पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
( अथ तृतीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः) ।
इष्टरन्वारम्भणीया समन्त्रा प्रथमे श्रुता ।
यदुक्तं सूत्रकारेण “वासिष्ठो ब्रह्मा ज्योतिष्टोमे यो वा कश्चित्स्तौमभागान्विद्यात्” इति । तदेतद्विधातुं प्रस्तौति-ऋषयो वा इति । वसिष्ठप्रमुखाः सर्वेऽप्यृषयः कदाचिदिन्द्रमुखा मन्त्रविशेषानवगन्तुमागतास्तदानीमिन्द्रोऽनधिकारिभ्यो मन्त्रा न वक्तव्या यत्यभिप्रेत्यान्तर्हितोऽभूत् । अन्त
र्धानं प्राप्यावस्थितं तमिन्द्रमृषयश्चक्षुषा नापश्यन् । तदानीं योगसामर्थ्ययुतो वसिष्ठो दिव्येन चक्षुषा तमिन्द्रमपश्यत् । स इन्द्रस्तं वसिष्ठं प्रत्येवमब्रवीत् । सौमिकब्रह्मत्वो-पयोगिमन्त्रजातं यस्मिन्प्रतिपाद्यते तादृशं ब्राह्मणमहं तुभ्यं वक्ष्यामि । त्वमेव पुरोहितो मन्त्रोपदेष्टा यासां प्रजानां तास्त्वत्पुरोहितास्तथाविधाः प्रजा यथो त्पत्स्यन्ते यथा-विधमेतद्वक्ष्यमाणस्य ब्राह्मणस्य सामर्थ्यात् । तादृशं ब्राह्मणं श्रुत्वाऽथानन्तरं त्वं मामितरेभ्यो मन्त्रानधिकारिभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोच इत्युक्त्वा तस्मै वसिष्ठायैता-न्रश्मिरसीत्यादिकान्स्तोमभागनामकान्मन्त्रानब्रवति् । स्तोमा बहिष्पवमानादीनि स्तोत्राणि तान्त्सतोमान्भजन्त इति स्तोमभागाः । एतान्हि मन्त्रानुच्चार्य ब्रह्मा स्तोत्राण्यभ्यनुजानाति । तस्मादेते स्तोमभागा इत्युच्यन्ते । तत इन्द्रप्रसादात्सर्वाः प्रजा वसिष्ठपुरोहिता उत्पन्नाः । वसिष्ठं गुरुत्वेन पुरस्कृत्य वर्तन्त इत्यर्थः । इदानीं विधत्ते —
तस्माद्वासिष्ठ इति । यस्माद्वसिष्ठस्य ब्रह्मत्वोपयुक्तं सर्वमिन्द्र उक्तवां-स्तिस्मात्सोमयागं चिकीर्षुणा परुषेण यो वसिष्ठगोत्रोत्पन्नस्तदयिविद्यासंप्रदायेन स्तोमभागभिज्ञो वा भवति स एव ब्रह्मा कार्यः । तथा सत्ययं यजमानस्तथाविधाः प्रजा जनयति । ते च स्तोमभाममन्त्राश्चतुर्थकाण्डस्य चतुर्थप्रपाठकादौ समाम्राताः । ते चैकत्रिंशत्संख्याकाः । तेष्वेकैको मन्त्र एकैकं स्तोत्रमभ्यनुज्ञातुं ब्रह्मणा प्रयोक्तव्यः । अत एव सूत्रकार आह – “रश्मिरसि क्षयाय त्वा क्षयं जिन्वो स्तुतेति प्रसौति सर्वस्तोत्राणामेष कल्प उत्तरमुत्तरं स्तोमभागानां दधाति द्वादशाग्निष्टोमे पश्चादशोक्थ्ये षोडश षोडशिनि सप्तदश वाजपेय एकोनत्रिंशतमतिरात्रे त्रयस्त्त्रिंशत्तमाप्तोर्न्यामे” इति तत्रैकत्रिंशं स्तोमभागं त्रिरावृत्य [ वर्त्म] त्रयस्रिंशत्संख्याऽप्तोर्यामे पूरणीया ।
तत्र प्रथमं स्तोमभागमनूद्य व्याचष्टे —
रश्मिरसीति । पञ्चमकाण्डोक्तब्राह्मणे रश्मिरित्येवाऽऽदित्यमसृजत प्रेतिरिति धर्ममित्यादिना मन्त्राणामादित्यसृष्टिहेतुत्वाभिधानादादित्यादिपरतया मन्त्रा व्याख्येयाः । हे आदित्य त्वं रश्मिरसि रश्मियुक्तोऽसि । देवा यस्मिन्संघे क्षियन्ति निवसन्ति सोऽयं संघः क्षयस्तस्मै क्षयाय देवसंघाय तत्प्रीत्यर्थं हे आदित्य त्वां
स्मरामि । अतः देवसंघ जिन्व प्रीणय । अस्मिन्मंत्रे क्षयशब्दस्य देवा एवार्थः । अतो देवेभ्य एवैनं यज्ञं होता प्रोक्तवान्भवति ।
द्वितीयस्तोमभागे धर्मानुष्ठातृत्वान्मनुष्या धर्मशब्देन विवक्षिता इत्येतद्दर्शयति —
प्रतिरसीति । हे धर्माभिमानिदेव त्वं प्रेतिरसि प्रकृष्टोतिर्गतिः प्राण्युप-काररूपा यस्यासौ प्रेतिः । अतो धर्मानुष्ठातृपुरुषार्थं त्वां स्मरामि । तं धर्मानुष्ठातृ-पुरुषंप्रीणय । अनेन मन्त्रेण धर्मोपलक्षितमुष्यार्थमिमं मन्त्रमुक्तवान्भवति ।
तृतीयचतुर्थपञ्चमस्तोमभागानां तात्पर्यं दर्शयति —
अन्वितिरसीति । हे द्युलोकाभिमानिदेव त्वमन्वितिरसि । देवानामनुकूलेति र्गतिर्यस्यासावन्वितिः । तादृशं त्वा द्युलोकार्थं स्मरामि । तं च द्युलोकं प्रीणय । यद्यप्यन्तरिक्षभूलोकप्रतिपादकौ चतुर्थपञ्चमौ स्तोमभागावत्र नानूदितौ तथापि तृतीयस्य तदुपलक्षकत्वमभिप्रेत्यैभ्य एव लोकेभ्य इति समुदायतात्पर्यं दर्शितम् । षष्ठस्तोमभागं वृष्टिप्राप्तिहेतुत्वेन प्रसंसति —
विष्टम्भोऽसीति । हे वृष्ट्यभिमानिदेव त्वं विष्टम्भो सि विशेषेणोदकस्य धारकोऽसि । सप्तमाष्टमस्तोमभागयोः प्रतीकद्वयमनुद्याह्नो रात्रेश्च प्रतिपादकत्वेन मिथुनत्वसंपतिं दर्शयति —
प्रवाऽस्यनुवाऽसीति । हेऽहरभिमानिदेव त्वं प्रवाऽसि । जगत्प्रवास-कत्वरूपेण प्रकर्षेण वाति गच्छति प्रवर्तत इति प्रवा । हे रात्र्यभिमानिदेव त्वमनुवा-ऽसि । निद्रादिव्यवहारस्यानुकूलत्वेन वाति गच्छति वर्तत इत्यनुवा । तयोर्द्वंद्वेन मिथुनत्वप्राप्तिसाधनत्वम् ।
नवमदशमैकादशस्तोमभागानां संग्रहेण तात्पर्यं दर्शयति —
उशिगसीति । हे वसुगणपालक त्वमुशिगसि । उसिक्कामयमानः । रुद्रादित्यप्रतिपादकयोरपि स्तोमभागयोर्वसुविषयस्तामेभागनैवोपलक्षितत्वात्संगृह्य तात्पर्याभिधानम् ।
देवप्रतिपादकेभ्यस्त्रिभ्यः स्तोमभागेभ्य ऊर्ध्वं पितृप्रतिपादकस्य द्वादशस्य स्तोमभागस्याभिधानाद्देवानां पितृणां च नैरन्तर्यं संपादितं भवतीत्यतेद्दर्शयति —
ओजोऽसीति । हे पितृपालक देव त्वमोजोऽसि बलरूपोऽसि ।
पितृप्रतिपादकस्तोमभागादूर्ध्वं प्रजापतिपादकस्य त्रयोदशस्य स्तोमभागस्याभिधानात्पितृणां च नैरन्तर्यं सिध्यतीत्येतद्दर्शयति ।
तन्तुरसीति । हे प्रजाभिमानिदेव त्वं तन्तुरसि पुत्रपौत्रादिविस्तारहेतुरसि । पशुप्रतिपादकेन चतुर्दशेन स्तोमभागेन प्रजानां च पशूनां च नैरन्तर्यं सिध्यतीत्येतद्दर्शयति —
पृतनाषाडसीति । हे पशुपालक देय त्वं पृतनाषाडसि । पृतनां परकीयसेना मस्मत्पशूनामपहन्त्री सहते विनाशयतीति पृतनाषाट् ।
ओषधिप्रतिपादकेन पञ्चदशेन स्तोमभागेन पशुस्तोमभागानन्तरभाविनां पशूनामोषधीषु प्रतिष्ठापनं भवतीत्येतद्दर्शयति ।
रेवदस्योषधीभ्य इति । हे ओषधिपालक देव त्वं रेवदसि धनवानसि । पञ्चमकाण्डे रश्मिरित्येवाऽऽदित्यमसृजतेत्यारभ्य रेवदित्योषधीरित्यन्तेषु पञ्चदशेषु (शसु) मन्त्रेष्वसृजतेति ब्राह्मणेन व्याख्यातत्वात्तदभिमानिदेवपरत्वेन मन्त्राणामा-दिवाक्यान्यस्माभिर्व्याख्यातानि । अथ षोडशस्तोमभागस्याऽऽदिवाक्यं वज्रपरत्वेन तत्रैव व्याख्यातमतोऽत्रापि वज्रसाध्याभिजयार्थत्वं दर्शयति —
अभिजीदसीति । हे वज्र त्वमभिजिद्युक्तग्रावाऽसि । अभितो जयती-त्यभिजित् । युक्ताः संयुक्ता ग्रावाणो यस्यासौ युक्तग्रावा । यथा पाषाणा दृढ एवमस्यापि दृढत्वात्पाषाणगुणेन दार्ढ्येन संयोग एव ग्रावसंयोग इत्युच्यते ।
सप्तदशेन स्तोमभागेन प्राणानां स्थापनं दर्शयति---
अधिपतिरसीति । हे प्राणाभिमानिदेव त्वमधिपतिरसि प्राणानामाधिक्येन पालयिताऽसि । अपानचक्षुःश्रोत्रप्रतिपादकानामष्टादशैकोनविंशविंशानां प्रयाणस्तोमभागानां प्राणपतिपादकस्तोमभागेनैवापलक्षितत्वमभिप्रेत्य संग्रहेण तात्पर्यं दर्शयितुं प्राणानिति बहुवचनं निर्तिष्टम् ।
एकाविशद्द्वाविंशस्त्रयोविंशञ्चतुर्विंशानां स्तोमभागानां चतुर्णीं मिथु-नत्वसंपादकत्वं दर्शयति —
त्रिवृदसीति । हे मिथुनीभाव त्वं त्रिगुणोऽसि पर्वर्तकश्चासि । पुमान्योषित्संयोगश्चैवं त्रैगुण्यम् । संयोगानन्तरभावी मन्थनव्यापारः प्रवृत्तिः । एताभ्यां त्रैगुण्यप्रवृत्तिप्रतिपादकाभ्यां मन्थनसमाप्तिविश्लेषपूरमिथुनीभावा-वयवद्वयप्रतिपादकावुत्तरावपि स्तोमभागावुपलक्ष्येते । संवृन्मन्थनव्यापारसमाप्तिः । विवृद्दपत्योर्विश्लेषः । अनेन स्तोमभागचतुष्ट्येन मिथुनत्वं साकल्येन संपादितम् ।
पञ्चविंशषड्विंशसप्तविंशाष्टाविंशानां स्तोमभागानां चतुर्णां प्रजोत्पादनपरत्वं दर्शयति —
सरोहोऽसीति । हे प्रजननव्यापार त्वं संरोहोऽसि नीरोहश्चासि । शुक्रशोणितसंश्लेषेण गर्भाभिव्यक्तिः संरोहः । निःशेषाणामवयवानामभिव्यक्तिर्नीराहेः एताभ्याभुभाभ्यां स्तोमभागाभ्यां प्ररोहप्रतिपादकावन्यात्रपि स्तोमभागावुपलक्ष्येते । प्रथमस्यापत्यस्योत्पत्तिः प्ररोहः । पश्चाद्भाविनामपत्यानामुत्पत्तिरनुरोहः । एतेन स्तोमभागचतुष्टयेन प्रजोत्पत्तिः संपद्यते ॥
एकोनत्रिंशैकत्रिंशस्तोमभागौस्त्रिभिरुत्पन्नानां प्रजानां प्रतिष्ठां दर्शयति —
वसुऽकोसीति । हे उत्पन्नप्रजाभिमानिदेव त्वं वसुको वासयिताऽसि । वेषायानुकूला श्रीर्यस्य सः । व्याप्तिसमर्थश्चासि वसेर्निवासस्याष्टिर्व्याप्तिर्यस्यासौ वस्यष्टिः । अनेन स्तोमभागत्रयेण प्रजानां प्रतिष्ठा संपद्यते ।
द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥