पञ्चशत् 1 #
आ॒दि॒त्येभ्यो॒ भुव॑द्वद्भ्यश्च॒रुं निर्व॑पे॒द्भूति॑काम आदि॒त्या वा ए॒तं भूत्यै॒ प्रति॑ नुदन्ते॒ योऽलं॒ भूत्यै॒ सन् भूतिं॒ न प्रा॒प्नोत्या॑दि॒त्याने॒व भुव॑द्वतः॒ स्वेन॑ भाग॒धेये॒नोप॑ धावति॒ त ए॒वैनं॒ भूतिं॑ गमयन्ति॒ भव॑त्ये॒वा ऽऽदि॒त्येभ्यो॑ धा॒रय॑द्वद्-भ्यश्च॒रुं निर्व॑पे॒दप॑रुद्धो वाऽपरु॒द्ध्यमा॑नो वाऽऽदि॒त्या वा अ॑परो॒द्धार॑ आदि॒त्या अ॑वगमयि॒तार॑ आदि॒त्याने॒व धा॒रय॑द्वतः॒ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
आ॒दि॒त्येभ्यः॑ । भुव॑द्वद्भ्य॒ इति॒ भुव॑द्वत् - भ्यः॒ । च॒रुम् । निरिति॑ । व॒पे॒त् । भूति॑काम॒ इति॒ भूति॑ - का॒मः॒ । आ॒दि॒त्याः । वै । ए॒तम् । भूत्यै᳚ । प्रतीति॑ । नु॒द॒न्ते॒ । यः । अल᳚म् । भूत्यै᳚ । सन्न् । भूति᳚म् । न । प्रा॒प्नोतीति॑ प्र - आ॒प्नोति॑ । आ॒दि॒त्यान् । ए॒व । भुव॑द्वत॒ इति॒ भुव॑त् - व॒तः॒ । स्वेन॑ । भा॒ग॒धेये॒नेति॑ भाग - धेये॑न । उपेति॑ । धा॒व॒ति॒ । ते । ए॒व । ए॒न॒म् । भूति᳚म् । ग॒म॒य॒न्ति॒ । भव॑ति । ए॒व । आ॒दि॒त्येभ्यः॑ । धा॒रय॑द्वद्भ्य॒ इति॑ धा॒रय॑द्वत् - भ्यः॒ । च॒रुम् । निरिति॑ । व॒पे॒त् । अप॑रुद्ध॒ इत्यप॑ - रु॒द्धः॒ । वा॒ । अ॒प॒रु॒द्ध्यमा॑न॒ इत्य॑प - रु॒ध्यमा॑नः । वा॒ । आ॒दि॒त्याः । वै । अ॒प॒रो॒द्धार॒ इत्य॑प - रो॒द्धारः॑ । आ॒दि॒त्याः । अ॒व॒ग॒म॒यि॒तार॒ इत्य॑व - ग॒म॒यि॒तारः॑ । आ॒दि॒त्यान् । ए॒व । धा॒रय॑द्वत॒ इति॑ धा॒रय॑त् - व॒तः॒ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
तैत्तिरीय संहितीयां
द्वितीय काण्डे
तृतीयः प्रश्नः ॥
1 आदित्येभ्यो भुवद्वद्भ्य इत्यादि ॥ भवता अपिद्रा [अवित्रा] तद्वन्तो भुवद्वन्तः, याज्यानुवाक्ययोस्तादृशत्वात् । भवतेर्लटश्शत्रादेशः, 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक्, 'व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । शपि वा व्यत्ययेन गुणाभावः, तत्रादुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः, 'तसौ मत्वर्थे' इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते । तत्र 'यज्ञो देवानाम्' इति पुरोनुवाक्या, 'शुचिरपः' इति याज्या, तत्र 'आदित्यासो भवता मृडयन्तः' 'य आदित्यानां भवति प्रणीतौ' इति दर्शनात् भुवद्वत्त्वम् । गतमन्यत् ॥
धारयद्वद्भ्य इति ॥ धारयच्छब्दवत्त्वाद्याज्यानुवाक्ययोः, यथा'धारयन्त अदित्यासः' तिस्रो भूमीर्धारयन्' इति । अत्रापि पूर्ववद्भत्वाभावः, अयस्मयादित्वाद्वा उभयत्र पदत्वम् । अपरुद्ध इत्यादि । अपरुद्धो राजान्तरेणापहृतराष्ट्रः । स एतं चरुं निर्वपेत् पुना राष्ट्रं लप्सीयेति । अपरुद्ध्यमानो वा राजान्तरेणापजिहीर्षितराष्ट्रः । स वा निर्वपेदिमं चरुं मा मा राष्ट्रं हासीदिति । आदित्या वा इत्यादि । आदित्या एव रास्ट्रस्यापरोद्धारः अपहर्तारः राष्ट्रापहारेण वास्य दुःखयितारः । आदित्या एव तस्यापगमयितारः । तस्मात्तेनानेन चरुणा एनमपरुद्धं विशि प्रकृतिषु दाध्रति धारयन्ति धारयद्वत्त्वात् । धारयतेः 'दाधर्तिदर्धर्ति' इत्यादिना निपात्यते । ततश्चायमनपरुद्ध्यः अपरोद्धुमशक्यो भवति । छान्दसो यत् ; 'ययतोश्चादर्थे' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥
3 अथात्र प्रयोगविशेषां उच्यन्ते - तत्रापरुद्ध्यमानोस्यापरोद्धुः पदं पदपांसूनाददीत - अदितेनु मन्यस्वेति ॥ हे अदिते अखण्डिते पृथिवि मामनुमन्यस्व अनुजानीहि राज्यप्राप्तिमिति । गतमन्यत् ॥
4 अथ तान् पांसून् यजमानस्याञ्जलौ आवपति - सत्याशीरिति ॥ सत्या अमोघफला आशीः प्रार्थना अस्य, अयमस्माकमनुपरुद्धो भवत्विति यावत् । गतमन्यत् ॥
5 अथैतान् पांसूनुपनिगृह्णाति उपनिपीडयति - इह मन इति ॥ इहास्मिन् मयि मनोस्तु प्रजानामिति । ततस्सर्वा अस्मै समनसः अस्मिन्नेव सक्तमनसः करोति, ततोनपरुद्धो भवतीति ॥
6 अथ पदपांसूनादाय हरति - उप प्रेतेति द्विपदया जगत्या ॥ सामर्थ्याच्चायं मन्त्रोञ्जल्यावपनमन्त्रात्पूर्वो द्रष्टव्यः । हे मरुतस्सुदानवः सुष्ठु दातारोभिमतानां उपप्रेत उपसम्प्राप्नुत एना अनेनावरोधकेन । 'सुपां सुलुक्' इति तृतीयाया आजादेशः । विश्पतिना राज्ञा सह उपप्रेत । अयस्मयादित्वेन भत्वाद्विशो जश्त्वाभावः, तेनानवग्रहः, 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । अमुमपरुद्ध्यमानं वीरसिंहवर्माणं राजानमभि इममभिमुखीकृत्येममनपरुद्धं कर्तुमुपप्रेतेति । मारुतीत्यादि । मरुतां राज्ञां च विशामधिपतित्वाद्विशा राष्ट्रेण समृद्धमेव करोति, एतन्मन्त्रसामर्थ्यात् । अथ तान् पांसून् सञ्चरे अपरोद्धुर्मार्गे परावपति । अत्र यं यजमानो द्वेष्टि तं मनसा ध्यायति । अथ चरुणा यजेतेति । एवमपरुद्ध्यमानोनपरुद्धो भवति ॥
7 अथ अपरुद्धराष्ट्रावगतये इष्ट्यन्तरं विदधाति - यः परस्तादिति ॥ ग्राम्यैः पूर्वमुक्ते पश्चाद्ग्रामप्रधानपुरुषतया ग्रामहितानां वक्ता यः तस्य गृहाद्व्रीहीनाहृत्य शुक्लकृष्णविवेकेन शुक्लानादित्यं चरुं निर्वपेत् । 'त्यान्नु क्षत्रियान्' इति पुरोनुवाक्या, 'न दक्षिणा' इति याज्या । तस्याप्या[अप्या]दित्यत्वादादीत्याया विशोवगत्यै भवति । अवगतेति । अथाहुः - एवमनेन चरुणास्यापरुद्धस्य विडवगता लब्धा भवति, राष्ट्रं त्वनवगतमेवेति । तस्मात्कृष्णान् व्रीहीन्वारुणं चरुं निर्वपेत् । तत्रास्य वारुणत्वाद्वारुणस्य राष्ट्रस्यावगत्यै भवति । तस्मासदेवमुभयोः कृतयोः विशं राष्ट्रं च कृते गते अप्यवगच्छति । 'इमं मे वरुण' 'तत्त्वा यामि' इत्यस्य याज्यानुवाक्ये ॥
8 यदीत्यादि ॥ अथैवं कृतेपि वारुणे यदि राष्ट्रं नावगच्छेत् न लभेत ततः 'इममहम्' इत्यादिना मन्त्रेण पुनरादित्येभ्यो निर्वपेत् । अथ निरुप्योपनमति न संसादयति, अथावगते राष्ट्रं सांसादयति । अत्र 'यज्ञो देवानाम्' 'आदित्यानामवसा' याज्यानुवाक्ये । अथ निरुप्यानासादनस्य प्रयोजनमाह - आदित्या एवैनं भागधेयं प्रेप्सन्तो विशमव गमयन्तीति । न ह्ययमनवगते राष्ट्रे विशि वा हविस्संसादयति । तस्माद्धविःप्रेप्सया शीघ्रं विशं राष्ट्रं चावगमयति । मन्तस्तु व्याख्यायते - इमं भागधेयं आदित्येभ्यो हविर्निर्वपामीति । अमुष्मादपरोद्धुर्वीरसिंहवर्मणस्सकाशादमुष्यै अमुष्या देवकोकाया [...वकोटाया ?] विशोवगन्तोः अवगमनात् अलाभात् । 'अमुष्मात्' 'अमुस्यै' इति च सर्वविशेषार्थं सामान्यपदं, नामविशेषं चात्र निर्दिशेत् । 'भावलक्षणे स्थेण्' इति तोसुन्, 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥
9 अथैवं कृतेपि यदि नावगच्छेत् राष्ट्रं विड्वा, तत आश्वत्थान् अश्वत्थविकारान् मयूखान् शङ्कून् सप्त त्रीषे शकटे मध्यमेषायामुपहन्यात् 'इदमहम्' इति मन्त्रेण । 'अनुदात्तादेश्च' इत्यश्वत्थशब्दादञ् । अत्रायं प्रयोगः - प्रागीषमनोवस्थाप्य तत्र मध्यमेषायां मध्यममुपहत्य त्रीन् प्रतीचस्त्रीन् प्राचः आयातयति । अथैवं कृते बद्धवीरा आदित्या आत्मवीर्यमोक्षार्थं विशमवगमयन्ति राष्ट्रं च । मन्त्रार्थस्तु - इदमिति क्रियाविशेषणम् । अहमादीत्यानिदं बध्नति । अमुष्मादित्यादि । गतम् ॥
10 एवं कृते यदि नावगच्छेद्राष्ट्रं विड्वा एतमनन्तरं विहितमादित्मं चरुं निर्वपेत् । इध्मेपि सप्ताश्वत्थान् सहेध्मेनाभ्यादध्यात् । एवं कृतेवश्यमनपरुध्यं पुनः केन चिदप्यवरोद्धुमशक्यं राष्ट्रं विशं च अवगच्छति लभते । पूर्ववदन्तोदात्तत्वम् । आश्वत्था इत्यादि । गतम् । मरुतामोजस्त्वमत्युच्छ्रितत्वेन मरुतामचलव्यक्तिस्थानत्वात् । गणश इति । 'सङ्ख्यैकवचनाच्च' इति शम्, 'बहुगण' इति सङ्ख्यासंज्ञा । गणंगणं विशोवगच्छति ॥
इति द्वितीये तृतीये प्रथमोनुवाकः ॥