पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
"(अथ द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके तृतीयोनुवाकः)। (अमावस्यायां सांनाय्ययोगविधिः) द्वितीयेग्नीषोमयागोभिहितः पूर्णिमादिने।। अथ तृतीयेमावास्यायां सांनाय्ययागो वक्तव्यः। तत्र प्रथमं तावत्पौर्णमास्याममुनिर्वाप्यं वैमृधं विधित्सुः प्रस्तौति इन्द्रं वृत्रमिति। अथ य इन्द्रो वृत्र हतवांस्तमिन्द्रं मृधो वत्रपक्षपातिनो वैरिणोभितः समागत्य प्रकर्षेण भयमुत्पाद्याकम्पयन्त। विनाशिता मृधो वैरिणो येन देवेनासौ विमृत्। स देवा यस्यैकादशकपालस्य पुरोडाशस्य सोयं वैमृधः। तं पुरोडाशं पूर्णमासयागेनुनिर्वाप्यं प्रधानकर्मणः पश्चान्निर्वापयोग्यमपश्यत्। अथ विधत्ते अद्वैमृध इति। अथ सांनाय्यनामकमैन्द्रं दधि विधातुं प्रस्तौति इन्द्रो वृत्रमिति। इन्द्रो वृत्रवधेन भीतो दूरे पलायमानः स्वकीयाभिर्देवताभिश्च स्वकीयेन सामर्थ्येन च व्यृद्धो वियुक्तोभूत्। अथ विधत्ते यदाग्नेय इति। अत्राग्नेयो न विधियते। षष्ठे प्रपाठके यदाग्नेयोष्टाकपालोमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवतीति कालद्वये विधानात्। अत ऐन्द्राग्नविध्युन्नयनायायमर्थवादः---यदा केवलेनाप्याग्नेयेन देवतानामिन्द्रियस्य चावरोधो भवति तदानीमैन्द्राग्नेन तदवरोध इति किमु वक्तव्यमिति। अनयोः स्तुत्या तद्विधिरुन्नीयते। शाखान्तरे समानप्रकरणे स्पष्टं तद्विधानात्। ऐन्द्रादधिविधिस्त्वसंदिग्ध एव। तमेवं विधिं स्तोतुं सांनाय्यनिर्वचनं दर्शयति इन्द्रस्य वृत्रमिति। जघ्नुषो हतवतः। व्यार्छद्विविधत्वेन प्राप्नोत्। ओषयिबीरुधोर्भेदः पूर्वाचार्बैर्दर्शितः “ओषध्यः फलपाकन्ता लता गुल्माश्च वीरुधः” इति। तदेतदिन्द्रियसामर्थ्यस्यौषध्यादिरूपत्वं प्रजापतेरग्रे कथितवान्। स च प्रजा पतिरेतदिन्द्रियसामर्थ्यमिन्द्रार्थं सम्यक्प्रापयतेति पशूनब्रवीत्। तत्सामर्थ्यं पशव ओषधीभ्यः सकाशादानीय स्वात्मन्नधि स्वशरीरे सम्यक्स्थापितवन्तः। पुनः स्वनिष्ठं तद्वीर्यं क्षीरादिरूपमिन्द्रं प्रति दुग्धवन्तः। यस्मात्पशवः समनयंस्तस्मात्सांनाय्यस्य गोरसस्य सम्यगानयनेन संपन्नमितिव्युत्पत्त्या सांनाय्वनाम भवति। य स्मादिन्द्रं प्रति दुग्धवन्तस्तस्मात्प्रतिधुषः प्रतिदिनं दुह्यमानस्य क्षीरस्य प्रतिधुगिति नाम संपन्नम्। अथ शृतनामनिर्वचनं दर्शयति समनैषुरिति। भोः प्रजापते त्वदाज्ञया पशवः समनैषुः प्रत्यधुक्षंश्च क्षीररूपं तद्वीर्यं मयि न श्रयते पाकाभावान्मदुदरे तन्न जीर्यत्यर्थमुक्तवान्। ततः प्रजापतिः पशून्प्रति शृतं पक्वं कुरुतेत्यब्रवीत। तथा कृते सति तदिन्द्रियसामर्थ्यं पक्वं पयोस्मिन्निन्द्रोदरे सम्यगाश्रितमभूत्। य (त) स्माच्छ्रा पाक इत्यस्माच्छ्रिञो वा शृतमिति नाम निष्पन्नम्। अथ दधिनामनिर्वचनं दर्शयति समनैषुः प्रतीति। संनयनप्रतिदोहनशृतत्वानि संपन्नन्येव, किं तु तच्छृतं मां तु न धिनोति न प्रीणयतीत्युक्ते प्रजापतिरातञ्चनकर्तृन्प्रति दधि कुरुतेत्यब्रवीत्। तच्च दधिकृत सदेनमिन्द्रमधिनोदप्रीणयत्। तस्माद्दधिनाम संपन्नम्। अत्रैन्द्रं दधीति विधिर्विस्पष्ट एव। शृतनामनिर्वचनार्थवादनैन्द्रं पय इति विधिमुन्नयेत्। अन्यथाः वक्ष्यमाणशृतावदानविचारानुदयप्रसङ्गात्। तमेव विचारमभित्रेत्य पूर्वपक्षमुपन्यस्यति ब्रह्मवादिन इति। यस्पात्पूर्वदिने रात्रौ दधि क्रियते तस्माज्जुह्वामवदानेवदीयमाने दध्नः स्वरूपमेव पूर्वमवदेयम्। तमेवं पूर्वपक्षं दर्शयित्वा सिद्धान्तं विधत्ते अतादृत्येति। तत्पूर्वं दध्यावदानमनादृत्य क्षीरस्यैव स्वरूपं पूर्वभवदेयम्। तथा सत्यस्मिन्यजमान इन्द्रियरूपमेव क्षीरमवस्याप्योपरिष्टाद्दध्ना प्रीणयति। क्षीरं पूर्वभावि दधि पश्चाद्भावीत्येवषुत्पत्तिक्रममपि प्राप्तवान्भवति। अथातञ्चनं विधत्ते—यत्पूतीकैरिति। सोमवल्लीसमानाया लतायाः खण्डाः पूतीकाः। पलाशवृक्षस्यांशाः पर्णवल्काः। प्रौढब दरफलानि क्वलाः। ईषदम्लतक्रमातञ्चतम्। पूतीकादिभिरातञ्चनं सोमादीनां प्रियम्। तथा सत्यत्रेन्द्रप्रीत्यै दध्ना तञ्च्यात्। दध्ना तञ्चवनस्योपर्यग्निहोत्रार्थयवागूशेषे (ष) णातञ्चनं विधत्ते अग्निहोत्रेति। दर्शयागस्याग्निहोत्रेण सहाविच्छेदः संतति। अथ पिण्डपितृयज्ञं विधत्ते इन्द्रो वृत्रमिति। वृत्रवधेन सुरागामपराधं कृतवानस्मीति मन्यमान इन्द्रो भीतोत्यन्तं दूरममच्छत्। तमिन्द्रं प्रति देवता अह्वानमैच्छन्। देवतानां मध्ये योन्विष्य प्रथममिन्द्रं लभते तस्य प्रथमं भागो दीयत इति प्रजापतिनोक्ताः पितरः प्रथममिन्द्रं यस्मादलभन्त तस्मात्पितृभ्य पूर्वेद्युः पिण्डपितृयज्ञं कुर्यात् । दर्शयागदेवतानाममावास्यायामारम्भः प्रतिपादि तद्यागः। पितृणां त्वमावास्यायामेव पिण्डदानम्। ननु ब्राह्मणग्रन्थे प्रथमकाण्डस्य तृतीयप्रपाठके न्त्यानुवाके महता प्रपञ्चेन पिण्डपितृयज्ञो विहितः। बाढम्। एवं तर्हि सांनाय्यप्रशंसार्थमत्र तदनुवादो स्तु। तामेव स्तुतिं द्योतयितुममावास्यानिर्वचनं दर्शयति सोमावास्यामिति। पितृभिरन्विष्य लब्धः स इन्द्रोमावास्यायां पलायनदेशात्प्रतिनिवृत्य समागतः। ते देवास्तमिन्द्रमभिमुखीकर्तुं संप्राप्ताः परस्परमिदमब्रुवन्—अद्य नोस्माकं वसु श्रेष्ठं धनममा वसति सह तिष्ठति, सर्वेषां साधारणत्वेन वर्तत इत्यर्थः। किं तद्वस्विति तदुच्यते-इन्द्रः खलु सर्वेषां देवानां वसु श्रेष्ठं धनं, तस्मिन्वर्तमाने सति स्वामिलाभात्। यस्माद्देवा एवमुक्तवन्तस्तस्मादमा वसत्यद्येति व्युत्पत्त्या मावास्यानाम संपन्नम्। ऐन्द्रं दधीति विधिवाक्ये सांनाय्यस्य यदैन्द्रत्वमुक्तं तदेव पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां द्रढयति ब्रह्मवादिन इति। पितृभिरानीयमानमिन्द्रमभिमुखीकर्तुं सर्वेऽपि देवा यदा समागच्छंस्तदा तत्सांनाय्यलक्षणं भागमभिलक्ष्यैव समागच्छन्निति सांनाय्यं वैश्वदेवमिति केषांचित्पक्षः। अथोशब्दः पक्षान्तरार्थः। भीत्या दूरदेशं गतमिन्द्रं भिषज्यन्त एव भयनिवारणेन समाधित्सन्त एव ते देवास्त्विन्द्रं समागताः न तु सांनाय्यलिप्सया तस्मात्सांनाय्यमैन्द्रमित्येव बुद्धिमान्ब्रूयात्। "
अत्र मीमांसा।
चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्— “संस्थाप्य पौर्णमासीं तामनु वैमृध ईरितः ।द्वयोरङ्गमुतैकस्य द्वयोः स्यात्प्रक्रियावशात्।।उत्पत्तिवाक्यतः पूर्णमाससंयोगभासनात्।तस्येवाङ्गं न दर्शस्य प्रक्रिया वाक्यबाधिता” ।।
दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते “संस्थाप्य पौर्णमासीं वैमृधमनुनिर्वपति” इति। तत्रेयं वैमृधेष्टिः प्रकरणबलात्प्रयाजादिवदुभयोरपि दर्शपूर्णमासयोरङ्गमितिचेन्न। वाक्यस्य प्रबलत्वात्। न च संस्थाप्येति पौर्णमास्याः समाप्त्यभिधानात्तदङ्गत्वमयुक्तमिति वाच्यम्। दर्शसाधारणाङ्गसमाप्त्यभिप्रायेप्त्यणोपपत्तेः। तस्मादुत्पत्तिवाक्यादेककर्तृत्ववाचिक्त्वाप्रत्ययाच्च पूर्णमासस्यैवाङ्गम्।
द्वितीयाध्याये तृतीयपादे चिन्तितम् “दर्शपूर्णिमयोः प्रोक्त आग्नेयः केवलो ऽप्यसौ ।
दर्शे यदिति वाक्याभ्यां कर्मान्यद्वा नुवादगीः ।। अभ्यासादन्यकर्मत्वं द्विर्दर्शे सौ प्रयुज्यताम्।
"एकत्वं प्रत्यभिज्ञानादनूक्त्यैन्द्राग्नसंस्तुतिः ” ।। “यदाग्नेयोष्टाकपालोमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति” इति कालद्वये विहितम्, “यदाग्नेयोष्टाकपालोमावास्यायां भवति” इति एकस्मिन्काले पुनर्विहितम्, तत्राविशेषपुनःश्रुतिलक्षणेनाभ्यासेन प्रयाजानामिव भेदः। तथा सत्याग्नेययागस्य दर्शकाले द्विः प्रयोग इति चेन्न। प्रत्यभिज्ञानादाग्नेयस्यैकत्वे सत्येककालवाक्यस्यानुवादत्वात्। न चानुवादो व्यर्थः। विधेयैन्द्राग्नस्तुत्यर्थत्वात्। यद्यप्याग्नेयोष्टाकपालोमावास्यायां भवति, तथापि न केवलेनाग्निना साधुर्भवति। इन्द्रसहितोऽग्निः समीचीनतरः । तस्मादैन्द्राग्नः कर्तव्य इति विधेयस्तुतिः । प्रयाजवैषम्यं तुक्तमेवानुसंधेयम्। तस्मादनुवादः।। इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहिताभाष्ये द्वितीयकाण्डे पञ्चमप्रपाठके"
तृतीयोनुवाकः ।। ३ ।।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
'ओषध्यः फलपाकान्ता लता गुल्माश्च वीरुधः' इति ।
अथेन्द्रः प्रजाप्तिमुपाधावत् 'वृत्रं जघ्नुषः' इत्यादि वदन् । अथ तच्छ्रुत्वा प्रजापतिः पशूनब्रवीत् एतदिन्द्रियादिकमस्मै इन्द्राय संनयत सम्यगिमं प्रापयतेति । पशवश्च ओषधीभ्यः ओषधीनां सकाशात् तृणादिभक्षणद्वारेण तदिन्द्रियादिकं आत्मन्यधिसमनयन् आत्मनि सम्यगानीतवन्तः । तच्चानुनीतं सञ्जातं प्रत्यदुहन् ओषधीभ्य आत्मनि दुग्धं प्रत्यदुहन् इन्द्राय पुतरदुहन् । एवं सन्नयनात् सान्नाय्यत्वं, प्रतिदोहनात् प्रतिधुक्त्वं पयसः । प्रतिदुह्यत इति प्रतिधुक्, छान्दसो वर्णविकारः । नयतेर्ण्यति 'पाय्यसान्नाय्य' इति निपात्यते, निपातनादेवाभिमतस्वरसिद्धिः ॥