पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
( अथ तृतीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ) ।
षष्ठेऽनुवाके संप्रोक्ता योक्त्रबन्धादिमन्त्रकाः ।
तत्र स्रुववृक्षं विधत्ते —
वषट्कारो वा इति । वषट्काराभिमानी देवः केनापि विरोधेन गायत्रियाः शिरश्चिच्छेद । तदा तस्या गायत्र्यश्छिन्नप्रदेशाज्जलं भूमौ पतित्वा खदिरो वृक्षोऽभवत् । अतः स्रुवः खादिरः कर्तव्यः । तथा सति स्रुवेण यद्यदवद्यति तत्सर्व छन्दोरसेनावृत्तं भवति । ततोऽस्य यजमानस्याऽऽहुतयः सरसा भवन्ति ।
तृतीयस्यामिति । इतो भूलोकादारभ्य गण्यमानो यो द्युलोकस्तृतीयो भवति तत्र सोमः पूर्वमासीत् । ते च गायत्री समाहरत् । आहरणप्रकारः कद्रूश्चेत्यनुवाके प्रञ्चितः । तस्याऽऽह्रियमाणस्य सोमस्यैकं पर्णं भूमौ पतित्वा पला-
शवृक्षोऽभवत् । पर्णजन्यत्वात्तस्य वृक्षस्य पर्णनाम संपन्नम । तादृशेन पर्णवृक्षेण जुहूं निष्पादयेत् । तथा सति जुहूणा हूयमाना आहुतयः सर्वाः सोमसंबन्धिन्यो भवन्ति । देवाश्च ता आहुतीः प्रीतिपुरःसराः सेवन्ते ।
ते पर्णवृक्षं प्रकारान्तरेण प्रशंसति —
देवा वा इति । यदा देवा ब्रह्मतत्त्वविषये परस्परं संवादं सहसि कृतव न्तस्तदानीं पर्णवृक्षाभिमानी देवस्तद्वृक्षच्छायायामुपविष्टानां देवानां वचनमशृणोत् । तस्मात्सुश्रवा इति तस्य नाम संपन्नम् । यस्मादयं वृक्षः सुश्रवास्तस्माज्जुह्णास्तन्मयत्वे सति यजमानः शोभनं स्तुतिरूपमेव वाक्यं सर्वदा शृणोति न तु कदाचिदपि पापं श्लोकं निन्दावचनं शृणोति ।
ब्रह्म वै पर्ण इति । देवैरुच्यमानस्य ब्रह्मणः श्रवणापर्णवृक्षोऽपि ब्रह्मैव । वैश्यजात्याभिमानित्वेन मरुतां सृष्टत्वान्मरुतोऽपि विड्रूपाः । कृष्यादिपरैर्वैश्यै संपादित-दन्नमपि मरुद्रूपम् । “मरुतां वा एतदोजो यदश्वत्थः” इति श्रवणादश्वत्थस्य मारुतत्वम् । एवं स्थिते सति यो यजमानो जुहूं पर्णमयीं करोति स एवोपभृतमाश्वत्थस्य कुर्यात् । उभयस्मिन्कृते सति जुहूरूपेण ब्रह्मणैवाश्वत्यस्वामिना मरुतां विड्रूपान्नमवरुद्धं भवति । किंच, ब्राह्मणजातिमेव वैश्यजातावधिकत्वेन स्थापयति । तदुभयमपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति —
राष्ट्रं वै पर्ण इति । पर्णवृक्षस्वामिब्राह्मणजातिनिवासस्थानत्वादाष्ट्रत्वं पर्ण रूपत्वम् । मरुद्देवताद्वाराऽश्वत्थस्य विड्रूपत्वम् । अतः षूर्वोक्तरीत्या जुहूपभृतोर्वृक्ष द्वयनि-ष्पादितयोः सत्योर्ब्रह्मरूपं राष्ट्रमश्वत्थरूपायां विश्यधिकत्वेन स्थापितं भवति ।
प्रजापतिर्वा इति । प्रजापतिना पूर्वहुताऽऽहुतिर्यत्र स्थिता तस्माद्देशाद्वि कङ्कतवृक्ष उदपद्यत । तस्माद्विकङ्कताद्यज्ञसाधनभूतात्प्रजा असृजत । तस्माद् ध्रुवां वैकङ्कती कुर्यात् । तथा सत्यस्य यजमानस्याऽऽहुतयः प्रतिष्ठिता भवन्ति । किंचायं प्रजा उत्पादयति । स्रुग्वृक्षविधिमुपसंहरति —
एतद्वै स्रुचामिति । खादिरत्वं पर्णमयीत्वप्राश्वत्थत्वं वैकङ्कतत्वं चेति
यदतदेव क्रमेण स्रुचां [स्रुव] जुहूपभृदूध्रुवाणां मुख्यं स्वरूपम् । तथा सति यस्य यजमानस्य स्रुच एवंरूपा भवन्ति, एनं यजमानं गवाश्वादिरूपाणि सर्वाण्यपि प्राप्नुवन्ति । किंचास्य यजमानस्याऽऽत्मन्स्वोदरे किंचिदप्यपत्यमपरूपं विरुद्धस्वरूपोपेतं न जायते, किंतु सर्वमप्यपत्यं सुखरूपमेव जायते ॥
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥