पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
"(अथ द्वितीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः। पशुकामः प्रजाकामो भूत्यर्थी छिन्नसोमकः। अभिचारी च ये तेषां पञ्चमे पशवः श्रुताः।। अथ षष्टे ग्रामकामादीनां पश्वन्तराणि वक्तव्यानि। तत्रैकं पशुं विधत्ते बार्हस्पत्यमिति। ग्रामो मे भूयादन्येषां ग्रामस्वामिनां मध्ये पृष्ठवदुपवर्ती त्यामिति यः कामयेत तस्यायं पशुः। पशुविशेषणं प्रशंसति शितिपृष्ठो भवतीति। राजसूये बार्हस्पत्यं चरु शितिपृष्ठो दक्षिणेत्युक्तत्वात्तद्देवताकत्वम्। अन्नकामस्य पशुं विधत्ते पौष्णमिति। अन्नस्य पोषकत्वात्पूषत्वम्। पशुविशेषणं प्रशंसति श्यामो भवतीति। पत्रशाकाद्यन्नस्य रूपं श्यामम्। अन्नकामस्य पश्वन्तरं विधत्ते मारुतमिति। मरुतां श्यत्वेनान्नसंपादकत्वादन्नत्वम्। पशुविशेषणं प्रशंसति पृश्निर्भवतीति । पृश्निः श्वेतः। शाल्यन्नस्य रूपं श्वेतम्। इन्द्रियकामस्य पशुं विधत्ते ऐन्द्रमरुणमेति। अरुणस्य पशोर्गुणान्तरं विधत्ते अरुणो भ्रूमानिति। महती भ्रूरस्यास्तीति भ्रूमान। इन्द्रस्य सहस्त्राक्षत्वेन भ्रूबाहुल्यं स्वरूपम्। स्वप्रतिग्रहीतृकदानकामस्य पशुं विधत्ते सावित्रमिति। उपध्वस्तः संकीर्णवर्णः। सनिकामः परकर्तृकदानकामः। प्रसवानां प्रेरणनाम्। अस्मै यजमानार्थं परकर्तृकं दानं प्रसुवति प्रेरयति। संकीर्णवर्णं प्रशंसति उपध्वस्त इति। राजसूये सावित्रं द्वादशकपासं क्षत्तुर्गृंह उपध्वस्तो दक्षिणेत्युक्तत्वात्सवितृदेवताकत्वम्। अन्नकामस्य पश्वन्तरं विधत्ते वैश्वदेवमिति। सांकर्यमन्तरेण विस्पष्टा बहवो वर्णा यस्यासौ बहुरूपः। पशुविशेषणं प्रशंसति बहुरूपो भवतीति। भक्ष्यभोज्यलेह्यचोष्यभेदेनान्नस्य बहुरूपत्वम्। ग्रामकामस्य पश्वन्तरं विधत्ते वैश्वदेवमिति। सजाता भ्रातरो भृत्यादयश्च। ते च बहुत्वसाम्येन विश्वेषां देवानां संबन्धिनः। पशुविशेषणं प्रशंसति बहुरूप इति। विश्वेषां देवानामेतत्स्वामित्वात्पशोर्बहुदेवत्यत्वम्। अज्ञात चिररोगग्रस्तस्य पशुं विधत्ते प्राजापत्यमिति। विस्पष्टानि रोगविशेषलक्षणानि न दृश्यन्ते, बलक्षयकार्श्यादिकं च दृश्यते, तदिदमज्ञातमिव भवति। प्रजापतिः पुरुषमसृजतेति श्रुतत्वात्पुरुषः प्राजापत्यः। चिकित्सकैरज्ञातो पि रोगविशेषः प्रजापतिना ज्ञायते। अतः प्रजापतिरेनं तस्मात्स्रामादज्ञातदीर्घरोगान्मोचयति।। प्रजापतिवपाजन्यत्वेन पशुविशेषणं प्रशंसति तूपरो भवतीति। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णजयुर्वेदीय- तैत्तिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयकाण्डे प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ।। ६ ।।"""