ब्रह्म॑ जज्ञा॒नमिति॑ रु॒क्ममुप॑ दधाति॒ ब्रह्म॑मुखा॒ वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत॒ ब्रह्म॑मुखा ए॒व तत् प्र॒जा यज॑मानः सृजते॒ ब्रह्म॑ जज्ञा॒नमित्या॑ह॒ तस्मा᳚द्ब्राह्म॒णो मुख्यो॒ मुख्यो॑ भवति॒ य ए॒वं ॅवेद॑ ब्रह्मवा॒दिनो॑ वदन्ति॒ न पृ॑थि॒व्यां नान्तरि॑क्षे॒ न दि॒व्य॑ग्निश्चे॑त॒व्य॑ इति॒ यत् पृ॑थि॒व्यां चि॑न्वी॒त पृ॑थि॒वीꣳ शु॒चाऽर्प॑ये॒न्नौष॑धयो॒ न वन॒स्पत॑यः॒ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
ब्रह्म॑ । ज॒ज्ञा॒नम् । इति॑ । रु॒क्मम् । उपेति॑ । द॒धा॒ति॒ । ब्रह्म॑मुखा॒ इति॒ ब्रह्म॑ - मु॒खाः॒ । वै । प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ प्र॒जा - प॒तिः॒ । प्र॒जा इति॑ प्र - जाः । अ॒सृ॒ज॒त॒ । ब्रह्म॑मुखा॒ इति॒ ब्रह्म॑ - मु॒खाः॒ । ए॒व । तत् । प्र॒जा इति॑ प्र - जाः । यज॑मानः । सृ॒ज॒ते॒ । ब्रह्म॑ । ज॒ज्ञा॒नम् । इति॑ । आ॒ह॒ । तस्मा᳚त् । ब्रा॒ह्म॒णः । मुख्यः॑ । मुख्यः॑ । भ॒व॒ति॒ । यः । ए॒वम् । वेद॑ । ब्र॒ह्म॒वा॒दिन॒ इति॑ ब्रह्म - वा॒दिनः॑ । व॒द॒न्ति॒ । न । पृ॒थि॒व्याम् । न । अ॒न्तरि॑क्षे । न । दि॒वि । अ॒ग्निः । चे॒त॒व्यः॑ । इति॑ । यत् । पृ॒थि॒व्याम् । चि॒न्वी॒त । पृ॒थि॒वीम् । शु॒चा । अ॒र्प॒ये॒त् । न । ओष॑धयः । न । वन॒स्पत॑यः ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 ब्रह्म जज्ञानमित्यादि ॥ उत्तरवेद्यां पूष्करपर्णेषूत्तरं रुक्ममुपदधाति । ब्रह्ममुखा वा इत्यादि ब्राह्मणम् । प्रथमजाभिधानेन रुक्माभिधानात् ब्रह्मप्राथम्यं प्रजानां प्राधान्यं च ब्राह्मणस्य ॥
2 हिरण्मयमिति ॥ दक्षिणतः प्राञ्चं 'हिरण्यगर्भः' इत्यनेन आतृण्णं छिद्रं अपिदध्यात् नाशयेत् । दाधारेति । छान्दसो लिट्, धारयति । तुजादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । अथो अपि च खल्विति पक्षान्तरम् । लक्षणे अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥
3 अभि मृशतीति ॥ पुरुषं हिरण्मयम् । होत्रास्विति 'अनु सप्त होत्राः' इति लिङ्गात् ॥
4 स्रुचाविति ॥ पुरुषं दक्षिणेनोत्तरेण च । आज्यस्येति । 'पूरणगुण' इति षष्ठीसमासप्रतिषेधात् पूरणार्थैर्योगे षष्ठी ज्ञापिता । कार्ष्मर्यमयीमिति । 'नित्यं वृद्धशरादिभ्यः' इति मयट् । औदुम्बरीमिति । 'अनुदात्तादेश्च' इत्यञ् ॥
5 इयं वा इत्यादि ॥ गतम् ॥
6 स्रुग्वै विराडिति ॥ विराजनशीलत्वाद्विराट्, साधनत्वाद्वा ॥
7 व्याघारयतीति ॥ उत्तरवेदिवत् ॥
8 पञ्चभिरिति ॥ 'सिंहीरसि' इत्यादिभिः । 'झल्युपोत्तमम्' इत्युपोत्तमस्य उदात्तत्वम् । पाङ्क्त इति । धानादिपञ्चकसाध्यत्वात् ॥
9 अक्ष्णयेति ॥ कोणगत्या दक्षिणमंसं उत्तरां श्रोणीं दक्षिणमुत्तरमंसं मध्यमिति । अङ्गानि चरणादीन्यक्ष्णया न्यस्यति शयनादिषु च उपसंहरति । तस्मादक्ष्णया व्याघारणं प्रतिष्ठित्यै भवति पशूनाम् ॥
इति पञ्चमे द्वितीये सप्तमोनुवाकः ॥