पदपाठः (Word-by-word)
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
(अथ प्रथमाष्टके तृतीयप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः)।
त्रयोदशेऽनुवाके हविर्धानशकटादधिषवणफलकयोरुपरि सोमोऽवरोहितः। अथाभिषवो वक्तव्यः। तथाऽप्यध्यापकसंप्रदायेन प्रपाठकसमाप्तिरूपत्वाच्चतुर्दशेऽनुवाके काम्ययाज्यापुरोनुवाक्याः क्रमप्राप्ता अभिधीयन्ते।
तत्र काम्येष्टिकाण्डे राक्षोघ्नेष्टेरूर्ध्वमिष्टयन्तरं विधत्ते– ‘अग्नये रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदभिचरन्नेषा वा अस्य घोरा तनूर्यद्रुदस्तस्मा एवैनमा वृश्चति ताजगार्तिमार्च्छति’ (सं. का. २ प्र. ४ अ. २) इति।
रुद्रवते घोरतनूयुक्ताय। अभिचरञ्शत्रुं मारयन्। तस्मै रुद्रवतेऽग्नये। एनं शत्रुमावृश्चति समन्ताच्छित्त्वा प्रयच्छति। ताजक् तदानीमेव।
तत्र पुरोनुवाक्या – त्वमग्न इति। हेऽग्ने त्वं रुद्रो घोरतनूयुक्तोऽसुरः शत्रूणां निरसिता। दिवो द्युलोकस्य मह उत्सवरूपो हविर्वहनेनोत्सवकारित्वात्। त्वं मारुतं शर्धो मरुतां संबन्धि बलं बलवत्त्वेन प्रसिद्धानां मरुद्गणानामपि त्वदनुग्रहेणैव बलं भवति। अतः पृक्ष ईशिषे मरुद्भिः संपृक्तस्तदीयं सैन्यं नियमय। किंच त्वं शंगयः सुखं प्राप्तो वायुवेगैररुणवर्णैरश्वैर्यासि। किंच पोषकस्त्वं नु त्मना स्वयमेव पासि। कान्, विधतो हविषा परिचर्यां विदधतो यजमानान्।
अथ याज्या– आ व इति। हे ऋत्विग्यजमाना वो युष्माकमवसे रक्षणायाग्निमाकृणुध्वं वशी कुरुत। कदा, तनयित्नोरचित्तात्, न विद्यते चित्तं यस्मिन्मरणे तदचित्तं शत्रुणा विस्तारिताद्भवदीयमरणात्पूर्वमेव। कीदृशमग्निम्। अध्वरस्य राजानं यज्ञस्वामिनं, रुद्र शत्रून्प्रति क्रूरं, होतारं फलदानाय भक्तानामाह्वातारं, रोदस्योः सत्ययजं द्युलोके भूलोके च सत्यमवश्यं कर्मफलं यजति ददातीति सत्ययजस्तं, हिरण्यरूपं तत्सदृशम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते– ‘अग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्य गावो वा पुरुषा वा प्रमीयेरन्यो वा बिभीयादेषा वा अस्य भेषज्या तनूर्यत्सुरभिमती तयैवास्मै भेषजं करोति सुरभिमते भवति पूतीगन्धस्यापहत्यै’ (सं. का. २ प्र. २ अ. २) इति। सुरभिमते भेषज्यतनूयुक्ताय। यस्य यजमानस्य गावो वा भृत्या वा दैविकरोगबाहुल्येन बहवो म्रियेरन्स्वयं वा कदाचिदपमृत्योर्भीतो भवेत्तादृशो निर्वपेत्पूतीगन्धास्य शवगन्धस्य निवृत्तये सुगन्धयुक्ताय कुर्यात्।
तत्र पुरोनुवाक्या – अग्निर्होतेति। अयमग्निर्मातुरुपस्थे वेदेः समीपवर्तिनि सुरभावु लोके सुरभिगन्धयुक्त एवाऽऽहवनीयस्थाने निषसादोपविष्टः। कीदृशोऽग्निः। होता देवानामाह्वाता। यजीयान्मानुषाद्धोतुरतिशयेन यष्टा। युवा नित्यं तरुणः। कविर्मेधावी। पुरुनिष्ठः पुरुषु गार्हपत्यादिस्थाने स्थितः। ऋतावा सत्यवान्। कृष्टीनां धर्ता मनुष्याणां पोषकः। अपि च मध्ये मनुष्याणामुदर इद्धो जाठराग्निरूपेण दीप्तः।
अथ याज्या – साध्वीमिति। अयमग्निरद्य नो देववीतिमस्माभिर्देवेभ्यो दत्तां भक्ष्यां पुरोडाशाहुतिं साध्वीमकः स्वादुमकरोत्। अतो यज्ञस्य जिह्वास्थानीयां गोप्यामग्निदेवतामविदाम वयं लब्धवन्तः। सुरभिः पुरोडाशाज्यादिसुगन्धोपेतः सोऽग्निरायुर्वसानोऽस्मदीयमायुराच्छादयन्गोपायन्नगादागच्छतु। अद्य नोऽस्मदीयां देवहूतिं भद्रामकः, देवार्थं होमं यथाशास्त्रं करोतु।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संग्रामे संयत्ते भागधेयेनैवैन शमयित्वा परानभि निर्दिशति यमवरेषां विध्यन्ति जीवति स यं परेषां प्र स मीयते जयति त संग्रामम्’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति।
क्षामवते क्षुधायुक्ताय। युद्धे प्रत्यासन्ने सति जयार्थी निर्वपेत्। स्वदत्तेनाग्निभागेन स्वविषयमग्निं शान्तं कृत्वा पराञ्शत्रून्वह्नेराभिमुख्येन निर्दिशति हन्तुं प्रदर्शयति। तथा सत्यवरेषां स्वसैन्यगतानां मध्ये यं पुरुषं शत्रवो विध्यति स जीवति। परेषां शत्रुसैन्यगतानां मध्ये यं पुरुषमितरे विध्यन्ति स प्रम्रियते। ततो यजमानो जयति।
यथा जयार्थिन एषेष्टिस्तथा बहुबन्धुमरणनिवारणार्थिनोऽप्येतामिष्टिं विधत्ते – ‘अभि वा एष एतानुच्यति येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयन्ते पुरुषाहुतिर्ह्यस्य प्रियतमाऽग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भागधेयेनैवैन शमयति नैषां पुराऽऽयुषोऽपरः प्र मीयते’ (सं. का. ६ प्र. २ अ. २) इति। पूर्वापरा ज्येष्ठा कनिष्ठाश्च। अन्वञ्चो विच्छेदवर्जिताः। येषां बन्धूनां मध्ये बहवो विच्छेदमन्तरेण म्रियन्त एतानभिलक्ष्यैष क्षामवानग्निरुच्यति समवैति। कुतः, पुरुषाहुतेरेतत्प्रियत्वात्पुरोडाशेनाग्निः शाम्यति। तत एषां बन्धुनां मध्ये ज्येष्ठे जीवति सत्यपरः कनिष्ठ आयुःसंपूर्तेः पूर्वमपमृत्युना न म्रियते।
गृहदाहादि निमित्तीकृत्यापि तामेवेष्टिं विधत्ते – ‘अभि वा एष एतस्य गृहानुच्यति यस्य गृहान्दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भागधेयेनैवेन शमयति नास्यापरं गृहान्दहति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. २) इति।
अपरं यथा भवति तथा न दहति। न पुनर्दहतीत्यर्थः।
अस्यां त्रिविधायां क्षामवतेष्टौ पुरोनुवाक्यामाह – अक्रन्ददिति। अयमग्निरक्रन्ददस्मदनिष्टनिवारणार्थं गर्जतु। किमिव। स्तनयन्निव द्यौर्यथा द्युलोकस्थो मेघो गर्जन्सस्यशोषभीतिं निवारयति तद्वत्। किं कुर्वन्। क्षाम दाहकमस्मद्विरुद्धं रेरिहल्लेलिहानो वीरुधः समञ्जन्पुष्पलतावदस्मदनुकूलानि सम्यगभिव्यञ्जयन्। हि यस्माज्जज्ञान उत्पद्यमानः सद्य ईमिदानीमेवेद्धो दीप्तो व्यख्यद्विविधं जगत्प्रख्यापयति। रोदसी द्यावापृथिव्योरन्तर्भानुना रश्मिना स्वयमाभाति समन्तात्प्रकाशते।
अथ याज्या – त्वे वसूनीति। हे पुर्वणीकात्यन्तबहुल होतर्देवानामाह्वातर्दोषा रात्रौ वस्तोर्दिवा च यज्ञियासो यज्ञार्हाणि वसूनि हवींषि एरिर आगच्छन्ति। त्वदनुग्रहात्पूर्वं क्षामेव दग्धं पटादिकमिव विश्वा भुवनानि निःसाराणि भूत्वा पावके त्वय्यनुगृह्णाति सति पश्चात्सौभगानि संदधिरे सौभाग्यं प्राप्नुवन्। तादृशस्त्वमस्माननिगृहाणेत्यर्थः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये कामाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यं कामो वोपनमेदग्निमेव काम स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं कामेन समर्धयत्युपैनं कामो नमति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति। कामाय कामप्रदाय, कामितार्थो यं यजमानं न प्राप्नुयात्स निर्वपेत्।
तत्र पुरोनुवाक्या – तुभ्यमिति। हेऽङ्गिरस्तमातिशयेनाङ्गसारोपेताग्ने सुक्षितयो वेदिरूपशोभनभूमियुक्ता विश्वाः सर्वास्ताः प्रजाः पृथक्कामयमाना विविधकामितार्थसिद्धिप्रदाय तुभ्यं येमिरे नियमं स्वीकृतवन्तः।
अथ याज्या – अश्यामेति। हेऽग्ने तवोती त्वदीयरक्षया तं काममभीष्टफलमश्याम व्याप्नुयाम। किंच, हे रयिवो हे धनवन्सुवीरं शोभनपुत्रपौत्राद्युपेतं रयिं धनमश्याम। किंच वाजयन्तोऽन्नमिच्छन्तो वयं वाजमन्नमभितोऽश्याम। किंच, हेऽजर तव प्रसादादजरमक्षयं द्युम्नं यशोऽश्याम।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये यविष्टाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्स्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजातेषु वाऽग्निमेव यविष्ठ स्वेन भागधेयेनोप धावति तेनैवेन्द्रियं वीर्यं भ्रातृव्यस्य युवते वि पाप्मना भ्रातृव्येण जयते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
यविष्ठायातिशेन वियोगकारिणे, युवते वियोजयति। यजमानः पापिना वैरिणा वियुक्तो जयति।
एतामेवेष्टिं परप्रयुक्ताभिचारनिवारणाय विधत्ते – ‘अग्नये यविष्ठाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदभिचर्यमाणोऽग्निमेव यविष्ठ स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्माद्रक्षासि यवयति नैनमभिचरन्त्स्तृणुते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति। यवयति वियोजयति। अभिचरन्वैर्येनमिष्टिकारिणं न स्तृणुते हन्तुं न शक्नोति।
एतस्यां द्विविधायामिष्टौ पुरोनुवाक्यामाह – श्रेष्ठमिति। हेऽग्ने रयिमाभर धनमाहर। यविष्ठातिशयेन वियोगकारिन्। भारत ऋत्विग्भिर्भरणीय। वसो, आहुतिनिवासभूत। कीदृशं रयिं, श्रेष्ठं प्रशस्ततमं द्युमन्तं दीप्तिमन्तं पुरुस्पृहं पुरुभिर्बहुभिः स्पृहणीयं मणिमुक्तादिरूपम्।
अथ याज्या – स श्वितान इति। योऽग्निः पावकः शोधयिता पुरुतम आहवनीयगार्हपत्या–दिनामभिर्यविष्ठादिविशेषणैश्चात्यन्तं बहुविधः पुरूणि बहूनि पृथूनि विस्तृतानि पुरोडाशादिहवींषि भर्वन्भक्षयन्ननुयाति यजमानगृहमनुदिनं गच्छति सोऽग्निर्वक्ष्यमाणगुणोपेतः। श्वितानो दीप्यमानः। तन्यतुः फलानां विस्तारयिता। रोचनस्था दीप्तिमत्सु देवयजनेष्ववस्थितः। अजरेभिर्जरारहितैर्नानदद्भिः स्तुतिं कुर्वाणैर्देवैः संयुतः। यविष्ठोऽतिशयेन वैरिवियोगकर्ता।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नय आयुष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वेपेद्यः कामयेत सर्वमायुरियामित्यग्निमेवाऽऽयुष्मन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्नायुर्दधाति सर्वमायुरेति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
अयुष्मत आयुष्प्रदाय।
तत्र पुरोनुवाक्या – आयुष्ट इति। हे यजमान ते तुभ्यं वरेण्यः श्रेष्ठोऽयमग्निर्विश्वत आयुर्दधत्संपूर्णमायुर्दधातु। अपमृत्युना गृहीतोऽपि ते प्राणः पुनरस्यानुग्रहेणाऽऽयाति त्वद्देहे ,समागच्छतु। ते तव यक्ष्मं व्याधिं परासुवामि विनाशयामि।
अथ याज्या – आयुर्दा इति। हेऽग्ने त्वमायुर्दा एधि यजमानस्याऽऽयुष्प्रदो भव। कीदृशस्त्वम्। हविषो जुषाणः पुरोडाशं सेवामानः। घृतप्रतीको घृतोपक्रम आघारप्रयाजादीनां घृतेन हूयमानत्वात्। घृतयोनिरवसानेऽप्यनूयाजादौ घृतमेव योनिर्जन्मोत्पत्तिकारणं यस्यासौ घृतयोनिः। तादृशस्त्वं मधु स्वादुतमं चारु शोधितत्वेन निर्मलं गव्यं घृतं पीत्वा पिता पुत्रमिवेमं यजमानमभितो रक्षो।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये जातवेदसे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्भूतिकामोग्निमेव जातवेदस स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं भूतिं गमयति भवत्येव’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
जातवेदस उत्पन्नधनाय भवत्येव भूतिं प्राप्नोत्येव।
तत्र पुरोनुवाक्या – तस्मा इति। विविधाश्चर्षणयो मनुष्या यजमाना यस्यासौ विचर्षणिः। हे विचर्षणे जातवेदोऽग्ने प्रतिहर्यते प्रतिदिनं यजमानगृहं गच्छते तस्मै ते शोभनां स्तुतिं जनामि जनयामि।
अथ याज्या – दिवस्परीति। अग्निः प्रथमं दिवस्परि द्युलोकस्योपरि जज्ञे सूर्यरूपेणोत्पन्नः। अस्मत्परि अस्मदीयस्य मनुष्यलोकस्योपरि जातवेदा द्वितीयं जज्ञे प्रसिद्धमग्निरूपेण द्वितीयं जन्म प्राप्तवान्। अप्सु समुद्रे तृतीयं जज्ञे वडवानलरूपेणोत्पन्नः। अजस्रं त्रिष्वपि जन्मसु नृमणा नृषु यजमानेषु मनोऽनुग्रहबुद्धिर्यस्यासौ नृमणाः। एनमीदृशमग्निमिन्धानः पुरोडाशादिभिर्दीपयन्स्वाधीः स्वायत्तचित्तो जरते जीर्यते जरापर्यन्तं परिचरतीत्यर्थः।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये रुक्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्रुक्कामोऽग्निमेव रुक्मन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्रुचं दधाति रोचत एव’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
रुक्मते कान्तिमते। रोचते कान्तिमान्भवति।
तत्र पुरोनुवाक्या – शुचिरिति। हे पावक शोधयितरग्ने शुचिर्वन्द्यश्च त्वं घृतप्रभृतिभिर्हव्यैः समन्ताद्धुतः सन्बृहद्विरोचसे।
अथ याज्या – दृशान इति। दृशानो दर्शनीयरूपो रुक्मः सुवर्णसदृशोऽग्निरुर्व्या महत्या दप्त्या व्यद्यौद्विद्योतते। किं कुर्वन्। दुर्मर्षमितरैरतिरस्कार्यमायुर्जीवनं श्रिये श्रयितुं रुचानो वाञ्छन्। तथाविधोऽग्निर्वयोभिरमृतोऽभवत्। यद्यस्मादेनमग्निं द्यौर्द्युलोकवासी देवगणः सुरेताः सन्नजनयत्तस्मादस्यामृतत्वं युक्तम्।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये तेजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्तेजस्कामोऽग्निमेव तेजस्वन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्तेजो दधाति तेजस्व्येव भवति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
तेजस्वते प्रभावते नियमनसामर्थ्यवते वा।
तत्र पुरोनुवाक्या – आ यदिति। यत्तेज इषेऽभीष्टसिद्धये नृपतिं यजमानपालकमग्निमा समन्तादानड्व्याप्नोत्, यदपि शुचि रेतः शुद्धं बीजं मातापितृभ्यां निषिक्तं तेन तेजसा तेन च बीजेन द्यौर्द्युलोकस्थोऽग्निरभीके प्रत्यासन्नकाले शर्धादिविशेषणोपेतं पुरुषं जनयदुत्पादयति, सूदयच्च विरोधिपापं नाशयत्यपि। शर्धं बलवन्तम्। अनवद्यं दोषरहितम्। युवानं तरुणम्। स्वाधियं स्वयत्तचित्तम्। अतो यजमानाय तेजो दातुमग्निः शक्नोति।
अथ याज्या – स तेजीयसेति। स यजमानस्त्वोतस्त्वया रक्षितः। केन साधनेन। तेजीयसाऽत्यन्ततेजोयुक्तेन मनसा। किंच हेऽग्ने स्वपत्यस्य शोभपुत्रपौत्रादियुक्तस्य शिक्षोः शक्तुमिच्छतो नृतमस्य मनुष्यतमस्य मनुष्येषु श्रेष्ठस्य यजमानस्य रायः शिक्ष धनानि देहि। ते प्रभूतौ त्वदनुग्रहेण प्रभुत्वे सति वयं वस्वो वसुमत्तमाः सुष्टुतयश्च शोभनस्तुतियुक्ता बहुयागानुष्ठानेन स्तोत्रशस्त्रैः प्रभूता भूयास्म।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नये साहन्त्याय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सीक्षमाणोऽग्निमेव साहन्त्य स्वेन भागधेयेनोप धावतितेनैव सहते य सीक्षते’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ३) इति।
साहन्त्याय सहिष्णवे वैरिणामभिभवित्रे सीक्षमाणः सोदुमभिभवितुमिच्छुः। यं वैरिणं सीक्षते तं तेनानुगृहीतोऽभिभवति।
तत्र पुरोनुवाक्या – अग्न इति। हेऽग्ने द्युम्नस्यास्मदीयस्य यशसः सहन्तमभिभवितारं वैरिणं प्रासहा प्रसभमाभरास्मद्वशे समानय। रयिं तदीयं धनं चाऽऽनय। यो भवांश्चर्षणीर्मनुष्यसेना विश्वा अस्मत्प्रतिपक्षभूताः सर्वा अभिसासहदभिभवेत्। किंनिमित्तं, वाजेषु अस्मदीयेष्वन्नेषु निमित्तभूतेषु। केन साधनेन। आसा त्वत्संनिधानेन। पराभिभावाय त्वत्संनिध्यतिरिक्तप्रयत्नो नापेक्षित इत्यर्थः।
अथ याज्या – तमग्न इति। हेऽग्ने (सहस्वो बलवन्) तं पृतनासहं परकीयसेनाभिभवक्षमं रयिं धनमाभराऽऽहर। हि यस्मात्त्वं सत्यः परमार्थभूतो बाधरहितोऽद्भुत आश्चर्यचरित्रस्तस्माद्गोमतो बहुगोयुक्तस्य वाजस्यान्नस्य दाता त्वमेव।
इष्ट्यन्तरं विधत्ते – ‘अग्नयेऽन्नवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नवान्त्स्यामित्यग्निमेवन्नवन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नवन्तं करोत्यन्नवानेव भवति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
अन्नवते बह्वन्नयुक्ताय।
तत्र पुरोनुवाक्या – उक्षान्नायेति। अग्नये स्तोमैः स्तोत्रैर्विधेम परिचर्यां कुर्याम। कीदृशाय। उक्षान्नाय वशान्नाय। उक्षा वृषभः। वशा वन्ध्या। तत्पशुद्वयं क्वचिद्यागे हविष्ट्वेन श्रूयते – ‘यो भ्रातृव्यवान्त्स्यात्स स्पर्धमानो वैष्णावरुणीं वशामालभेतैन्द्रमुक्षाणम्’ इति। यद्यप्यत्र देवताऽन्या तथाऽपि हविरग्नावेव हूयत इत्यग्निरुक्षान्नो वशान्नश्च। एतदन्नान्तरस्याप्युलक्षार्थम्। सोमयुक्तानि पृष्ठस्तोत्राणि यस्यासौ सोमपृष्टः। अनेकस्तोत्रसत्कृतदेवतासंयुक्तः सोमोऽप्यस्यान्नमित्यर्थः। वेधसेऽन्नस्य विधात्रे।
अथ याज्या – वद्मा हीति। हे सूनो पुत्रवदभिमतकारिन्नग्ने त्वं वद्माऽसि वदत्यनयेति वद्मा वाक्तदभिमानिदेवत्वेन तद्रूपोऽसि। अस्मिन्नर्थे श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनाय हिशब्दः। ‘अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्’ इति श्रुत्यन्तरम्। सोऽग्निरस्मदर्थमन्नमज्म च चक्रे। (अज्म गृहम्)। तन्नामसु पाठात्। विवाहाग्निर्जायमान एव गृहाश्रमं कारयति। कीदृशोऽग्निः। अद्मसद्वा, अद्यत इत्यद्मान्नं तस्मिन्सीदतीत्यद्मसद्वा, भुक्तमन्नं जरयितुं जठराग्निरूपेणात्र सीदति। केन व्यापारेणान्नमज्म (च) चक्रे जनुषा जन्ममात्रेण न तु व्यापारान्तरेण। न हि संकल्पसिद्धस्य व्यापारापेक्षाऽस्ति। हे ऊर्जसने रसप्रद त्वं नोऽस्मभ्यमूर्जं रसं धा देहि। राजेव जेः, राजा यथा जयति तद्वज्जय। वृकवद्धिंस्रको वृकः। अवृके हिंसादिदोषरहिते यजमाने त्वनुग्रहीतुमन्तः क्षेषि निवससि।
इष्ट्यन्तरं (रे) विधत्ते – ‘अग्नयेऽन्नादाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नादः स्यामित्यग्निमेवान्नाद स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नादं करोत्यन्नाद एव भवत्यग्नयेऽन्नपतये पुरोडाशमष्टकपालं निर्वपेद्यः कामयेतान्नपतिः स्मामित्यग्निमेवान्न–पति स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनमन्नपतिं करोत्यन्नपतिरेव भवति’ (सं. का. २ प्र. ३ अ. ४) इति। अन्नमत्तीत्यन्नादस्तीव्रदीपनयुक्तः। अन्नपतिर्बह्वन्नस्वामी। अनयोरपीष्टयोर-न्नमात्रलिङ्गकमन्नपतिसाधारण्यादेव याज्यापुरोनुवाक्यायुगलं द्रष्टव्यम्। यद्वा शाखान्तरेऽन्नादलिङ्गकमन्नपतिलिङ्गकं चान्वेषणीयम्।
इष्ट्यन्तरं हविस्त्रयोपेतं विधत्ते – ‘अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ज्योगामयावी यदग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये पावकाय वाचमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये शुचय आयुरेवास्मिन्तेन दधात्युत यदीतासुर्भवति जीवत्येव’ (सं. का. २ प्र. ३ अ. ४) इति।
पवमानाय पापानां शोधयित्रे। पावकाय पापानां शुद्धिहेतवे। शुचये, औज्ज्वल्यहेतवे। द्वितीयतृतीयवाक्ययोरपि पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदित्यनुवर्तते। ज्योगामयावी दीर्घरोगयुक्तः। उतापि च यद्यपीतासुर्गतप्राणो भवेत्तथाऽपि जीवत्येव, तत्र नीरोगो भवतीति किमु वक्तव्यम्।
पुनरपि तामेवेष्टिं फलान्तराय विधत्ते – ‘एतामेव निर्वपेच्चक्षुष्कामो यदग्नये पवमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये पावकाय वाचमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये शुचये चक्षुरेवास्मिन्तेन दधात्युत यद्यन्धो भवति प्रैव परयति’ (सं. का. २ प्र. २ अ. ४) इति।
यत्र फलभेदेन द्विविधायामस्यामिष्टौ प्रथमहविषः पुरोनुवाक्या – अग्न इति। हेऽग्न आयूंष्यस्मदीयजीवनानि पवसे यथा वर्धन्ते तथा शोधयसे। ऊर्जं क्षीरादिरसमिषमन्नं च नोऽस्माकमासुवाऽऽभिमुख्येन प्रेरय। दुच्छुनामुपद्रवमारे दूरे नीत्वा बाधस्य विनाश्य।
अथ याज्या – अग्ने पवस्वेति। हेऽग्ने शोभनमपः कर्म यस्यासौ स्वपाः। तादृशस्त्वमस्मे अस्मदीयं वर्चो ब्रह्मवर्चसं सुवीर्यं शोभनं सामर्थ्यं च पवस्व शोधयस्व वर्धयेत्यर्थः। पुष्टिं रयिं धनं च मयि दधत्स्थापय।
द्वितीयस्य हविषः पुरोनुवाक्या – अग्ने पावकेति। हेऽग्ने पावक शोधक देव द्योतनात्मक रोचिषा दीप्तिमत्या मन्द्रया श्लक्ष्णया जिह्वया वाचा देवानावक्षि यक्षि आवह यज च।
अथ याज्या – स न इति। हे पावक शोधक दीदिवो दीप्यमानाग्ने नोऽस्मदर्थं देवानिह कर्मण्यावह, अस्माकमिमं यज्ञं हविश्चोप देवसमीपे प्रपय।
तृतीयस्य हविषः पुरोनुवाक्या – अग्निः शुचीति। अयमग्निः प्रथमं तावच्छुचिव्रततमः स्वत एव शुचिव्रततमोऽतिशयेन शुद्धं व्रतमाचरणं दाहपाकप्रकाशरूपं यस्यासौ तादृशः। तत उर्ध्वं विप्राभिमानित्वादपि शुचिः। तत उर्ध्वं विद्वदभिमानित्वेन शुचिः। ततोऽप्यूर्ध्वमाभिमुख्येन हुतः शुचिर्दीप्तिमान्रोचते शोभते।
अथ याज्या – उदग्न इति। हेऽग्ने शुचयः शुद्धास्तव शुक्रा रश्मयो भ्राजन्तः प्रकाशमाना उदीरत उद्गछन्ति। तथाऽर्चयः पूजका ज्योतींषि भासकानि देवतारूपाणि प्राप्नुवन्ति।
अत्र विनियोगसंग्रहः –
“त्वं याज्या रुद्रवद्यागे ह्यग्निः सुरभिसंयुते।
अक्रन्क्षामयुजे तुभ्यं कामिनि श्रेष्ठमित्यसौ॥१॥
यविष्ठयुत आयुष्टे आयुष्मति तथोपरि।
जातवेदयुते तस्मै शुची रुक्मयुते तथा॥२॥
आ यत्तेजोयुते ह्यग्ने साहन्त्यगुणसंयुते।
उक्षान्नसंयुते ह्यग्ने पवमानयुते तथा।
अग्ने पावकवत्यग्निः शुचावष्टौ च विंशतिः॥३॥” इति।
अत्र मीमांसा नास्ति।
त्वमग्ने रुद्र इत्यादयः षट्। अश्याम तं स श्वितान आयुर्दा अग्ने दिवस्परि दृशानो रुक्म आ यदिषे स तेजीयसा वद्मा हि सूनो च त्रिष्टुभः। तुभ्य ताः श्रेष्ठं यविष्ठ तस्मै ते शुचिः पावकोक्षन्नायेत्येता अग्न आयूंषीत्यदयश्च षड् गायत्र्यः। आयुष्टेऽग्ने सहन्तं तमग्ने पृतनासहमित्येता अनुष्टुभः॥
—----------------------------------------------
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
इत्यादि ब्राह्मणम् ॥
'अभि वा एष एतानुच्यति येषां पूर्वापरा अन्वञ्चः प्रमीयन्ते पुरुषाहुतिर्ह्यस्य प्रियतमाग्नये क्षामवते पुरोःडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्' इत्यस्यापीयमेव पुरोनुवाक्या । तदैवं योजनीयम् - अयमेवंगुणविशिष्टोग्निरस्माकं पूर्वापरप्रमादहेतुं पापं क्षाम क्षीणं यथा तथा रेरिहत् आस्वादयन् नाशयन् अनेन हविषा समिद्धः शब्दं करोत्विति । 'भागधेयेनैवैनं शमयति नैषां पुरायुषोपरः प्र मीयते' इति ब्राह्मणम् । 'अभि वा एष एतस्य गृहानुच्यति यस्य गृहान्दहत्यग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्' इत्यस्यापीयमेव पुरोनुवाक्या । तत्र त्वेवं व्याख्येयम् - क्षाम क्षीणं दग्धमस्मद्गृहं रेरिहत् आस्वादयन्वीरुधो गृहावयवान् स्थूणावंशदीन् समञ्जन् भक्षयन्नयं खल्वग्निरक्रन्दत् । तस्मादिममिदानीमेवानेन हविषा प्रसन्नं करोमि, यथा पुनरस्मद्गृहं न धक्ष्यतीति । 'भागधेयेनैवैनं शमयति नास्यापरं गृहान्दहति' इति ब्राह्मणम् ॥
काण्डानुक्रमणिका ॥
पुरोडाशीयमध्वरग्रहदक्षिणान्यग्न्याधेयपुनराधेये अग्न्युपस्थानमैष्टिकं याजमानं तद्विधिर्वाजपे-
यस्तद्विधी राजसूयः काम्याः पषवश्चेष्टयो दार्श्यं ब्राह्मणमुपानुवाक्यमग्निस्तद्विधिर्द्वे काण्डे पूर्वं द्विचत्वारिंशिकमुत्तरं त्रैंशिकं तदग्न्युपानुवाक्यमित्याचक्षतेऽध्वरादीनां त्रयाणां विधिर्या-
ज्या राजसयविधिस्सत्रायणमश्वमेधस्तस्य क्रमः -
aपञ्चादौ सात्रिका दशिन्योनुवाकोनाः ।
bषडनुवाकमाग्निकं महापृष्ठं नाम ।
cद्वे त्रैंशिके दशिन्यौ ।
dत्र्यानुवाकं द्विचत्वारिंशिकं दहरपृष्ठं नाम ।
eत्रैंशिकोत्तमा दशिनी ।
fद्विचत्वारिंशिकावनुवाकौ ।
gदशिन्युत्तमश्च ।
प्रवर्ग्यस्तद्विधिरग्निहोत्रविधिर्होतारस्ताद्विधिरूपहोमाः कौकिलीस्सवास्सूक्तानि नक्षत्रेष्टयः पुरोडाशविधिर्नृमेधपितृमेधौ दार्श्यं हौत्रं पाशुकं चाच्छिद्रकाण्डमश्वमेधविधिरित्येतावन्ति शाखाकाण्डानि॥
उपनिषदो वेदान्तास्तास्त्रय्यसांहित्यो याज्ञिक्यो वारुण्यश्चेत्येतावत्तित्तिरिः प्रोवाच ॥
अथाष्टौ काठकानि सावित्रनाचिकेतचातुर्होत्रवैश्वसृजारुणाः पञ्च चितयो दिवश्श्येनयोपामाश्चेष्टयस्स्वाध्यायब्राह्मणमष्टममथ श्लोकाः ॥
इति प्रथमोऽध्यायः ।
शाखादिं1 याजमानं8 च होतृन्28 हौत्रं38 च दार्शिकम्15 ।
तद्विधी35-9-29न्पितृमेधं37 च नवाहुः कस्य तद्विदः ॥१ ॥
अध्वरप्रभति2-4 त्रीणि तद्विधि20र्वाजपेयिके10-11 ।
सवा32श्शुक्रियकाण्डे25-26 च नवेन्दोरिति धारणा ॥ २ ॥
त्रिष्वग्न्याधेयपूर्वेषु5-6-7 अग्नौ च सविधिद्वये18-19 ।
विधौ चैवाग्निहोत्रस्य27 सप्तस्वग्निमृषिं विदुः ॥ ३ ॥
अवशिष्टानि यानि स्युः काण्डान्यन्यानि षोडश ।
विश्वान्देवानृषींस्तेषु विदुर्वेदविदो जनाः ॥ ४ ॥
सब्राह्मणो राजसूयः पशुबन्धस्सहेष्टिभिः34 ।
उपानुवाक्यं याज्याश्च अश्वमेधस्सब्राह्मणः ॥ ५ ॥
सत्रायणं23 चोपहोमा30स्सूक्तानि33 च सहेष्टिभिः34 ।
सौत्रामणी31 सहाच्छिद्रैः40 हौत्रं30 मेधश्च33 षोडश ॥ ६ ॥
काण्डनामोपनिषत्सु42-44 काठकाग्निषु45-48 हव्यवाट् ।
तदिष्टिकाण्डयो50-51र्विश्वे ब्रह्माम्नायविधा52वृषिः ॥ ७ ॥
ऐकाग्निको विधिः काण्डं वैश्वदेवमिति स्थित्तिः ।
आरण्यको49 विधिः काण्डमरुणास्तत्रदैवतम् ॥ ८ ॥
काण्डशेषान्यथाकाण्डं विदध्यात्तु विचक्षणः ।
यथा सारस्वते पाठे ज्ञानमात्रमिहोच्यते ॥ ९ ॥
अव्यग्रस्तर्पयेन्नित्यमन्नैः पर्वाष्टमीषु च ॥ १० ॥
काण्डोपकरणेष्वेतान् पुरस्तात्सदसस्पतेः ।
जुहुयात्काण्डसमाप्तौ च श्रुतिरेषा सनातनी ॥ ११ ॥
होतॄन्28प्रवर्ग्यकाण्डं25 च याश्चोपनिषदो42-44 विदुः ।
अरुणा49म्नायविधि52श्चैव काठके परिकीर्तितौ ॥ १२ ॥
रुद्रा नारायण43श्चैव मेधो यश्चैव पित्रियः37 ।
एतदारण्यकं सर्वं नाव्रती श्रोतुमर्हति ॥ १३ ॥
कारीर्यश्चाथ पित्र्याश्च दिवाकीर्त्येति येषु च ।
रुद्रास्सन्ततिरित्येतावनुवाकौ च सात्रिकौ ॥ १४ ॥
होतृविध्यवसाने चानुवाकचतुष्टयम् ।
सूक्तेषु सूक्तं यत्सौर्यं मेधो यश्चैव पित्रियः37 ॥ १५ ॥
काठकानि45-52 च सर्वाणि सर्वाण्यारण्यकानि25,28,42-44 च ।
दिवाकीर्त्यानि शाखायामेतावन्तीति धारणा ॥ १६ ॥
कल्पे पितृविधिश्चैव प्रवर्ग्यविधिरेव च ।
काठकानां विधिश्चैव करीरीविधिरेव च ॥ १७ ॥
अरुणाम्नायविधिश्चैव शतरुद्रविधिस्तथा ।
कल्पेषु तु या आम्नाता मन्त्रास्तानप्यतन्द्रितः॥ १८ ॥
यथाक्रममुपाकृत्याधीयीतेति चोच्यते ।
अक्षारलवणं भूमौ मुखेन पशुवत्कविः ॥ १९ ॥
चतूरात्रन्तु भुञ्जीत कारीर्यध्ययने व्रतम् ।
कारीरीव्रतवच्चापि कालव्रतमिहोच्यते ॥ २० ॥
न तत्र पशुवद्भुञ्ज्यान्न च भूमाविति स्थितिः ।
कालव्रतं तु यत्प्रोक्तं अग्निकाण्डे तदिष्यते ॥ २१ ॥
सावित्रीभ्यः प्रभृत्यूर्ध्वमौषध्यनुवाकादिति ।
समित्कलापं त्र्यहमाहरन्ति मृगारेष्ट्याम् ॥ २२ ॥
एष्वन्येषु तु यानन्यान्यमानाचक्षते द्विजाः ।
तान्यथोक्तान्यथोक्तैश्चाधीयीतेति च शासनम् ॥ २३ ॥
स्वाध्यायब्राह्मणं काण्डं काठके पठितो विधिः ।
स्वयम्भूश्चात्र दैवत्यं सर्वभूताधिपपतिः ॥ २४ ॥
वैशम्पायनो यास्कायैतां प्राह पैङ्गवे ।
यास्कस्तित्तिरये प्राह उखाय प्राह तित्तिरिः ॥ २५ ॥
उखश्शाखामिमां प्राह आत्रेयाय यशस्विने ।
तेन शाखा प्रणीतेयमात्रेयीति च सोच्यते ॥ २६ ॥
यस्याः पदकृदात्रेयो वृत्तिकारस्तु कुण्डिनः ।
तां विद्वांसो महाभागां भद्रमश्नुवते महत् ॥ २७ ॥
विशीर्षाणं नयात्मानमष्टपुच्छं द्विरंसकम् ।
त्रिंशत्पक्षं समन्विच्छेच्छकुनिं ब्रह्मसम्भवम् ॥ २८ ॥
उपनिषदोस्य42-44 शिरोर्कावंसौ25-26 भुवनपतेर्नव यान्यात्मा सः ।
कठविहितानि विदुः पुच्छेष्टौ42-52 यदपि च शेषमतस्तौ पक्षौ ॥ २९ ॥
मन्त्रामा घर्म25शृङ्गोसावष्टा45-52स्योपनिषत्ककुत् ।
विध्यङ्गऋषभस्स्वर्विच्चतु47र्होतृललामवान् ॥ ३० ॥
शाखाद्यादिं विपाप्मानं विधिमन्त्रमयं शुभम् ।
सामान्यमेतं पन्थानं दिव आहुर्मनीषिणः॥ ३१ ॥
रहस्य42-44मूल ऋक्पर्णो यजुष्पुष्पप्रवालवान् ।
यज्ञकर्मफलश्श्रीमान्विप्रभ्रमरसेवितः ॥ ३२ ॥
छन्दस्स्कन्धश्शाखाशाखो ब्राह्मो वृक्षस्साक्षादेषः ।
यस्तं विद्यात्स ऋषिर्विप्रस्स स्वर्गच्छेदाप्त्वा कीर्तिम् ॥ ३३ ॥
एतानृषीन्यजुर्वेदे यः पठन्वेद वेदवित् ।
ऋषीणामेति सालोक्यं स्वयम्भोश्चैति साम्यताम् स्वयम्भोश्चैति साम्यतामिति ॥ ३४ ॥
काण्डानुक्रमणिका सम्पूर्णा ॥
—---------------------------------