पञ्चशत् 1 #
वसो॒र्द्धारां᳚ जुहोति॒ वसो᳚र्मे॒ धारा॑ऽस॒दिति॒ वा ए॒षा हू॑यते घृ॒तस्य॒ वा ए॑नमे॒षा धारा॒ऽमुष्मि॑न् ॅलो॒के पिन्व॑मा॒नोप॑ तिष्ठत॒ आज्ये॑न जुहोति॒ तेजो॒ वा आज्यं॒ तेजो॒ वसो॒र्द्धारा॒ तेज॑सै॒वास्मै॒ तेजोऽव॑ रु॒न्धेऽथो॒ कामा॒ वै वसो॒र्द्धारा॒ कामा॑ने॒वाव॑ रुन्धे॒ यं का॒मये॑त प्रा॒णान॑स्या॒न्नाद्यं॒ ॅवि - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
वसोः᳚ । धारा᳚म् । जु॒हो॒ति॒ । वसोः᳚ । मे॒ । धारा᳚ । अ॒स॒त् । इति॑ । वै । ए॒षा । हू॒य॒ते॒ । घृ॒तस्य॑ । वै । ए॒न॒म् । ए॒षा । धारा᳚ । अ॒मुष्मिन्न्॑ । लो॒के । पिन्व॑माना । उपेति॑ । ति॒ष्ठ॒ते॒ । आज्ये॑न । जु॒हो॒ति॒ । तेजः॑ । वै । आज्य᳚म् । तेजः॑ । वसोः᳚ । धारा᳚ । तेज॑सा । ए॒व । अ॒स्मै॒ । तेजः॑ । अवेति॑ । रु॒न्धे॒ । अथो॒ इति॑ । कामाः᳚ । वै । वसोः᳚ । धारा᳚ । कामान्॑ । ए॒व । अवेति॑ । रु॒न्धे॒ । यम् । का॒मये॑त । प्रा॒णानिति॑ प्र - अ॒नान् । अ॒स्य॒ । अ॒न्नाद्य॒मित्य॑न्न - अद्य᳚म् । वीति॑ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 वसोर्धारां जुहोतीति ॥ संज्ञैषा अविच्छिन्नस्यान्त्याहुतिविशेषस्य । निर्वचनं च करोति - वसोः धनस्य धारा मे असत् अस्तु इति अनेन कामेन एषा हूयते । तस्मादन्नादिवरिष्ठधनधाराहेतुत्वाच्च वसोर्धारेत्युच्यते इति । अस्तेर्लेटि 'लेटोडाटौ' इत्यडागमः । घृतस्येत्यादि । गतम् । पिन्वमाना सिञ्चति । पिवि, सेचने । एनं यजमानमुपतिष्ठते ॥
2 आज्येनेत्यादि ॥ तेजोहेतुत्वादाज्यवत् वसोर्धारायास्ताच्छब्द्यम् ॥
3 कामा इति ॥ काम्यन्त इति कामाः विषयाः । तद्धेतुत्वात्ताच्छब्द्यम् ॥
4 यमित्यादि ॥ यं यजमानमध्वर्युः कामयेत प्राणांश्चान्नाद्यं च विच्छिन्द्यामिति तस्य विग्राहं विगृह्य विच्छिद्य जुहुयात् । आभीक्ष्ण्ये णमुल् । मन्त्रस्य धाराया विच्छेदं कुर्यात् । सन्ततिरविच्छेदः ॥
5 द्वादशेति ॥ द्वादशप्रमाणानि सङ्घातरूपाणि द्वादशानि । छान्दसो यः । तेषां मध्ये वक्ष्यमाणानि द्वादशानीति । प्रशस्ततराणि दर्शयितुं तान्येकैकश उपादाय स्तौति - 'अन्नं च मेऽक्षुच्च मे' इत्यादिना 'वाजश्च प्रसवश्च द्वादशं जुहोति' इत्यन्तेन । न्यूनत्वेन आवृत्त्या पूरयितव्यानि, आधिक्ये समविभक्तानि । तत्र स्तुतिसमर्थानि विशिष्टानि अवयवपदान्युपादीयन्ते । यद्वा - आदौ चतुश्चत्वारिंशदधिकशतसङ्ख्यानां त्रयाणां च द्वादशानां मन्त्राणां स्तुतिः । 'अन्नं च मे' इत्यादिरवयवस्तुतिरिति ॥
6 योनिः कारणम् ॥
7 अर्धेन्द्राणि अर्धमिन्द्रो येषां तानि 'अग्निश्च म इन्द्रश्च मे' इत्यादीनि । यत्सर्वेषां देवानां अग्न्यादीनां तत्प्रति इन्द्रो वर्तते प्रतिनिधिर्भवति । यद्वा - सर्वत्र सर्वेषामर्धं इन्द्रोऽर्हति, अर्धं सर्वे देवाः, सर्वेषां हविषामर्धं प्रति स्वामित्वेन इन्द्रो वर्तत इति । तस्मादत्र इन्द्रो देवानामर्धेन भूयिष्ठं भागं भजते । इन्द्रमुत्तरमिति । उद्गततरं अन्त्यम् ॥
8 यज्ञायुधानीत्यादि ॥ 'इध्मश्च मे' इत्यादीनि ॥
9 स्वगाकृत्या इति ॥ यथास्वमात्मीयभागप्रतिलम्भनाय । छान्दसो डाचः 'ऊर्यादिच्वि' इति गतित्वात् 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥
10 ब्रह्मवर्चसस्येति ॥ अग्न्यादीनां तत्साधनत्वात् ॥
11 कल्पानिति ॥ 'आयुर्यज्ञेन कल्पतां' इत्यादिद्वादश । अकॢप्तस्य असम्पन्नस्य सम्पत्त्यै भवति ॥
12 युग्मदयुजे ॥ योगो युक् सदृशसंख्यान्वयारब्धत्वं तद्वती द्विचतुरादि । तद्रहिता अयुक् एकादि । युग्मच्च अयुक्चेति 'द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात्' इति व्यत्ययेन इतरेतरयोगेऽपि अच् समासान्तः । मिथुनत्वायेति विधाद्वयलाभेन । उत्तरावती इति । उत्तरोत्तरसंख्यावत्यौ युग्मदयुजे भवतः 'एका च मे तित्रश्च मे' इति । उत्तरा 'चतस्रश्च मे अष्टौ च मे' इति चतुरुत्तरा, यस्मा एवं तस्मादभिक्रान्त्यै भवतो युग्मदयुजे । अभिक्रमणं उपरिगमनं स्वर्गप्राप्तिः, शत्रूणामाक्रमणं वा । केचिदाहूः - उत्तरावत्त्वं विधीयत इत्युत्तरसंख्यासहिताभ्यां कर्तव्य इति । यथा 'एका च मे तिस्रश्च मे स्वाहा चतस्रश्च मेऽष्टौ च मे स्वाहा' इति । देवछन्दसमिति देवानां प्रीतिहेतुः 'एका च मे तिस्रश्च मे' इत्येतावत्युत्तरा अयुक्सङ्ख्या, चतस्रश्च अष्टौ चेत्येवं चतुरुत्तरा युक्संख्या मनुष्याणां प्रीतिहेतुरिति । 'अनसन्तान्न पुंसकाच्छन्दसि' इति अच् समासान्तः ॥
13 आ त्रयस्त्रिंशत इत्यादि ॥ गतम् ॥
14 द्वादशं इति ॥ द्वादशकमित्येके । द्वादशप्रमाणं सङ्घातमित्येके ॥
इति पञ्चमे चतुर्थे अष्टमोनुवाकः ॥