पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
(अथ तृतीयाष्टके पञ्चमः प्रपाठकः) ।
(तत्र प्रथमोऽनुवाकः)
यस्य निःश्विसितं वेदा यो वेदेभ्योऽशिलं जगत ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
प्रपाठके चतुर्थे हि काम्या नैमित्तिकाः श्रुताः ।
प्रपाठके पञ्चमे तु सोमेष्ट्योः शेष उच्यते ॥
तत्र प्रथमानुवाके दर्शपूर्णमासेष्ट्यङ्गभूतान्वारम्भणीयेष्टिर्विधातव्या ।
कल्पः — “पूर्णा पश्चाद्यत्ते देवा अदधुरिति सारस्वतौ होमो हुत्वाऽन्वारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति” इति । पाठस्तु —
पूर्णा पश्श्चादिति । पूर्णा पौर्णमास्यभिमानिदेवता पश्चाद्यज्ञभूमेः पश्चिमायां दिश्युज्जिगायोत्कर्षेण जयं प्राप्तवती । अपि च पूर्वस्यां दिशि तयोर्दिशोर्मध्यदेशेऽप्यु-ज्जिगाय तस्यां पौर्णमास्यामधिष्टायेह यज्ञे सम्यग्वसन्तः सर्वे देवा उत्तमे नाके भोग-बहुले स्वर्गे मादयन्तामस्मान्हर्षयन्तु । हेऽमावस्ये यद्यस्मात्कारणात्ते महित्वा महिम्ना सम्यङ्निवसन्तो देवा भागधेयमदधुर्हविर्भागं प्राप्तवन्तस्तस्मात्कारणाद्धे विश्ववारे सर्वानिष्टनिवारिकेऽमावास्याभिमानिदेवते सा त्वं नोऽस्मदीयं यज्ञं पिपृहि पूर्णं कुरु । हे सुभगे सौभाग्ययुक्ते नोऽस्मभ्यं रयिं धनं सुवीरं शोभनपुत्रं च धेहि संपादय । अथ तत्रैव विकल्पितावन्यौ मन्त्रावाह —
निवेशनीति । सा तादृशी देवता नोऽस्मान्प्रत्यागन्नागच्छतु । कीदृशी तदुच्यते, निवेशनी समीचीनेषु गृहेषु नितरामस्मान्प्रवेशयन्ती । वसूनां संगमनी धनानां प्रापयित्री । रूप्यन्ते मणिमुक्तादिभिर्बहुभिः प्रकारैर्निरूप्यन्त इति रूपाणि वसूनीत्यर्थः । तानि वसूनि धनानि विश्वा सर्वाण्यप्यावेशयन्ती, अस्मद्गृहेषु प्रवेशंयंन्ती । सहत्वपोष रराणा सहस्रलक्षादिधनपुष्टिं प्रयच्छन्ती । सुभगा सौभाग्ययुक्ता । वर्चसा संविदाना बलेन संयोजयन्ती । हेऽग्नीषोमौ युवा प्रथमौ देवानां मध्ये मुख्यावतो वीर्येणातो (ण) भवदीयसामर्थ्येनेह कर्मणि वस्तवादीञ्जिन्वतं प्रणियतम् । माध्यं पश्चात्पुरस्ताञ्च पौर्णमासीदेवतया रक्षिते मध्यदेशे क्रियमाणा-
मिदं पौर्णमासं पौर्णमासीसंबन्धि हविर्जुषेथाम् । कीदृशौ युवां, ब्रह्मणा वृद्धौ स्तुतिरूपेण संतुष्टो सुकृतेन सातौ सम्यगनुष्ठितेनानेन कर्मणा फलस्य दातारौ हविःसेवनानन्तरमस्मभ्यं सहवीरां पुत्रसाहितां रयिं नियच्छतं नितरां प्रयच्छतम् । अथ होमं विधातुं प्रस्तौति —
आदित्याश्चेति । आदित्या देवा अङ्गिरस ऋषयश्चाऽऽधानादूर्ध्वं यदा दर्शपूर्णमासौ प्राप्तुमैच्छंस्तदा तेषामुभयेषां मध्ये येऽङ्गिरसऽऋषयस्ते सारस्वतहो-मावज्ञात्वा प्रथममेवान्वारम्भणीयेष्ट्यर्थं हविर्निर्वापं कृतवन्तः ।अथ तदानीमादित्या देवा एतावन्वारम्भणीयेष्ट्यङ्गभूतौ सारस्वतहोमौ कर्तव्याविति निश्चित्य तावजुहवः । ततोऽन्वारम्भणीयेष्टेः साङ्गत्वादाङ्गिरोभ्यः पूर्वभाविन एव सन्तौ दर्शपू-र्णमासावुपक्रान्तवन्तः । इदानीं विधत्ते —
दर्शपूर्णासविति । दर्शपूर्णमासावारब्धुमिच्छन्पुरुष आरम्भणीयेष्टेरुपपक्रमे पूर्ण पश्चादिति मन्त्राभ्यां जुहुयात् । तेन होमेन विलस्बमन्तरेणैव दर्शपूर्णमासावारब्धुं योग्यो भवति । उक्तयोर्होमयोर्देवताविशेषं विधातुं प्रस्तौति —
ब्रह्मवादिन इति । अयेदं चिन्त्यते — किं पौर्णमासी प्रथमालब्धव्या आहो-स्विदमावास्येति । तदर्थमन्यदप्येतच्चिन्तनीयम्-कालस्य स्वरूपं कीदृशमनुलोमं कीदृशं च प्रतिलोममिति । न चेयमप्रस्तुता चिन्ता । यो यजमान एतयोदर्शपूर्णमासासंब-न्धिकालयारेनुलोमं प्रतिलोमं च स्वरूपं वेद स एव दर्शपूर्णमासारम्भे मुख्योऽधिकारी नान्य इति ब्रह्मवादिनः परस्परमाहुः । तत्र कश्चिद्धिमाननुलोमप्रतिलोमभागमेवं ब्रूते । अमावास्याया ऊर्ध्वं शुक्लप्रतिपदमारभ्यानुलोमं कालस्वरूपं दिने दिने चन्द्रस्य वर्धमानत्वात् । पौर्णमास्याः प्रतीचीनमुपरितनं कृष्णप्रतिपदमारभ्य कासस्य यत्स्वरूपं तत्प्रतिलोमं दिने दिने चन्द्रस्यापक्षीयमाणत्वात् । एवं सति यदि पौर्णमासीं पूर्वगामिनीं कृत्वा यागारम्भं कुर्यात्तदा प्रतिलोमस्तरूपेणैव तौ दर्शपूर्णमासावारब्धवान्भवति । तथा सति पौर्णमास्यामारब्धायां सत्यां समनन्तरेव चन्द्रोऽपक्षीयते । तं चापक्षीयमाणमनु यजमानोऽप्यपक्षीयते । अतः प्रातिलोम्यशेषपरिहारकृते देवता-विशेषौ विधत्ते —
सारस्वताविति । आरम्भणीयेष्टेः पुरस्ताद्यौ होमौ तौ सारस्वतौ । सर-
स्वती च सरस्वांश्च ययोर्होमयोस्तौ । एतदीयहोमेन प्रातिलोभ्यदोषस्य परिहृतत्वा-दानुलोम्येनैव तौ दर्शपूर्णमासयागावारब्धवान्भवति । तथा वर्धमानचन्द्रमनु यजमानो वर्धते ।
प्राच्याङ्गरूपौ होमौ विधायाङ्गिरूपष्मन्वारम्भणीयेष्टिं त्रिहत्वेष्कां पिधत्ते —
अग्नावैष्णवमिति । पूर्वत्रामावस्यायाः प्रथमारम्भे सत्यानुलोम्येन भावेऽपि तत्प्राथम्यमुक्ष्य प्रातिलोम्यदोषपरिहारप्रयत्नो विहितस्तदन्यथानुपपत्त्या पौर्णमास्येव प्रथममालब्धव्येति गम्यते । तादृशपौर्णमास्यारम्भात्पुरस्तादिदं हविस्त्रयं निर्वपेत् । तत्राऽऽग्नावैष्णवं प्रशंसति —
यदाग्नेय इति । अग्निमन्तरेण यज्ञस्यानिष्पत्तेरग्निरेव यज्ञस्य मुखमत आग्नेयेन हविषा यज्ञमुखमेवोद्दिश्य प्रथमतः समृद्धिं संपादयति । यज्ञस्य सर्वाङ्ग-व्यापित्वाद्विष्णुत्वमतो वैष्णवेत हविषा यज्ञमेवोपक्रम्य प्रकर्षेण विस्तृतवान्भवति । उत्तरं हविर्द्वयं प्रशंसति —
सरस्वत्या इति । स्त्रीलिङ्गनिर्दशादमावास्यायाः सरस्वतीत्वम् । तथा पुलि-ङ्गशब्दनिर्देशात्पूर्णमासः सरस्वान् । तथा सत्यनेन देवताद्वयेन तदात्प्रकौ दर्शपूर्णमासौ यागावेव व्यवधानमन्तरेणोपक्रान्तवान्भवति । किंचाऽऽभ्यां देवताभ्यां यजमानः समृद्धिं प्राप्नोति ।
तृतीये हविषि सारस्वतीं परित्यज्य सरस्वत्स्वीकारं प्रशंसति —
द्वादशकपाल इति । द्वितीयहविषः स्त्रीदेवताकत्वादितरस्य पुंदेवताकत्वं यजमानस्य मिथुनत्वाय संपद्यते । तच्च प्रजोत्पत्त्यर्थं भवति । तत्र दक्षिणां विधत्ते-मिथुनौ गावाविति । अत्र विनियोगसंग्रहः —
पूर्णेत्यारम्भणीयेष्टौ द्वौ सारस्वतहोमयोः ।
मन्त्रौ विकल्पितावन्याविति चत्वार ईरिताः ॥
अत्र मिमांसा ।
नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे चिन्तितम् —
“अन्वाधानाङ्गभारम्भो यद्वा पुरु संस्कृतिः ।
फलवत्त्वादादिमोऽन्त्यः पुंयोगान्न पृथक्फलम्” इति ।
दर्शपूर्णमासयोरन्वाधानस्य प्रथमपदार्थत्वेनाऽऽरम्भरूपत्वात् । आरम्भपयु क्तेयमिष्टिरन्वाधानस्याङ्गम् । तथा सति यागफलेनैव फलवती स्यात् । कर्तुः संस्कारपक्षे तु पृथक्फलं कल्प्येत । तस्मात्प्रतिप्रयोगमन्त्राधानावृत्तौ तदङ्ग भूतेयमिष्टिरिति प्राप्ते ब्रूमः — आरम्भो नाम पुरुषस्य प्रथमप्रवृत्तिर्नत्वाधानपदार्थः । अतो नाग्न्यन्वाधानाङ्गं किंत्वारप्स्यमानो निर्वपेदिति पुरुषयोगात्तत्संस्कारोऽयम् । न च चलकल्पनाप्रसङ्गः । कृतारम्भस्य पुरषस्य प्रयोगपरिगृहीतत्वेन पृथक्फलाकाङ्क्षाया अभावात् । नन्वेवमति तत्तत्प्रयोगमारप्स्यमानस्य संस्कारायाऽऽवृत्तिः स्यान्मैवम् । प्रयोगमारप्स्यमान इत्यश्रुतत्वात् । दर्शपूर्ण मासावारप्स्यमान इति श्रूयते । तयोश्चैक एवाऽऽरम्भः । तस्मान्नास्त्यावृत्तिः । तत्रैवान्यच्चिन्तितम् —
प्रतिप्रयोग आ (मा) रम्भयजिरास्ते न वाऽस्त्यसौ ।
अङ्गत्वेन तत्स्वधर्म आधानवद्भवेत् ॥
“आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दर्शपूर्णमासावारप्स्यमानः” इति विहितेयमारम्भणीयेष्टिदर्शपूर्ण (* मासयोर्यावज्जीवमावर्त्यमानयोः प्रतिप्रयोग-मावर्तनीया । कुतः । प्रयाजादिवदङ्गत्वादिति चेत् । नैतद्युक्तम् । कुतः । सर्वप्रयोगसाधा-रणत्वात् । यावज्जीवं मया दर्शपूर्ण) मासौ कर्तव्यावित्यध्यवसाय आरम्भः । स चैक एव । तेन चाऽऽरम्भेण प्रयुक्तेयमिष्टिः । तस्मान्नाऽऽवर्तनीया । यथाऽऽधानं सर्वक्रतुसाधारणत्वात्सकृदेव कर्तव्यं तद्वत् । आधानस्य सकृदनुष्ठानमेकादशस्य तृतीयपादे वक्ष्यते ।
दशमाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम् —
तस्यां साऽस्ति नऽवाङ्गत्वेऽप्यस्याः पृथगुपक्रमात् ।
अस्ति मैवं वचोऽशक्तेर्विधाने चातिदेशने ॥
येयमारम्भणीया साऽपीष्टि्वाद्दर्शपूर्णमासप्रकृतिः । अतस्तस्यामपि दर्शपूर्ण मासयोरिवाऽऽप्स्यमानपुरुषसंस्काराय साऽनुष्ठेया न वेति संशयः । चोदक-प्राप्तत्वादनुष्ठेया । ननु सोमाङ्गदीक्षणीयादिवदस्या दर्शपूर्णमासाङ्गत्वेनाऽऽरम्भद्वारं
लुप्यते । न । वैषम्यात् । ऋत्विग्वरणादिना सोममारभ्यानुतिष्ठतः पुरुषस्यानुष्ठानमध्ये दीक्षणीया प्रवर्तते । दर्शपूर्णमासारम्भस्त्वन्वारम्भणयीयायामनुष्ठितायां पश्चात्संपद्यते । ततो दर्शपूर्णमासोपक्रमादन्य आरम्भणीयापक्रम इति द्वारसद्भावादार-म्भणीयामारप्स्यमानस्य(न स्व) संस्कारार्थमन्यामारम्भणीयां कुर्यात् । अनवस्था तु लोकेसिद्धबीजाङ्कुरादिदृष्टान्तेन समाधेयेत्येवं प्राप्ते ब्रूमः आरम्भणीयायामारम्भणीयान्तरं न कर्तव्यम् । कुतः । अङ्गान्तरवदतिदेष्टुमशक्यत्वात् । तथा ही-प्रकृतौ समिधो यजतीत्यादिवाक्यैः प्रयाजाद्यङ्गानां स्वरूपमतिदिश्यते । प्रकरणेन चाङ्गाङ्गिभावो बोध्यते । ततः सौर्यं चरुं निर्वपेदुब्रह्मवर्चसकाम इत्यादिकायां विकृतां निर्वापातुमितं चोदकवाक्यमेवं प्रवर्तते । इष्टिवच्चरौ प्रयाजाद्येङ्गोन्यनुष्ठेयानि । एवं सत्यरम्भणीयायामिदं वक्तव्यं किमाग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दर्शपूर्णमासावारप्स्यमान इत्येदद्वाक्यं समिदादिवदङ्गभूतामारम्भणीयां विदधातु, किंवा यथा सौर्यादिवाक्य-मङ्गातिदेशमनुमापयति तथा दर्शपूर्णमासाङ्गभूतायामारम्भणीयायामन्यस्या आर-म्भणीयाया अतिदेशमनुमापयतु, उत्तोमयं करोत्विति । नाऽऽद्योऽङ्गविधावुपक्षीण-त्वेनातिदेशानुमाने शक्त्यभावात् । न द्वितीयोऽविहितत्वेनातिदेष्टुमयोग्यस्याङ्गस्यातिदेशे शक्त्यभावात् । न तृतीयो वाक्यभेदापत्तेः । नन्वनेन न्यायेन सोर्यवाक्येऽपि वाक्यभेदः प्रसज्येतैकस्यैव वाक्यस्य यागबिध्यङ्गातिदेशयोः प्रवृत्तत्वात् । मैवम् वाक्यद्वयसद्भावात् । प्रत्यक्षं वाक्यं यागविधायकमनुमितं वाक्यमङ्गातिदेशकम् । तर्ह्यत्रापि तादृशे वाक्यद्वयं भवत्विति चेद्वाढम् । अत एवाऽऽरम्भणीयायां प्रयाजा-द्यङ्गान्यनुष्ठीयन्ते तद्वदारम्भणीयान्तररूपमप्यङ्गमनुष्ठीयतामिति चेन्न । दर्शपूर्णमा-सप्रकरणे प्रयाजाद्यङ्गविधायकसमिदादिवाक्यवदारम्भणीयान्तररूपाङ्गविधायिनः कस्यचिद्वाक्यस्याभावात् । नहि प्रकृतावविद्यमानमङ्गं विकृतावातिदेशमर्हति । तस्मात्संप्रतिपन्नस्यैवाऽऽरम्भणीयाविधायिनो वाक्यस्याङ्गस्वरूपविधानाय समिदादिवाक्यस्थानीयत्वमतिदेशाय सौर्य वाक्यस्थानीयत्वं चेत्याकारद्वयं वर्णनीयम् । तथा सत्यावृत्तिलक्षणो वाक्यभेदः केन वार्येत । तस्मादारम्भणी-यायामारप्स्यमानपुरुषसंस्कारायाऽऽरम्भणीया न कर्तव्या ॥
प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
तैत्तिरीयसंहितायां
तृतीयकाण्डे पञ्चमः प्रपाठकः ॥