TS 6.2.8.1 | यजुर्वेद

TS 6.2.8.1 TS 6.2.8.1

सोत्त॑रवे॒दिर॑ब्रवी॒थ् सर्वा॒न् मया॒ कामा॒न् व्य॑श्नव॒थेति॒ ते दे॒वा अ॑कामय॒न्तासु॑रा॒न् भ्रातृ॑व्यान॒भि भ॑वे॒मेति॒ ते॑ऽजुहवुः सिꣳ॒॒हीर॑सि सपत्नसा॒ही स्वाहेति॒ तेऽसु॑रा॒न् भ्रातृ॑व्या-न॒भ्य॑भव॒न् तेऽसु॑रा॒न् भ्रातृ॑व्या-नभि॒भूया॑कामयन्त प्र॒जां ॅवि॑न्देम॒हीति॒ ते॑ऽजुहवुः सिꣳ॒॒हीर॑सि सुप्रजा॒वनिः॒ स्वाहेति॒ ते प्र॒जाम॑विन्दन्त॒ ते प्र॒जां ॅवि॒त्त्वा- [ ]

▶ पदपाठः (Word-by-word)

सा । उ॒त्त॒र॒वे॒दिरित्यु॑त्तर-वे॒दिः । अ॒ब्र॒वी॒त् । सर्वान्॑ । मया᳚ । कामान्॑ । वीति॑ । अ॒श्न॒व॒थ॒ । इति॑ । ते । दे॒वाः । अ॒का॒म॒य॒न्त॒ । असु॑रान् । भ्रातृ॑व्यान् । अ॒भीति॑ । भ॒वे॒म॒ । इति॑ । ते । अ॒जु॒ह॒वुः॒ । सिꣳ॒॒हीः । अ॒सि॒ । स॒प॒त्न॒सा॒हीति॑ सपत्न - सा॒ही । स्वाहा᳚ । इति॑ । ते । असु॑रान् । भ्रातृ॑व्यान् । अ॒भीति॑ । अ॒भ॒व॒न्न् । ते । असु॑रान् । भ्रातृ॑व्यान् । अ॒भि॒भूयेत्य॑भि - भूय॑ । अ॒का॒म॒य॒न्त॒ । प्र॒जामिति॑ प्र-जाम् । वि॒न्दे॒म॒हि॒ । इति॑ । ते । अ॒जु॒ह॒वुः॒ । सिꣳ॒॒हीः । अ॒सि॒ । सु॒प्र॒जा॒वनि॒रिति॑ सुप्रजा - वनिः॑ । स्वाहा᳚ । इति॑ । ते । प्र॒जामिति॑ प्र-जाम् । अ॒वि॒न्द॒न्त॒ । ते । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । वि॒त्त्वा ।

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उत्तरवेदेर्वरवाक्यमनुसृत्यैकैकं काममेकैकाहुत्या प्राप्नुवन्नित्येतं मन्त्रसूचितमर्थं दर्शयति —

‘सोत्तरवेदिरब्रवीत्सर्वान्मया कामान्व्यश्नवथेति ते देवा अकामयन्तासुरान्भ्रातृव्यानभि भवेमेति तेऽजुहवुः सिंहीरसि सपत्नसाही स्वाहेति तेऽसुरान्भ्रातृव्यानभ्यभवन्तेऽसुरान्भ्रातृव्यानभिभूयाकामयन्त प्रजां विन्देमहीति तेऽजुहवुः सिंहीरसि सुप्रजावनिः स्वाहेति ते प्रजामविन्दन्त ते प्रजां वित्त्वाऽकामयन्त पशून्विन्देमहीति तेऽजुहवुः सिंहीरसि रायस्पोषवनिः स्वाहेति ते पशूनविन्दन्त ते पशून्वित्त्वाऽकामयन्त प्रतिष्ठां विन्देमहीति तेऽजुहवुः सिंहीरस्यादित्यवनिः स्वाहेति त इमां प्रतिष्ठामविन्दन्त त इमां प्रतिष्ठां वित्त्वाऽकामयन्त देवता आशिष उपेयामेति तेऽजुहवुः सिंहीरस्या वह देवान्देवयते यजमानाय स्वाहेति ते देवता आशिष उपाऽयन्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

आशिष इष्यमाणा हविःस्वीकारिणीर्देवता उपेयाम प्राप्नुयामेति कामयमाना यष्टारस्ते देवाश्चरमाहुत्या तथैव प्राप्नुवन्। कर्मफलानि वाऽत्राऽशीः शब्देनोच्यन्ते।

आहुतिसंख्यां विधत्ते —

‘पञ्च कृत्वो व्याघारयति पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञो यज्ञमेवाव रुन्धे’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

गुणं विधत्ते —

‘अक्ष्णया व्याघारयति तस्मादक्ष्णया पशवोऽङ्गानि प्र हरन्ति प्रतिष्ठित्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

अक्ष्णया वक्रगत्या। दक्षिणेंऽस उत्तरश्रोणिरित्यादिका वक्रगतिः। पशवः शयनकाले पादाद्यङ्गानि वक्रत्वेन प्रहरन्ति संकोचयन्ति। अत आहुतिवक्रत्वं प्रतिष्ठित्यै भवति।

विधत्ते —

“भूतेभ्यस्त्वेति स्रुचमुद्गृह्णाति य एव देवा भूतास्तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

भूतोद्देशेन स्रुगुद्ग्रहणे सत्कृताः सन्तः प्रीयन्ते।

विधत्ते —

‘पौतुद्रवान्परिधीन्परि दधात्येषां लोकानां विधृत्यै’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

परिधित्रयेण त्रयो लोका विधृता भवन्ति। पूतुद्रुर्देवदारुः।

संभारान्विधातुं प्रस्तौति —

‘अग्नेस्त्रयो ज्यायासो भ्रातर आसन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त सोऽग्निरबिभेदित्थं वाव स्य आर्तिमाऽरिष्यतीति स निलायत स यां वनस्पतिष्ववसत्तां पूतुद्रौ यामोषधीषु ता सुगन्धितेजने यां पशुषु तां पेत्वस्यान्तरा शृङ्गे तं देवताः प्रैषमैच्छन्तमन्वविन्दन्तमब्रुवन्नुप न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सोऽब्रवीद्वरं वृणै यदेव गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातृणां भागधेयमसदिति तस्माद्यद्गृहीतस्याहुतस्य वहिःपरिधि स्कन्दति तेषां तद्भागधेयं तानेव तेन प्रीणाति सोऽमन्यतास्थन्वन्तो मे पूर्वे भ्रातरः प्रामेषतास्थानि शातया इति स यान्यस्थान्यशातयत तत्पूतुद्र्वभवद्यन्मा समुपभृतं तद्गुल्गुलु” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

भ्रातरो हविर्वहनप्रयासेन यथा मृता इत्थमेव सोऽन्योऽपि मृतिं प्राप्स्यतीति भीतोऽग्निर्निरूढो वनस्पत्योषधिपशुष्वेकैकां रात्रिमवसत्। देवदारुवृक्षे सुगन्धयुक्ततृणे पेत्वस्य मेषस्य शृङ्गयोर्मध्ये च क्रमेण तं वसन्तं देवा हविर्वहने प्रेरयितुमैच्छन् तमन्विष्यालभन्त। स्रुगुद्गृहीतस्य हविषो यल्लेशरूपं होमात्पूर्वं परिधिभ्यो बहिर्हविः स्कन्देत्स भ्रातृभागोऽस्त्वित्यग्नेर्वरः। अस्थन्वन्तस्त्वगस्थिमांसोपेताः प्रामेषत मृतास्तदीयान्यस्थीनि मांसानि च शातयै परित्यजानि। परित्यक्तानि तानि पूतुद्रु गुल्गुल्वभवताम्।

विधत्ते —

“यदेतान्त्संभारान्त्संभरत्यग्निमेव तत्सं भरति” (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

मन्त्रगतेन पुरीषशब्देन संभाररूपं वह्निपूरणं विवक्षितमित्याह —

‘अग्नेः पुरीषमसीत्याहाग्नेर्ह्येतत्पुरीषं यत्संभाराः’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

गुल्गुलुसुगन्धितेजनशुक्लोर्णास्तुकाः संभाराः।

किंच देवदारुपरिधिरूपेण वह्निना भ्रातरोऽस्य संनिधीयन्त इत्याह —

‘अथो स्वल्वाहुरेते वावैनं ते भ्रातरः परि शेरे यत्पौतुद्रवाः परिधय इति’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. ८) इति।

एवमग्निं परितः शेरते।

▶ भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)

1 सोत्तरवेदिरित्यादि ।। पूर्वोक्तमवसरे स्मर्यते । अत एव सेत्युक्तम् । पूर्वं ह्युत्तरवेद्युक्तिः 'सर्वान् मया कामान् व्यश्नवथ पूर्वां तु माऽग्रेतडुतिरश्नवतै' इति । अतः प्राप्ते व्याघारणकाले कामान् कामयितुं देवा आरभन्त । तत्कामानुसारेण व्याधारणमन्त्रपदानि व्याख्यातुमुपक्रमते - ते देवा इत्यादि । गतम् । तेऽजुहवुः दक्षिणेंऽसे व्याघारयन् । सपत्नसाहीति । सपत्नानां शत्रूणामभिभवित्री । पुनर्भ्रातृव्याभिभवानुवादो विस्रम्भातिशयप्रतिपादनार्थः ।।

2 उत्तरश्रोण्यामजुहवुः - सुप्रजावनिस्स्वाहेति ।। शोभनायाः प्रजायाः संभक्तेति ।।

3 दक्षिणस्यां श्रोण्यामजुहवुः - रायस्पोषवनिरिति ।। रायो धनस्य पशुलक्षणस्य या पुष्टिस्तस्यास्संभक्तेति ।।

4 उत्तरेंऽसे अजुहवुः - आदित्यवनिरिति ।। आदित्यानामदितिपुत्राणां संभक्तेति । इयं वा अदिरिति ।।

5 देवता इत्यादि ।। देवता यागसंबन्धिनीः आशिषः यागफलानि च उपेयाम प्राप्नुयामेति मध्येऽजुडवुः - सिंहीरस्यावह देवानिति ।।

6 पञ्च कृत्व इत्यादि ।। व्याख्यातम् । अक्ष्णयेति । कोणगत्या । तस्मादिति । अक्ष्णया अनार्जवेन अङ्गानि पदानि पशवः प्रहरन्ति संकोचयन्ति शयनादिषु गमनादिषु वा क्षिपन्ति । एवं क्रियमाणं प्रतिष्ठित्यै भवति । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ।।

7 भूतेभ्यस्त्वेति विधिः ।। ये देवाः देवभूता उत्पन्नाः तेषां तत्स्रुच उद्गृहणं भागधेयम् ।।

8 पौतुद्रवानिति विधिः ।। पूतुद्रवः देवदारवः । 'ओरञ्' । तत्परिधीन् परिदधाति एषां त्रयाणां लोकानां विधारणार्थं तद्भवति ।।

9 अग्नेस्त्रय इत्यादि ।। ज्यायांसः पूर्वजाः हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त हविर्वहनक्लेशेन मृताः । सोग्निर्ज्यायसां मरणं दृष्ट्वा अबिभेत् । स्यः यो वा कश्चित् एतत्कुर्वन् इत्थमार्तिमाऽरिष्यतीति तस्मान्मयाऽपि नेदं कर्तव्यमिति स तथा भीतः निलायत देवेभ्यो भीतोपासरत् । 'उपसर्गेस्यायतौ' इति लत्वम् । निर्गत्य वनस्पत्यादिषु । प्रच्छन्नोवसत् बह्वी रात्रीः । तत्र सोग्निः यां रात्रिं वनस्पतिष्विमां रात्रिं वसामीति बुद्धिमकरोत् तां रात्रिं पूतुद्रौ देवदारौ द्रुमे । पूतुद्रुशब्दो मितद्रवादिः । वनस्पतिशब्दे सुट्स्वरावुक्तौ । यामोषधीष्ववसत् तां सुगन्धितेजने सुगन्धितृणे अवसत् । यां पशुष्ववसत् तां पेत्वस्य पलितस्य मेषस्य शृङ्गयोर्मध्ये अवसत् । पूर्ववद्द्वितीया ।।

10 तं देवता इत्यादि ।। प्रैषं स्वकृत्ये प्रेषितुं ऐच्छन् । तं चान्विष्यालभन्त । तमब्रुवन्नित्यादि । गतम् । परिधिभ्यो बहिः बहिःपरिधि 'अपपरिबहिरञ्चवः' इति समासः । स्कन्दात् स्कन्देत् । लेट्याडागमः । भागधेयमसत् भागोस्तु, लेट्यडागमः । तस्मादित्यादि । गतम् । सोमन्यतेति । अस्थन्वन्तः प्रमेषत अस्थिमांसादिशरीरत्वान्मृताः । 'छन्दस्यपि दृश्यते' इति अनङ्, अनो नुट्, ' ह्रस्वनुड्भ्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । अतस्तेषामस्थानि अस्थीनि शातयै अवच्छादयन्त्विति । स यानीत्यादि । गतम् । 'शदेरगतौ तः' इति तत्वम् । उपमृतं समीपे मृतं अस्थिशातनेन भूमौ च्युतं तद्गुल्गुल्वभवत् ।।

11 यदेतानित्यादि ।। बहुवचनात्सुगन्धितेजनं च । अग्निमेवेति । अग्न्यभेदादेषाम् । 'अग्नेर्भस्मासि' इति संभारनिवपनमन्त्रे अग्नेः पुरीषमसीत्याह यस्मादग्नेस्तेजश्शररिस्य एतत्पुरीषं पूरणमेतत्संभारनाम तस्मादेवमुच्यते इति । संभारशब्दः थाथादिनोत्तरपदान्तोदात्तः । अथो अपि खल्वाहुः एनमग्निमेते भ्रातर एव ते परिशेरे परितश्शेरते यस्मादेते पौतुद्रवाः परिधयः परिधीयन्ते इति । शीङो रुट्, 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः ।।

इति षष्ठे द्वितीये अष्टमोनुवाकः ॥