पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
(अथ प्रथमकाण्डे षष्ठप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः)।
एतैः षड्भिरनुवाकैर्याजमानमन्त्र उदीरिताः। अथानुवाकपञ्चकेन याजमान-ब्राह्मणमुच्यते। तत्रास्मिन्सप्तमानुवाके देवतापरिग्रहादिर्विधीयते। आहवनीया-दिष्वग्निष्वध्वर्युणाऽन्वाधीयमानेषु तस्मिन्नन्वाधानकाले यजमानोऽच्छिद्रका-ण्डाम्नातानग्निं गृह्णामीत्यादिमन्त्राञ्जपेत्। सोऽयं देवतापरिग्रहः। असौ चाऽऽपस्तम्बसूत्रे विस्पष्टः।
आपस्तम्बो ह्यग्निं गृह्णामीत्यादिमन्त्रानुच्चर्येदमाह – ‘आहवनीयेऽन्वधीयमाने जपति’ इति। अन्तराऽग्नी पशव इति मन्त्रमुच्चार्येदमाह – ‘अन्तराऽग्नी तिष्ठञ्जपति’ इति। इह प्रजा इत्यादिमन्त्रद्वयमुच्चार्येदमाह – ‘गार्हपत्यम्’ इति। अन्वाधीयमानमनुमन्त्रयत इति शेषः। अयं पितृणामिति मन्त्रमुच्चार्येदमाह – ‘दक्षिणाग्निम्’ इति। अत्रापि पूर्ववद्वाक्यशेषः।
तमिमं देवतापरिग्रहं विधातुमादौ प्रस्तौति-
यथा वा इति। एकस्मिन्नेव काले संहत्य प्राप्ताः समृतसोमाः सोमयागा एकस्मिन्नेव वसन्तर्तौ बहूनां यजमानानां सोमयागाः संहत्य प्राप्यन्त एवमेव बहूनां यजमानानामेते दर्शपूर्णमासा यज्ञा एकस्मिन्नेव पर्वणि संहत्य प्राप्य-न्ते। देवताश्चाग्न्यादयो या एकस्य यजमानस्य ताश्चान्यस्यापि। तथा सति देवानां मनसि संकटमुत्पद्यते। तत्संकटमहशब्देन द्योत्यते। देवानां पक्षपातस्यानुचितत्वात्। कस्य यजमानस्य यज्ञं देवा आगच्छन्ति कस्य वा यज्ञं नाऽऽगच्छन्तीति महदेतत्संकटम्। तस्य संकटस्यायं परिहारः — बहूनां यजमानानां मध्ये यो यजमान इतरेभ्यः पूर्वः प्रवृत्तो देवताः परिगृह्णाति स यजमान एताः परिगृहीता देवताः परेद्युर्यष्टुमर्हति। न च सर्वेऽपि यजमानाः परस्परमात्सर्येण प्रथमं प्रवर्तन्त इति स दोषस्तदवस्थ इति शङ्कनीयम्। परिग्रहमन्त्रपाठेनैव देवसंकटस्य परिहृतत्वात्। यागस्योद्देशत्यागमात्रत्वाद्दे-वानामागमनमन्तरेणापि सोऽनुष्ठातुं शक्यते। योगसामर्थ्येन वा बहूनि शरीराणि स्वीकृत्य तत्र सर्वत्राऽऽगमिष्यन्ति। इत्थं च परिहारं भगवान्बा-दरायणो देवताधिकरणे विरोधः कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादिति सूत्रयामास। किं बहुनाऽस्य वाक्यस्य देवतापरिग्रहविध्यर्थवादत्वान्न किंचिद्देवानां संकटमस्ति।
देवतापरिग्रहार्थानां देशविशेषाणां विधिमर्थवादेनोन्नयति - एतद्वा इति। वसून्रुद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवता इत्याहवनीयार्थमन्त्रलि-ङ्गादाहवनीयो देवानां स्थानम्। अन्तराऽग्नी पशव इति मन्त्रलिङ्गादाहवनी-यगार्हपत्ययोर्मध्यं पशूनां स्थानम्। इह प्रजा विश्वरूपा रमन्तामिति मन्त्रलि-ङ्गाद्गार्हपत्यो मनुष्याणां स्थानम्। अन्वाहार्यः पच्यतेऽस्मिन्नित्यन्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः। अयं पितृणामग्निरिति मन्त्रलिङ्गादसौ पितृणां स्थानम्।
देशविधिमन्त्रानुन्नीय तेषु देशेष्ववस्थितस्य देवतापरिग्रहं विदधाति - अग्निं गृह्णातीति। स्पष्टोऽर्थः।
मन्त्रेण यज्ञरूपव्रतस्वीकारं विधातुं प्रस्तौति - व्रतेनेति। वक्ष्यमाणमन्त्रपाठरूपेण व्रतस्वीकारेणैव व्रतपतिरयमग्निर्मेध्यो यागयोग्यो भवति। ब्राह्मणश्च यजमानो व्रतधारी भवति।
समन्त्रकव्रतस्वीकारं विधत्ते - व्रतमुपैष्यन्निति। मन्त्रोऽयमतीतप्रश्ने मम नामेत्यनुवाके समाम्नातः। मन्त्रगतं व्रतपतिशब्दं मन्त्रतात्पर्यं च व्याचष्टे – अग्निर्वा इति।
तिथिविशेषेण व्रतोपायनस्य कालविशेषं विधत्ते - बर्हिषेति। बर्हिषा बर्हिराहरणेनोपलक्षिते काले वत्सैर्वत्सापाकरणेनोपल-क्षिते काल इत्यर्थः। एतदुक्तं कालद्वयमेतयोस्तिथिविशेषगतयोर्व्रतस्वीकारयोरुचितं स्थानमिति शाखान्तरप्रसिद्धिः।
अथोपस्तरणं विधत्ते। अध्वर्युर्यदा दर्भैराहवनीयमार्हपत्यौ परिस्तृणाति तदानीमच्छिद्रकाण्डपठितस्योभावग्नी उपस्तृणुत इत्यादिमन्त्रस्य यजमानेन जप उपस्तरणम्। अथवाऽध्वर्युकर्तृकं परिस्तरणम्। तदिदमस्मिन्काण्डे विदधाति-
उपस्तीर्य इति। परोक्षकथनेन विधिः प्रशस्यते।
विहितमुपस्तरणमुपपादयति - मनुष्या इदिति। इन्न्वा इति निपातत्रयसमुदायोऽपिशब्दार्थं ब्रूते। अत्य-न्तदरिद्रा मनुष्या अपि शीतवातादिपरिहाराय तृणादिभिराच्छन्नं गृहमिच्छन्ति महाप्रभावा देवा उपस्तरणमिच्छन्तीति किमु वक्तव्यम्। येषां देवानामिच्छानुसारेण तदा तदा तत्र तत्र नवावसानं नूतनगृहं निष्पाद्यते। यो यजमान एवं विद्वानग्निमुपस्तृणाति अस्मिन्यजमाने परेद्युर्यक्ष्यमाणे सति पुर्वेद्युस्तत्समीपे हविर्भुजो देवता निवसन्ति।
आरण्यं सायमाशेऽश्नातीति सूत्रकारेण यदारण्यधान्यभोजनमुक्तं तदिदं विधातुं प्रस्तौति - यजमानेनेति। अत्रायं विचारः। किं ग्राम्यधान्यस्यान्नं भोक्तव्यमारण्यधा-न्यस्य वा भोजनमेव वा वर्जनीयमिति। तत्राऽऽरण्यधान्यभोजनपक्षामभ्युपे-त्येतरपक्षद्वयमपोद्यते। पशवो हि द्विविधाः ग्राम्या आरण्याश्च। गवाश्वाजा-विपुरुषगर्दभोष्ट्राः सप्त ग्राम्याः। द्विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपहस्तिमर्कटनादेयाः सप्ताऽऽरण्याः त एत उभयेऽपि यजमानेनावरुध्याः संपादनीया इति। बुद्धिमन्त आहुः। यदि ग्राम्यान्व्रीह्यादीन्प्रत्युपवसेद्भोजनं वर्जयेत्तेन वर्जनेन ग्राम्यान्पशून्संपादयति। यदारण्यास्य नीवारादेरन्नं भुञ्जीत तेन भोजनेनाऽऽरण्यान्पशून्संपादयति। यद्यनाश्वानुभयविधभोजनवर्जमुपवासं कुर्यात्तदानीमयं व्रतविशेषः पितृदेवत्यो भवेत्। पितरो ह्यनश्नन्तं श्राद्धकर्तारमभिनन्दन्ति।
इदानीं विदधाति - आरण्यस्येति। इन्द्रियाभिवृद्धिहेतुरारण्यधान्यम्।
अथ पक्षान्तरं विधातुं भोजनयोर्दोषमाह - यदनाश्वानिति। क्षोधुकः क्षुधाशीलः। अभिमन्येत हन्यात्। विधित्सितं पक्षान्तरं विदधति- अप इति।
उक्तं दोषद्वयमत्र परिहरति - तन्नेवेति। अशितास्वप्स्वदनाभावादशितमिव न भवति, क्षुच्छान्तेरनशित-मिव न भवति। अतो न दोषद्वयम्।
अथोपवासपक्षं विधत्ते - वज्रो वा इति। यज्ञस्य नरकपाताद्यनिष्टनिवारकत्वाद्वज्रत्वम्। क्षुधो वैरित्वं प्रसिद्धम्। यज्ञाङ्गभूतोपवासलक्षणेनानेन वज्रेणैव भाविजन्मनि प्राप्स्यमानं साक्षाद्भ्रातृव्यं मुख्यवैरिणं क्षुद्रूपं हन्ति। अनेन यज्ञेन जन्मान्तरेऽन्नबाहुल्यस्य लप्स्यमानत्वात्।
षष्ठाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्-
वत्सैर्दर्शे सवत्सस्य वत्समात्रस्य वा विधिः।
व्रतकालं लक्षयेद्वा वत्सयुक्ते व्रते विधिः॥
भाति रागाद्व्रतप्राप्तेर्वत्समात्रं विधीयते।
व्ररततयाकरणं वत्सः कालगीस्तदपाकृतेः” इति॥
दर्शपूर्णमासयोः श्रूयतेः - “बर्हिषा पूर्णमासे व्रतमुपैति वत्सेरमावास्यायाम्” इति। व्रतं भोजनम्। अत एवाऽऽम्नायते - “अमाषममा सं बहुसर्पिष्कं व्रतयति” इति। तदेद्व्रतं यत्ससंयुक्तमत्र विधीयते। कुतः। वत्सैरिति तृतीयया साहित्यस्य प्रतिभानादित्येकः पक्षः। रागत इत्येव प्राप्तत्वाद्व्रतं न विधीयते किंतु वत्समात्रं विधेयमिति द्वितीयः पक्षः। न हि वत्सः पाण्यादिवद्व्रतस्य करणम्। ततो न तस्य विधिः। किंतु वत्सानामपाकरणेन काल उपलक्ष्यते। तस्मिन्काले व्रतमुपेयात्। एवं मासे बर्हिःसंपादनकाले व्रतमुपेयात्॥