पञ्चशत् 1 #
शि॒ति॒बा॒हु-र॒न्यत॑श्शितिबाहुः सम॒न्त शि॑तिबाहु॒स्त ऐ᳚न्द्रवाय॒वाः शि॑ति॒रन्ध्रो॒ ऽन्यत॑श्शितिरन्ध्रः सम॒न्तशि॑तिरन्ध्र॒स्ते मै᳚त्रावरु॒णाः शु॒द्धवा॑लः स॒र्वशु॑द्धवालो म॒णिवा॑ल॒स्त आ᳚श्वि॒नास्ति॒स्रः शि॒ल्पा व॒शा वै᳚श्वदे॒व्य॑स्ति॒स्रः श्येनीः᳚ परमे॒ष्ठिने॑ सोमापौ॒ष्णाः श्या॒मल॑लामास्तूप॒राः ॥
पदपाठः (Word-by-word)
शि॒ति॒बा॒हुरिति॑ शिति - बा॒हुः । अ॒न्यत॑श्शितिबाहु॒रित्य॒न्यतः॑ -शि॒ति॒बा॒हुः॒ । स॒म॒न्तशि॑तिबाहु॒रिति॑ सम॒न्त - शि॒ति॒बा॒हुः॒ । ते । ऐ॒न्द्र॒वा॒य॒वा इत्यै᳚न्द्र - वा॒य॒वाः । शि॒ति॒रन्ध्र॒ इति॑ शिति - रन्ध्रः॑ । अ॒न्यत॑श्शितिरन्ध्र॒ इत्य॒न्यतः॑ - शि॒ति॒र॒न्ध्रः॒ । स॒म॒न्तशि॑तिरन्ध्र॒ इति॑ सम॒न्त - शि॒ति॒र॒न्ध्रः॒ । ते । मै॒त्रा॒व॒रु॒णा इति॑ मैत्रा - व॒रु॒णाः । शु॒द्धवा॑ल॒ इति॑ शु॒द्ध-वा॒लः॒ । स॒र्वशु॑द्धवाल॒ इति॑ स॒र्व-शु॒द्ध॒वा॒लः॒ । म॒णिवा॑ल॒ इति॑ म॒णि - वा॒लः॒ । ते । आ॒श्वि॒नाः । ति॒स्रः । शि॒ल्पाः । व॒शाः । वै॒श्व॒दे॒व्य॑ इति॑ वैश्व - दे॒व्यः॑ । ति॒स्रः । श्येनीः᳚ । प॒र॒मे॒ष्ठिने᳚ । सो॒मा॒पौ॒ष्णा इति॑ सोमा - पौ॒ष्णाः । श्या॒मल॑लामा॒ इति॑ श्या॒म - ल॒ला॒माः॒ । तू॒प॒राः ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 शितिबाह्वादयस्त्रय ऐन्द्रवायवाः । शितिः शुक्लो बाह्वेकदेशो यस्य । 'शितेर्नित्या बह्वच्' इत्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । सः अन्यतश्शितिबाहुः यत्प्रथमस्य शितित्वं ततोन्यत्रैकदेशे शितित्वं यस्य सः अन्यतश्शितिः । तादृशो बाहुर्यस्येति पुनर्बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं पूर्ववदेव । तदन्तविध्यभावात् शितिस्वराभावः । समन्तशितिबाहुः सर्वशुक्लबाहुः । अस्मिन्व्याख्याने उभयत्र शित्यन्तस्यावग्रहः प्राप्नोति । तस्माद्भावप्रधानेन शितिबाहुशब्देन बहुव्रीहिणा पूर्वपदयोः पुतः बहुव्रीहिभिः । शितिरन्ध्रादयो मैत्रावरुणाः । शितिरन्ध्र शुक्लछिद्रः । पूर्ववदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अन्यतश्शितिरन्ध्रसमन्तशितिरन्ध्रौ गतौ । शुद्धवालादयस्त्रय आश्विनाः । शुद्धवालः शुक्लपुच्छवालावयवः । सर्वशुद्धवालः सर्वशुक्लपुच्छः । मणिवालः एकान्तशुक्लाशुक्लचितवालः । तिस्रश्शिल्पा वशा वैश्वदेव्यः । शिल्पा नानावर्णाः । तिस्रश्श्येनीः परमेष्ठिने श्येन्यश्शुक्लाः पूर्ववन्ङीब्नकारौ, पर्वूसवर्णदीर्घत्वं च । श्यामललामास्त्रयस्तूपराः सोमापौष्णाः । गताः ॥
इति पञ्चमे षष्ठे त्रयोदशोनुवाकः ॥