पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
"(अथ द्वितीयाष्टके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोनुवाकः)। (चित्रायागस्योपहोममन्त्राः) प्रजापश्वर्थिनोरुक्तश्चतुर्थे गार्मुतश्च. । अथ व्यवहितेन षष्ठेन चित्रायागं विधित्सुरादौ पञ्चमेनानुवाकेनोपहोममन्त्रान्पठति। कल्पः‘चित्रापौर्णमासे चित्रामिष्टिं निर्वपेदाग्नेयादीनि सप्ताग्ने गोभिर्न आगहीत्येतेनानुवाकेपहोमाः’ इति। तत्र प्रथममन्त्रपाठस्तु अग्ने गोभिरिति। हेग्ने गोभिः सह नोस्मान्प्रत्यागद्यागच्छ। हे इन्द्रो पशुपुष्ट्या नोस्माञ्जुषस्व प्रीणय। इन्द्रो नोस्माकं गृहेषु धर्ता पशूनां धारयिता भवतु। द्वितीयमन्त्रपाठः तु सवितेति। पशूंना सहस्रं यस्यास्त्यसौ सहस्त्रियः तादृशो यः सविता नोस्माकं गृहेषु रारणद्भृशं रमताम्। पशुपोषकश्च देव आ गच्छतु। वसु धनमपि आगच्छतु। तृतीयमन्त्रपाठस्तु धातेति। सर्वस्य विधाता जगतः पालक ईश्वसो नोस्मभ्यं रयिं धनं ददातु। स ईश्वरो नोस्मान्पूर्णेन धनेन वावनद्भृशं भजतु रक्षतु। चतुर्थमन्त्रपाठस्तु त्वष्टा य इति। यस्त्वष्टा वृषभः श्रेष्ठो वृषा कामानां वर्षिता सोस्माकं गृहेषु पशुनां सहस्रेणायुतेन च सह रारणद्भृशं रमताम्। पञ्चममन्त्रपाठस्तु येन देवा इति। हे रायस्पोष धनपोषक येन त्वया देवा अमृतं पीयूषं दीर्घं सुपूर्णं श्रवः कीर्तिहेतुभूतमन्नं दिव्यैरयन्त स्थापितवन्तः, तादृशस्त्वमस्मदर्थं गवां कुल्मिं संघं जीवसे जीवनार्थमायुवस्वानीय मिश्रय। षष्ठमन्त्रपाठस्त अग्निर्गृहपतीरीति। अग्निरस्मद्गृहस्याधिपतिः। सोमो विश्वं वनते भजत इति विश्ववनिः। सविता शोभना मेधा यस्येति सुमेधाः। एतेभ्य इदं स्वाहुतमस्तु। सप्तममन्त्रपाठस्तु अग्ने गृहपते इति।"
"हे गृहपतेग्ने घृतमर्हतीति घृत्यो यस्ते भागस्तेन सह ओजोष्टमधातुरूपं शरीरसारमाक्रममाणायानुतिष्ठते यजमानाय धेहि स्थापय। यजमानोहं श्रैष्ठ्यात्पथः श्रेष्ठानां मार्गकर्तणां संबन्धिनोस्मादनुष्ठानमार्गान्मा योषं वियुक्तो मा भूवं, मूर्धा यजमानानां मध्ये शिरोवदुत्तमो भूयां, तुभ्यमिदं स्वाहुतमस्तु। अत्र विनियोगसंग्रहः ‘अग्ने गोभिस्तूपहोमाश्चित्रायागे हि सप्त ते।।’ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयकाण्डे चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोनुवाकः।। ५ ।।"