याव॑ती॒ वै पृ॑थि॒वी तस्यै॑ य॒म आधि॑पत्यं॒ परी॑याय॒ यो वै य॒मं दे॑व॒यज॑नम॒स्या अनि॑र्याच्या॒ऽग्निं चि॑नु॒ते य॒मायै॑नꣳ॒॒ स चि॑नु॒तेऽपे॒ते-त्य॒द्ध्यव॑साययति य॒ममे॒व दे॑व॒यज॑नम॒स्यै नि॒र्याच्या॒- ऽऽत्मने॒ऽग्निं चि॑नुत इष्व॒ग्रेण॒ वा अ॒स्या अना॑मृत-मि॒च्छन्तो॒ नावि॑न्द॒न् ते दे॒वा ए॒तद्-यजु॑रपश्य॒न्नपे॒तेति॒ यदे॒तेना᳚-ध्यवसा॒यय॒त्य - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
याव॑ती । वै । पृ॒थि॒वी । तस्यै᳚ । य॒मः । आधि॑पत्य॒मित्याधि॑ - प॒त्य॒म् । परीति॑ । इ॒या॒य॒ । यः । वै । य॒मम् । दे॒व॒यज॑न॒मिति॑ देव - यज॑नम् । अ॒स्याः । अनि॑र्या॒च्येत्यनिः॑ - या॒च्य॒ । अ॒ग्निम् । चि॒नु॒ते । य॒माय॑ । ए॒न॒म् । सः । चि॒नु॒ते॒ । अपेति॑ । इ॒त॒ । इति॑ । अ॒द्ध्यव॑सायय॒तीत्य॑धि - अव॑साययति । य॒मम् । ए॒व । दे॒व॒यज॑न॒मिति॑ देव-यज॑नम् । अ॒स्यै । नि॒र्याच्येति॑ निः - याच्य॑ । आ॒त्मने᳚ । अ॒ग्निम् । चि॒नु॒ते॒ । इ॒ष्व॒ग्रेणेती॑षु - अ॒ग्रेण॑ । वै । अ॒स्याः । अना॑मृत॒मित्यना᳚ - मृ॒त॒म् । इ॒च्छन्तः॑ । न । अ॒वि॒न्द॒न्न् । ते । दे॒वाः । ए॒तत् । यजुः॑ । अ॒प॒श्य॒न्न् । अपेति॑ । इ॒त॒ । इति॑ । यत् । ए॒तेन॑ । अ॒द्ध्य॒व॒सा॒यय॒तीत्य॑धि - अ॒व॒सा॒यय॑ति ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 यावती वा इत्यादि ॥ 'अपेत वीत' इति देवयजनाध्यवसानमन्त्रः । यममिति । 'अकथितं च' इति कर्मत्वम् ॥
2 इष्वग्रेणेति ॥ इष्वग्रमात्रया अस्याः सम्बन्धिनं एकदेशं अनामृतं अमृतैरपि रहितमिच्छन्तः अन्विच्छन्तोऽपि नाविन्दन् नालभन्त । अनामृत एवेति । प्रेतानामृतप [मृतादप] सारितत्वात् ॥
3 उद्धन्तीत्यादि ॥ गतम् । सिकतादयः सम्भारा गार्हपत्यायतने निवप्तव्याः । पुष्टिर्वा इत्यादि । पुष्टिहेतवः प्रजननहेतवश्चोषाः, तादृशे प्रदेशे अग्निश्चितो भवति तेषां निवपनेन । अथो अपिच । संज्ञान एवेति । अग्निं चिनुत इत्येव । सम्यक् ज्ञायन्ते पशवो यैः तादृशा ऊषाः ॥
4 द्यावापृथिवी इत्यादि ॥ वियती वियत्यौ विगच्छन्त्यौ । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्ण्दीर्घत्वम् । 'शतुरनुमः' इति नद्या उदात्तत्वम् । 'देवताद्वन्द्वे च' इति द्यावापृथिवीशब्द आद्युदात्तः । अस्त्वेवेति । नौ आवयोः यद्यज्ञियं यज्ञार्हं रूपं तत्सहैवास्त्विति विश्लेषारम्भे अब्रूताम् । यदित्यादि । गतम् । अदो ध्यायेदिति । यददः चन्द्रमसि कृष्णं तदिहास्त्विति ॥
5 अयं स इत्यादि ॥ एतद्विश्वामित्रस्य सूक्तं षडृचम् । आद्याभिः चतसृभिः गार्हपत्यचितौ चतस्रः प्राचीर्याः पुनरिष्टकाः प्रतिमन्त्रमुपदधाति । 'मित्रे चर्षौ' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । अन्तोदात्तत्वं च । चतुस्सङ्ख्यान्वयाच्छन्दोलाभः ॥
6 तेषामिति ॥ देवानां यतां गच्छताम् । 'शतुरनुमः' इति विभक्तेरुदात्तत्त्वम् । समव्लीयन्त, व्ली विशरणे । त इति । देवाः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि द्वे इष्टके सङ्गते दक्षिणामुत्तरां चोपादधत 'चिदसि, परिचिदसि' इत्याभ्याम् । ताभिः इष्टकाभिः । अथो अपि च । चतुस्सङ्ख्यान्वयात् पश्चात्तु [पशुसाधन] छन्दोलाभः ॥
7 अष्टावित्यादि ॥ गतम् । अञ्जसेति । ऋजुना मार्गेण ॥
8 त्रयोदशेति ॥ इमावष्टौ एका चितिः । त्रयोदशभिः लोकंपृणाभिः प्रदक्षिणं चिनोति 'लोकं पृण' इत्यनया । लोकं स्थानं अन्याभिः अनाक्रान्तमवकाशं पृणति पूरयतीति लोकंपृणा । इगुपधलक्षणः कः । छान्दसो द्वितीयाया अलुक् । 'लोकस्य पृणे मुम्वक्तव्यः' इति मुम् । त्रयश्च दश च त्रयोदश । 'सङ्ख्या' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । एकविंशतिरिति । प्रतिष्ठेति । तद्धेतुत्वात्ताच्छब्द्यम् । एकविंशस्य प्रतिष्ठां गार्हपत्यं च अनुप्रतिष्ठितो भवति । एवं वेदिता अग्निं चितवान् प्रतिष्ठितो भवति । 'विभाषा चेः' इति लिटि कुत्वम् ॥
9 पञ्चचितीकमिति ॥ 'चितेः कपि' इति दीर्घत्वम् । पाङ्क्तो यज्ञ इति । धानादिपञ्चकसाध्यत्वात् । पङ्क्तिशब्द उत्सादिः । एकधेति । एकेन प्रकारेण वर्तन्ते । एकवृतैवेति । एकधैव वृताम् । पुरीषेणेति । पुरीषया मृत्तिकया । दुश्चर्मेति । 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥
10 पञ्च चितय इत्यादि ॥ गतम् । 'झल्युपोत्तमम्' इति उपोत्तमस्योदात्तत्वम् ॥
इति पञ्चमे द्वितीये तृतीयोनुवाकः ॥