पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
( अथ तृतीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठकेऽष्ठमोऽनुवाकः ) ।
इष्ट्यङ्गानां स्रुचां वृक्षाः सप्तमे समुदीरिताः ।
अथाष्टमे दधिग्रहमन्त्रा उच्यन्ते ।
कल्पः — “उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा ज्योतिष्मते ज्योतिष्मन्तं गृह्णामीति दधि गृहीत्वा” इति । पाठस्तु —
उपयामगृहीत इति । हे दधिग्रह उपयामेन पार्थिवपात्रेण गृहीतोऽसि । ज्यो-तिष्मते प्रजापतये ज्योतिष्मन्तं त्वा गृह्णामि । दक्षान्कर्मकुशलान्वर्धयतीति दक्षवृधू, तस्मै दक्षवृधे दक्षाय दक्षनाम्ने रातं पूर्वं प्रजापतिना दत्तम् । किंच देवेभ्यो रातं दत्तम् । कीदृशे-भ्योऽग्निजिह्वेभ्यः । अग्निरेव जिह्वा येषां तेऽग्निजिह्वाः । ऋतं सत्यमात्मन इच्छन्तीत्यृ-तायवः । इन्द्रो ज्येष्ठो येभ्यस्त इन्द्रज्येष्ठाः । वरुणो राजा येषां ते वरुणराजानः । वातं वायुमाप्नुवन्तीति वातापिनो वाय्वाहारा इत्यर्थः । पर्जन्य एवा ऽत्मा येषां ते पर्जन्या-त्मानो वृष्ट्यादिसहिष्णव इत्यर्थः । ईदृशेभ्यो देवेभ्यो रातं त्वां गृह्णामि । तथा दिवे द्युलोकप्राप्त्यर्थं त्वां गृह्णामि । एवमन्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेत्युभयं योज्यम् ।
कल्पः — “अपेन्द्र द्विषतो मन इति हरति” इति । पाठस्तु —
अपेन्द्र द्विषत इति । विविधो हि शत्रुर्द्विषञ्जिज्यासन्नरातीयश्चेति । यजमानस्य विद्यमानं द्रव्यादिकं यो विनाशयति स द्विषन्नित्युच्यते । यस्तु द्रव्यमपहर्तुं शक्तोऽप्यस्य वयोहानिं मरणमेवेच्छति स जिज्यासन्नित्युच्यते । रातिर्दा नमरातिरदानं तदात्मन इच्छति देयत्वेन प्राप्तं किमपि न ददातीत्यर्थः । तादृशोऽरातीयन्नित्युच्यते । हे इन्द्र त्वं द्विषतः शत्रोर्मनोऽपजहि । तथा जिज्यासतः शत्रोर्मनोऽपजहि । तथा यो नोऽस्मा-कमरातिमिच्छति तमपजाहि ।
कल्पः — “प्राणाय त्वाऽपानाय त्वेति जुहोति” इति । पाठस्तु —
प्राणाय त्वेति । हे दधिग्रह प्राणाय प्राणप्रीत्यै त्वां जुहोमि । एवमपानाय त्वेत्यादिषु योज्यम् । प्राण ऊर्ध्ववृत्तिः । अपानोऽवाग्वृत्तिः । व्यानो मध्यवृत्तिः । शास्त्री-यमार्गवर्ती पुरुषः संस्तद्विपरीतोऽसन् । आप ओषधयश्च प्रसिद्धः । ओषधीभ्य इत्यत्रा-नाम्नातमपि त्वेतिपदमनुषञ्जनीयम् । विश्वानि भूतानि सर्वप्राणेनस्तेषां सर्वेषां प्रीत्यै त्वां जुहोमि । किंच, यतः प्रजापतेः सकाशात्प्रजाः सर्वा अक्खिदाः खेद्ररहिता उत्पन्नाः स प्रजापतिर्विभुत्मैश्वर्यं ददातीति विभूदावा । सर्वप्रकाशकत्वेन ज्योतिष्मन्तं त्वां जुहोमि ।
अत्र विनियोगसंग्रहः —
उपया दधि गृह्णात्यपेन्द्रेति हरति ग्रहम् ।
प्राणायेति जुहोत्येवं त्रयो मन्त्रा इहेरिताः ॥
एते च मन्त्रा यमग्ने पृत्सु मर्त्यमित्येतस्मान्मन्त्रादूर्ध्वं द्रष्टव्याः ॥