वि वा ए॒तौ द्वि॑षाते॒ यश्च॑ पु॒राऽग्निर्यश्चो॒खायाꣳ॒॒ समि॑त॒मिति॑ चत॒सृभिः॒ सं निव॑पति च॒त्वारि॒ छन्दाꣳ॑सि॒ छन्दाꣳ॑सि॒ खलु॒ वा अ॒ग्नेः प्रि॒या त॒नूः प्रि॒ययै॒वैनौ॑ त॒नुवा॒ सꣳ शा᳚स्ति॒ समि॑त॒मित्या॑ह॒ तस्मा॒द्ब्रह्म॑णा क्ष॒त्रꣳ समे॑ति॒ यथ्सं॒ न्युप्य॑ वि॒हर॑ति॒ तस्मा॒द् ब्रह्म॑णा क्ष॒त्रं ॅव्ये᳚त्यृ॒तुभि॒ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
वीति॑ । वै । ए॒तौ । द्वि॒षा॒ते॒ इति॑ । यः । च॒ । पु॒रा । अ॒ग्निः । यः । च॒ । उ॒खाया᳚म् । समिति॑ । इ॒त॒म् । इति॑ । च॒त॒सृभि॒रिति॑ चत॒सृ-भिः॒ । सम् । नीति॑ । व॒प॒ति॒ । च॒त्वारि॑ । छन्दाꣳ॑सि । छन्दाꣳ॑सि । खलु॑ । वै । अ॒ग्नेः । प्रि॒या । त॒नूः । प्रि॒यया᳚ । ए॒व । ए॒नौ॒ । त॒नुवा᳚ । समिति॑ । शा॒स्ति॒ । समिति॑ । इ॒त॒म् । इति॑ । आ॒ह॒ । तस्मा᳚त् । ब्रह्म॑णा । क्ष॒त्रम् । समिति॑ । ए॒ति॒ । यत् । स॒न्युंप्येति॑ सं - न्युप्य॑ । वि॒हर॒तीति॑ वि - हर॑ति । तस्मा᳚त् । ब्रह्म॑णा । क्ष॒त्रम् । वीति॑ । ए॒ति॒ । ऋ॒तुभि॒रित्यृ॒तु - भिः॒ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 वि वा इत्यादि ॥ पुरातनो गार्हपत्याग्निः प्रतिसमेधीयः उख्योऽन्यः । एतौ सह न्युप्यमानौ द्विषाते । तस्मात् 'समितं' इति चतसृभिः संनिवपति । एतदुक्तं भवति - उख्यमध्वर्युरादत्ते । प्रतिसमेधनीयं प्रतिप्रस्थाता । तौ पुरस्तात् प्रत्यञ्चौ गार्हपत्यचितौ अग्नी संनिवपत इति ॥
2 चत्वारीत्यीदि ॥ गतम् । तस्मादिति । अग्न्योः सुसङ्गतत्वेन ब्रह्मक्षत्रयोः सुसङ्गतत्वम् । व्येतीति । संन्युप्य सह न्युप्य विहरणात् ब्रह्माधीनप्रकाशं पृथक्त्वेन स्थितं क्षत्रमिति ॥
3 ऋतुभिर्वा इत्यादि ॥ यथोक्तं 'षड्भिर्दीक्षयति' इत्यादि । स इदानीं ऋतुभिरेव विमुच्यः विमोक्तव्यः । छान्दसः क्विप् । तस्मात् 'मातेव पुत्रं' इति शिक्यात् उखां निरूहति । अग्नियजमानयोरभेद उपचर्यते । ऋतुभिरेव कृतदीक्षस्य ऋतुभिरेव विमोकः कृतो भवति 'ऋतुभिः सविदानः' इति दर्शनात् । संवेदनमैकमत्यम् । स्वदयत्येवेति । वैश्वानरसम्बन्धात् स्वाद्वेव करोत्येनच्छिक्यं यजमानस्य ॥
4 नैरृतीरित्यादि ॥ नैरृत्यः । पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तिस्र इति । 'तिसृभ्यो जसः' इति उदात्तत्वम् । तुषैः पक्वाः तुषपक्वाः । तृतीयायाः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । निरृत्या इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । निरवदयत इति । निपूर्वात्सा(?) निस्सारयति । रूपेणेति । रूपानुसारेण गच्छति ॥
5 इमामिति ॥ दक्षिणापरामङ्गुल्या निर्दिशति । एषा वा इत्यादि । गतम् ॥
6 स्वकृत इरिण इति ॥ नैसर्गिकमूषरम् । प्रदरो भूमिबिलम् । तत्र तास्तिस्र इष्टका उपदधाति ॥
7 शिक्यमिति ॥ शिक्यसमीपे पराचीरुपदधाति 'नमस्सुते निरृते' इति तिसृभिः । तिस्र इति स्रादेशोन्तोदात्त इष्यते । 'उदात्तयणः' इति शस उदात्तत्वम् । त्रेधेति । त्रिभिः देहभागैः ऊर्ध्वाधोमध्यभागैः ॥
8 पराचीरिति ॥ प्रत्यग्र इति । पराचीमिति । अपुनरावृत्ताम् । अप्रतीक्षमिति । पृष्ठतः प्रतिनिवृत्तां रक्षणमकुर्वन्तः आगच्छन्ति । आभीक्ष्ण्ये णमुल् । अन्तर्हीत्या इति । ''अन्तरपरिग्रह' इति गतित्वात् 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वत्वम् ॥
9 मार्जयित्वोप तिष्ठन्ते इति ॥ 'असुन्वन्तं' इति द्वाभ्यां निर्ऋतिमुपतिष्ठते । गार्हपत्यमिति । 'निवेशनः' इत्येतया । निर्ऋतिलोक एवेत्यादि । गतम् ॥
इति पञ्चमे द्वितीये चतुर्थोनुवाकः ॥