणा सुतपाविति याज्यया प्रतिपाद्याय देवाय स्वाहुतम् । परिधये परितो धारयित्रे जनपथनाय जनानां प्रश्यापनायेन्द्रश्च सोमं पिबतमिति याज्यया प्रतिपाद्याय स्वाहुतम् । होत्राणां होमर्तॄणामूर्ज ऊर्ग्रुमायान्नप्रदायाऽऽवो वहन्तु सप्रय इति याज्यया प्रतिपाद्याय स्वाहुतम् । होत्राणां होमकतॄणां पयसे क्षीरप्रदायामेव नः सुहवा इति याज्यया प्रतिपाद्याय स्वाहुतम् । प्रजापतये प्रजानां पालकाय, गनवेऽस्माभिर्मन्तव्याय’ इन्द्राविष्णू पिबतम्’ इति याज्यया प्रतिपाद्याय स्वाहुतम् । हे ऋतपा, त्तत्यपालक हे सुवर्वाट् स्वर्गप्रापक ऋतमस्मदीयं यज्ञं पालयेति शेषः । तस्मै तुभ्यमिमं स्तोममर्हत इति याज्यया प्रतिपाद्याय स्वाहुतम् । त एते प्रस्थितयाज्यहोमाः ।
कल्पः — “तुम्पन्ता होत्रा इति सर्वान्हुत्वा जपति” इति । पाठस्तु —
तृम्पन्तामिति । होत्रा मधोर्घृतस्यति ह्यमाना देवा मधुरेण घृतेन तृप्यन्तु । त एत मन्त्रास्तुतीयसवनगताः कदाचन स्तरीरित्यस्मादनुवाकदूर्ध्वं द्रष्टव्याः ।
कल्पः — “यज्ञपतिमृषय एनसाऽऽहुरित्याग्नीघ्रीये पञ्च वैश्वकर्मणानि हुत्वा” इति । तत्र प्रथमामृचमाह —
यज्ञपतिमृषय इति । यदा प्रजाः सर्वा निर्भक्ता अन्नरहिता अनुतप्यमाना भवन्ति तदानीं यज्ञपतिमेनसा संयुक्तमृषयः सर्वेऽप्याहुः । यज्ञपत्यपराधादेव वृष्ट्याद्यभावे सत्यन्नाभावे प्रजानामनुतापो जायते । कोऽयं यज्ञपतेरपराध इति तदुच्यते — मधुर्वसन्तर्तुस्तत्संबन्धिनौ चैत्रवैशाखमासौ मधव्यौ स्तोकौ ज्योतिष्टोमानुष्ठानेन स्तोतुं योग्यौ । तादृशयोमासयोरनुष्ठानमकृत्वा तौ मासौ प्रत्यहं यज्ञपतिरपरराध, अनेनापराधेन पापी यजमान इत्यृषय आहुः । अतोऽयं विश्वकर्मा नोऽस्मान्यज्ञपतींस्ताभ्यां मासाभ्यां संसृजतु । यथा तयोर्मासयोर्ज्योतिष्टोममनुतिष्ठामस्तथा प्रेरयत्वित्यर्थः ।
घोरा ऋषय इति । पूर्वोक्त ऋषयस्ते घोरा उग्रा अस्मदपराधमन्विष्य पापीयानयमिति जनानामग्रे निन्दकत्वात् । अत एभ्य ऋषिभ्यो नमोऽस्तु नमस्कारेण शान्ताः सन्तोऽस्मान्मा निन्दन्तु । एषामृषीणां चक्षुषोऽस्माकं यनसश्च संधौ संधाननिमित्तं बृहस्पतये नमोऽस्तु । ऋषयो यथास्मान्समनुग्रहेण कटाक्षेण वीक्षन्ते वयं च यथा कर्मानुष्ठानेनापराधरहिताः सन्तो मनसा भक्तिं कुर्मस्तथाऽयं
बृहस्पतिरनुगृह्णातु । महि सद्द्युमदित्येतानि त्रीणि नमःशब्दस्य विशेषणानि । नमस्कारोऽयमष्टाङ्गोपेतत्वान्महान् । तदनुग्रहपर्यन्तमुत्पादनाभावदयं नमस्कारः सीदतीति सत् । भक्तिरसेनात्यन्तमाविर्भूतत्वाद्द्युमत् । विश्वविषयं कर्म सृष्ट्यादिरूपं यस्यासौ विश्वकर्मा प्रजापतिस्तस्मै नमोऽस्तु । स उ सोऽपि विश्वकर्माऽस्माननुष्ठानप्रवर्तनेन पातु । अथ तृतीयामाह — अनन्यानिति । हे विश्वकर्मन्ननन्यांस्त्वद्व्यतिरेकेण गत्यन्तररहितानस्मान्सोमपान्मन्यमानोऽसोमपानप्येते सोमपा इत्येवानुग्रहं कुर्वन्पातुमर्हती (सी) ति शेषः । तत्र दृष्ठान्तः- प्राणस्य विद्वान्समरे न धीर इति । यथा लोके धीरः पुरुषः परकीयस्य प्राणस्याऽऽपदं विद्वान्समरे न युद्ध इव करुणया तं पाति तद्वत् । अयं यजमानः प्रमादालस्यादिकारिणा तमोगुणेन वृतः सन्नेषामृषीणामेनो महि चकृवान्महान्तमपराधं कृतवान् । तमपराधिनं प्रमुञ्च तस्मादपराधात्प्रकर्षेण मोचय । किमर्थं स्वस्तये विनाशराहित्याय । अथ चतुर्थीमाह —
ये भक्षयन्त इति । ये यष्टारो भक्षयन्तो न भक्षयन्त इव वसूनि धनान्यानृहुः पूजितवन्तो यज्ञभिक्षारूपेण धनमर्जयित्वा यज्ञमकृत्वैव भोगार्थं संगृहीतवन्त इत्यर्थः । धिष्ण्यनिवासिनोऽग्नयो यानन्वतप्यन्ताहो शोच्या एत इति तद्विषये खेदं कृतवन्तः । तेषां यष्टॄणां या दुरिष्टिर्दुष्टो यागो यागाभावस्तद्धेतुरेनश्च तस्या अवया विनाशयित्री येयमिष्टिर्यागस्तामिष्टिं नोऽस्माक विश्वकर्मा स्विष्टिं करोतु । अथ पञ्चमीमाह —
नमः पितृभ्य इति । य नोऽस्मानभ्यख्यन्नाभिमुख्येन पश्यन्ति ते यज्ञस्य कारयितारोऽस्माकं यज्ञं कामयमानाः सुदेवाः सुष्ठु द्योतमानास्तादृशा हे पितरो वयं प्रमादालस्यादिभिरकामा यज्ञं कर्तुमिच्छारहिताः सन्तो वो युष्मभ्यं दक्षिणां दक्षिणोपलक्षितं यज्ञं न नीनिम नैव नीतवन्तस्तस्मादेनसोऽस्मान्मा पापयिष्ट तेन पापेनास्मान्पापिष्ठान्मा कुरुत । तैरेतैर्मन्त्रैर्होमं विधत्ते —
यावन्तो वा इति । यज्ञसमायां द्रष्टुभागत्यावस्थिता ये ब्राह्मणास्ते सर्वे दक्षिणार्हस्तेषामदानेन यत्पापं तन्निवारणाय यथोक्तानि वैश्वकर्मणानि जुहुयात् । अयं च होम ऋत्विग्दक्षिणान्तरभावीति कृत्वा तन्मन्त्रा उदु त्यं जातवेदसमि त्यस्मावसाने द्रष्टव्याः —
कल्पः- ‘पूतभृतो बिल उदीचीनदशं पवित्रं वितत्य तस्मिन्यजमानः पुरस्तात्प्रत्यङ्तिष्ठन्सह पत्न्याऽऽशिरमवनयत्यस्मे देवासो वपुषे चिकित्सतेति चतसृभिः’ इति ।
आशिरशब्देन मथितं दध्यभिधीयते । आग्नीघ्रे पत्न्याशिरं मथित्वेति सूत्र कारेणोक्तत्वात् । तत्र प्रथमाया ऋचः पाठस्तु---
अस्मे देवास इति । देवासो हे देवा अस्मे अस्माकं वपुषे शरीराय चिकित्सत । अस्माकं शरीरं यथा पापरहितं भवति तथा कुरुतेत्यर्थः । यत्क्षीरं दोहनपात्रस्थमेवाक्षतादिप्रक्षेपेण घनी भवति तादृशं दधि रेफान्ताशीः शब्देनाभिधीयते । चिकित्साविशेषं प्राप्य दंपती पत्नीययमानावाशिरा दघ्ना यं वामं सौन्दर्यमश्नुतस्तेन कृत्वा पुमान् पुत्रो जायते वसु च विन्दते । अथापि च विश्व एतत्संबन्धिनः सर्वेऽरपा ज्ञानवन्तः । एतस्य गृह एधते । अथ् द्वितीयामाह —
आशीर्दायेति आशीर्दाया, आशिरं पूर्वोक्तं दधि दत्त इत्याशीर्दायौ । तादृशौ दंपती वाममश्नुतां कल्याणं प्राप्नुताम् । कीदृशौ दंपती । समोकसा सम्य गोको ययोस्तौ समोकसौ । द्वावेकगृहवासिनावित्यर्थः । अरिष्टो हिंसारहितः । पत्नीयुक्तो यजमानो रायो धनानि सचतां समवैतु प्राप्नोत्वित्यर्थः । यो यजमान इष्टेन सह प्रीत्या युक्तो यामन्नाधारभूते सोमे सुंतुग्धं यथोक्तदधिभावमापन्नं सम्यक्क्षीरं कुम्भ्या संपूर्णन घटेनाऽऽसिवत्सर्वतः सिक्तवान्स यजमानोऽमतिं रोणं दुर्बुद्धिं जहातु । अथ तृतीयामाह —
सर्पिर्ग्रीवीति । अस्य यजमानस्य जाया सर्पिर्ग्रीवी स्त्रिग्धकण्ठा कोमल ध्वनियुक्ता पीवरी पुष्टसर्वावयवयुक्ता भवतु । अस्य यजमानस्य पुत्राः पीवानः पुष्टसर्वाङ्गा अकृशासः कदाचिदपि व्याध्यादिजनितकार्श्यरहिताः सन्तु । यो यजमानः सुमखस्यमानः शोभनं यज्ञं कुर्तुमिच्छन्निन्द्रायाऽऽशिरं पूर्णया कुम्भ्या सहादात्मभूतं दत्तवानित्यर्थः । तस्वास्य यजमानस्य जायेति पूर्वत्रान्वयः । कीदृशो यजमानः । सहजानिः सहाविश्थिता जाया यस्यासौ सहजानिः । आशीर्दानकाले जायऽपि सहवस्तितेत्यर्थः । अथ चतुर्थीमाह —
आशीर्म इति । सक्रारान्तोऽयमाशीः शब्दः प्रार्थनामाचष्टे । इन्द्र य आशीर्ममेयं प्रार्थना भवानूर्जं दधातु मदर्थं धारयतु । प्रयच्छत्वित्यर्थः । उतापि च सुप्रजास्त्वं शोभनापत्यत्वभिषमन्नं द्रविणं सवर्चसं वर्चःसहितं प्रयच्छतु । अहं त्वत्प्रसादात्क्षेत्राणि वैरिसंबन्धीनि सहसा बलेन संजयन्स्वात्मनि धारयन्नन्यान्सपत्नान्वैरिणोऽधरान्कृण्वानोऽस्मदाज्ञाधारिणः कुर्वाणो भूयासम् । अस्याऽऽशि (शी) रवनयनस्य तृतीयसवनगताभिषवार्थत्वादेते मन्त्राः कदा चन वाममद्येत्यनयोरनुवाक्योर्मध्ये द्रष्टव्याः ।
कल्पः — “भूतमसि भूते मा धा इति प्रतिप्रस्थाता ध्रुवमवेक्ष्य” इति ।
पाठस्तु —
भूतमसीति । हे ध्रुव भूतमसि नित्यासिद्धस्वरूपमसि भृते नित्यसिद्धे स्वरूपे स्वार्गादौ परमात्मनि वा मा धा मां स्थापय । किंच मुखमसि सर्वेषु ग्रहेषु मुख्योऽसि । “आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्ध्रुवः’ इति श्रुतेः । अतस्त्वत्प्रसादान्मुखं भूयासं सर्वेषां मुख्यो भूयासम् ।
द्यावापृथिवाभ्यामिति । कल्पः — “द्यावापृथिवीभ्यां त्वां परिगृह्णामीत्यञ्जलिना परिगृह्य” इति । हे ध्रुव द्यावापृथिवीसदृशाभ्यामञ्जलिपुटाभ्यां त्वां स्वी करोमि ।
कल्पः — “ विश्वे त्वा देवा वैश्वनराः प्रच्यावयन्त्विति ध्रुवं प्रच्याव्य” इति । पाठस्तु--
वि वे त्वेति । हे ध्रुव वैश्वानरा विश्वेषां नराणां हितकारित्वेन संवन्धिन’ सर्वे देवात्त्वां प्रच्यावयन्तु स्वस्थानाच्चालयन्तु । त्वं च दिवि देवान्दृढी कुरु” अन्तरिक्षे वयांसि पक्षिणो दृढी कुरु । पृथिव्यां पर्वतादीन्दृढी कुरु । न तु त्वदीयेन चलनेन सर्वं जगच्चालय । कल्पः — ध्रुवं ध्रुवेणेति पुरस्तात्प्रश्यङ्ङासीनो होतृचमसे ध्रुवमवनयति इति । पाठस्तु-
ध्रुवं ध्रुवेणेति । ध्रुवं ध्रुवेण हविषेदानीमवनीयमानेन ध्रुवस्थालीगतेन सोमरसेन पूर्वं होतृचमसे स्थितं ध्रुवं सोममवनयामसि अघस्तान्नयामस्तस्योपरि त्वां सिञ्चामि इत्यर्थः । यथा येन प्रकारेण नोऽस्माकं सर्वमिज्जगत्सर्वमेव जङ्गमं गवोदिकमयक्ष्मं रोगरहितं सुमनाः शोभनमनस्कमसद्भवेत् । यथा च नोऽस्माकं विशः प्रजाः सर्वा अपि केवला रोगरहिताः समनसोऽनुकूलमनलश्चेन्द्रः करदिन्द्रश्च कुर्यात् । यथा च नोऽस्माकं सर्वा इद्दिशो दिग्वर्तिन्यः सर्वा एव प्रजा अधीनाः स्युरिति शेषः । किंचास्माकं केवलीरसन्नसाधारण्येन वर्तेरन् । यथैतत्सर्वं सिध्यति तथा होतृचमसेऽवनयामीति पूर्वत्रान्वयः । त एते मन्त्रा बृहस्पति सुतस्य हरिरसीत्यनयोरनुवाकयोर्मध्ये द्रष्ठव्याः । अत्र विनियोगसंग्रहः —
श्येना तृतीयसवने सप्तभिश्चमसाहुतिः ।
वषट्कृते मन्त्रहोमो वडित्यनुवषट्कृते ॥
तृम्पन्तां सर्वचमसान्हुत्वा जपति मध्यमे ।
सवने वैश्वकर्माख्याहोमा मन्त्रैस्तु पञ्चभिः ॥
यज्ञ-घोरा-अनन्या-ये भक्षयन्तो — नपः पिभिः ।
पूतभृत्याशिरं त्वस्मे क्षिपन्मन्त्रचतुष्ठयात् ॥
भूतं घ्रुवमवेक्षेत प्रतिप्रस्थातृकर्म तत् ।
द्यावाऽञ्जलौ गृहीत्वा विश्वे होतृचमसे नयेत् ॥
ध्रुवमेकी करोत्यत्र मन्त्रान्तोऽसन्नितीरित ।
अष्टमे त्वनुवाकेऽस्मिन्नष्टाविंशतिरीरिताः ॥
द्वितीयप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥८ ॥