पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
(अथ प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः)।
चतुर्थानुवाके पूर्वोक्ता मन्त्रा व्याख्यायन्ते। तत्रान्नाद्यायेत्येतस्य मन्त्रपदस्या-भिप्रायमाह -
भूमिर्भूम्नेति। आशिषाऽन्नं प्राप्तुमिच्छया।
चतसृभिग्भिराधानं विधत्ते - सर्पा वा इति। जीर्यन्तो जरां प्राप्नुवन्तोऽमन्यन्त कोऽस्या जरायाः प्रतीकार इति विचारितवन्तः। तदा कसर्णीरनामकः कद्रूपुत्रो भूमिरित्यादिकं मन्त्र-संघमश्यत्। तन्मन्त्रसामर्थ्यात्ते सर्पा जीर्णाः शरीरत्वचोऽपहत्य कोमलास्त्वचः प्राप्नुवन्। सर्पाणां राज्ञी भूमिः। इयं वै सर्पतो राज्ञीत्यन्यत्राऽऽम्नानात्। तस्या ऋचो भूमिर्भूम्नेत्यादयस्ताभिराहितो वह्निर्जरां परित्यज्य नूतनः पूतश्च भवति।
तमेव विधिमनूद्य प्रशंसति - पृथिवीमिति। अन्नाद्यायेत्युक्तत्वात्तत्प्राप्तिः। उपस्थे ते देवीत्युक्तत्वाद्भूमौ प्रतिष्ठितत्वम्।
यदाह (दहं) परोवप तत्सुकल्पमित्युक्तिर्बालस्येवाग्नेः सान्त्वनायापलाप इत्याह- यत्त्वा क्रुद्ध इति।
उद्दीपयामसीत्यस्याभिप्रायमाह पुनस्त्वेति।
आदित्या विश्वे तदित्यादेरभिप्रायमाह - यत्त इति।
उपस्थानं विधत्ते - वि वा इति। बृहस्पतिशब्दोऽस्यामस्तीति बृहस्पतिवती।
तं शब्दं प्रशस्य संदधात्विति शब्दस्याभिप्रायमाह - विच्छिन्नमिति।
देवसंबोधनस्योपयोगमाह - विश्वे देवा इति। यज्ञं संततं कृत्वा देवेभ्यस्तत्कथनाय संबोधनम्।
समिदादिषु सप्तसंख्याया उपयोगमाह - सप्त ते इति। समिदादयः सर्वे पदार्थाः सप्त सप्त विनिर्दिश्यन्ते। यस्मात्सप्तधाऽवस्थिताः पदार्थाः अग्नेः प्रियास्तनुवस्तस्मात्तदवरोधाय सप्तसंख्या।
द्वितीयानुवाके विहितयोराहुत्योर्मन्त्रो विनियुङ्क्ते - पुनरूर्जेति।
तृतीयाधाने होमान्विधत्ते - आदित्या वा इति। आदित्या आधानपुनराधाने अनुष्ठाय सुवर्गं गत्वा तत्र व्यतृष्यान्विशेषेण तृषां प्राप्ताः। समृद्धिर्न पर्याप्तेति मत्वा भूमावागत्य लेकादिमन्त्रैर्हुत्वाऽतिशयेन समृद्धिं गताः। ततः पुनराधेयादूर्ध्वमग्निमाधाय लेकादिभिर्जुहुयात्॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
पञ्चमे चतुर्थः ॥