पञ्चशत् 1 #
सु॒व॒र्गाय॒ वा ए॒ष लो॒काय॑ चीयते॒ यद॒ग्निस्तं ॅयन्नान्वा॒रोहे᳚थ् सुव॒र्गाल्लो॒काद्-यज॑मानो हीयेत पृथि॒वीमाऽक्र॑मिषं प्रा॒णो मा॒ मा हा॑सीद॒न्तरि॑क्ष॒माऽक्र॑मिषं प्र॒जा मा॒ मा हा॑सी॒द्-दिव॒माऽक्र॑मिषꣳ॒॒ सुव॑रग॒न्मेत्या॑है॒ष वा अ॒ग्नेर॑न्वारो॒हस्तेनै॒वैन॑-म॒न्वारो॑हति सुव॒र्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै॒ यत् प॒क्षस॑म्मितां मिनु॒यात् - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
सु॒व॒र्गायेति॑ सुवः - गाय॑ । वै । ए॒षः । लो॒काय॑ । ची॒य॒ते॒ । यत् । अ॒ग्निः । तम् । यत् । न । अ॒न्वा॒रोहे॒दित्य॑नु - आ॒रोहे᳚त् । सु॒व॒र्गादिति॑ सुवः-गात् । लो॒कात् । यज॑मानः । ही॒ये॒त॒ । पृ॒थि॒वीम् । एति॑ । अ॒क्र॒मि॒ष॒म् । प्रा॒ण इति॑ प्र - अ॒नः । मा॒ । मा । हा॒सी॒त् । अ॒न्तरि॑क्षम् । एति॑ । अ॒क्र॒मि॒ष॒म् । प्र॒जेति॑ प्र - जा । मा॒ । मा । हा॒सी॒त् । दिव᳚म् । एति॑ । अ॒क्र॒मि॒ष॒म् । सुवः॑ । अ॒ग॒न्म॒ । इति॑ । आ॒ह॒ । ए॒षः । वै । अ॒ग्नेः । अ॒न्वा॒रो॒ह इत्य॑नु-आ॒रो॒हः । तेन॑ । ए॒व । ए॒न॒म् । अ॒न्वारो॑ह॒तीत्य॑नु - आरो॑हति । सु॒व॒र्गस्येति॑ सुवः - गस्य॑ । लो॒कस्य॑ । सम॑ष्ट्या॒ इति॒ सं - अ॒ष्ट्यै॒ । यत् । प॒क्षस॑म्मिता॒मिति॑ प॒क्ष - स॒म्मि॒ता॒म् । मि॒नु॒यात् ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 सुवर्गायेत्यादिरन्वारोहणविधिः ॥ 'ष्टथिवीमाक्रमिषं' इत्यादिना अन्वारोहाख्येन मन्त्रेण पृथिव्यादिक्रमेण अन्वारोहणं सुवर्गावाप्त्यै भवति ॥
2 मन्त्रार्थस्तु - पृथिवीं सर्वामनेन चित्यारोहणेनाक्रमिषं आक्रान्तवानस्मि । 'नेटि' इति वृद्धिप्रतिषेधः । तेन प्राणो मा मा हासीत् मा त्याक्षीत् । एवमुत्तरे द्रष्टव्ये । गमेः 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । यद्बा - अनेनाक्रमणेन सपुत्रपौत्रा वयं स्वर्गं गमिष्याम इति । छान्दसे लुङि 'मन्त्रे घस' इति च्लेर्लुक् ॥
3 यत्पक्षसंमितां मिनुयादिति ॥ एकयूपो वैकादशिनी वा कर्तव्येति तत्रैकादशिन्यां विशेष उच्यते - यदि पक्षसम्मितां पक्षोच्छ्रायामेकादशिनीं मिनुयात् प्रक्षिपेत् स्थापयेत् । डुमिञ् प्रक्षेपणे । कनीयांसमल्पतरमेव यज्ञक्रतुमुपेयात्, न ज्यायांसम् । किञ्च - अस्य यजमानस्य आत्मीया प्रजा पापीयसी पापतरा स्यात् तस्माद्वेदिसम्मितां मिनोतीति विधिः । ज्यायांसमेवेत्यादिना उक्तदोषाभावमाचष्टे ॥
4 साहस्रमिति ॥ साहस्रमिष्टकानां परिमाणं अस्येति 'शतमानविंशतिक' इत्यण् । साहस्रमग्निं चित्वा प्रथमं चिन्वानः । सहस्रसम्मित इति प्राथम्यसाम्यात् सहस्रेण तुल्यम् । उपमानपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यथा सहस्रेण सम्यङ्निर्वर्तितः पशस्ततर इत्यर्थः । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥
5 द्विषासहत्वमिति ॥ द्वे सहस्रे परिमाणस्य प्राग्वत् 'संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकि' इति शतमानादिना अण्, 'अव्यर्धपूर्वाद्द्विगोः' इति प्राप्तस्य लुको 'विभाषा कार्षापणसहस्राभ्याम्' इति अभावः, 'संख्यायास्संवत्सरसख्ययस्य च' इति उत्तरपदवृद्धिः, सुषामादित्वात् षत्वम्, 'द्विगौ प्रमाणे' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । द्विषाहस्रं वा अन्तरिक्षमिति । मध्यमत्वेन द्विषाहस्राग्निसाधर्म्यात् ताच्छब्द्यम् । मनुष्यलोकाद्वा सहस्रसम्मितात् प्रशस्ततरत्वं ख्यापयितुं द्विषाहस्रमित्युक्तम् ॥
6 त्रिषाहस्रमित्यादि ॥
7 जानुदघ्नमित्यादि ॥ 'प्रमाणे द्वयसच्' इति दघ्नच् । गायत्र्यादीनां प्राथम्यादिभिः जानुदघ्न्याद्यानुरूप्यम् ॥
8 ग्रीवदघ्नमिति ॥ 'ङ्यापोस्संज्ञाच्छन्दसोः' इति ह्रस्वत्वम् ॥
9 नाग्निं चित्वेति ॥ रत्यर्थां रामां अप्रजार्थं प्रथममग्निं चित्वा तां नोपेयात् । द्वितीयाद्यभिगम्य गमननिषेधहेतुमाह - अयोनाविति । अयोग्यायां योनौ रेतो धास्यामि वृधा स्थापयामि यद्युपेयामित्यनेन अभिप्रायेण रामां नोपेयात् । न द्वितीयमिति । अन्यस्य क्षत्रियादेः स्त्रियं नोपेयात् । प्रथमागमनेऽप्यसवर्णा निषिध्यते । न तृतीयमिति । प्रथमाभिगमन एव सवर्णाया अपि निषेधः । प्रार्थिनीमपि नोपेयात् सवर्णामपि । सर्वेष्वपि पक्षेषु हेयमाह - रेतो वा इति । अग्निं चिन्वानो हि रेतसो निधानं करोति । सयद्युपेयात् स्त्रियं रेतसा व्यृद्धस्यात् हतरेतस्कस्य तस्य न युज्यते कथं रेतो धातुमारब्धो व्ययमस्य कुर्यात्, तस्मान्नोपेयादिति ॥
10 अथैतद्दूषयति - अथो खल्वाहुरिति ॥ न विद्यते प्रजाऽस्येति अप्रजाः । 'नित्यमसिच्प्रजामेधयोः' इत्यसिच् । अप्रजसमर्हतीत्यप्रजस्यम् । 'छन्दसि च' इति यप्रत्ययः । यदुक्तं तन्नोपेयादिति तदप्रजस्यं प्रजाविच्छेदहेतुः; तस्मादुपेयादिति । तृतीयां चितवतः सवर्णां प्रति प्रतिप्रसवः आनन्तर्यादित्येके । रामाभिगमन एव निषेधे हेतुत्वाभिधानात् । तस्मादुपेयादेव । (विप्रसृजदेवाढं) रेतसोस्कन्दनाय अशोषाय इतरधा शुष्करेता अप्रजाः स्यादिति अपरा योजना । ते एव रेतस्सिचौ यत्र क्वाप्युत्सृष्टं रेतो बिभ्रतः परिगृह्णीतः, तस्मादुपेयादेव स्वयम् । एवमपि रेतसोस्कन्दाय अविनाशाय भवत्येवोपगमनभिति ॥
11 त्रीणि वावेत्यादि ॥ त्रित्वविधिः । त्रीणि रेतांसि पित्रादिनामानि एकमेव रेत इत्थं त्रिधा भिन्नमिति । तत्र द्वयोःरेतस्सिचोरुपधाने एकविषयं यजमानस्य रेतो विच्छिन्द्यात् नश्येत् । तस्मात्तिस्र उपधेया इति । रेतसोऽविच्छेदाय भवत्येवं क्रियमाणमिति ॥
12 इयं वावेत्यादि ॥ रेतस्सिचां स्तुतिः । पृथिव्येव प्रथमा रेतस्स्यात् प्राथम्यसामान्यात् । वागेव पृथिवी अधोभावसामान्यात् । इदानीं पृथिव्या वाक्त्वं द्वयोस्समानधर्मतया समर्थयते - तस्मादिति । यस्माद्बागेव पृथिवी तस्मात्सर्वेऽपि पृथिवीं पश्यन्ति प्रत्यक्षेण गृह्णन्ति । वाचं वदन्तीं उच्चरन्तीं पश्यन्तीं शृण्वन्तीं प्रत्यक्षेणैव गृह्णन्ति । अन्तरिक्षं द्वितीयेति । मध्यमत्वसामान्यात् । प्राणो वा इत्यादि । मध्यमभावादेव नासिकावृत्तित्वात् । तस्मादिति । प्राणान्तरिक्षयोरप्यप्रत्यक्षमिति । असौ तृतीयेति । चरमभावित्वसामान्यात् । चक्षुर्वा इत्युपरिभावसामान्यात् । तस्माद्य चक्षुषोः प्रत्यक्षत्वमिति ॥
13 यजुषेति 'विराट् ज्योतिरधारयत्' इति । नमसा मध्यमां एषां लोकानां कॢप्त्यै आप्त्यै भवति । अथो अपि च प्राणानां च कॢप्त्यै विधारणार्थं भवतीति स्तुतिः ॥
14 स्तुतशस्त्रयोर्दोहं वाचयति - इष्टो यज्ञ इति ॥ एतस्य वचनेन स्तुतशस्त्रे दुहे दुग्धे फलानि स्तुतशस्त्रसाध्यानि । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति लोपः । मन्त्रार्थस्तु इष्टः सम्यक् निर्वर्तितः भृगुभिः भृगुकुलैः ऋत्विग्भिः आशीर्दाः - आशिषां फलानां च दाता च कृतः वसुभिः । यद्वा - यो यज्ञे भृगुभिः वसुभिश्च इष्टः आशीर्दाः तस्य तादृशस्य इष्टस्य वीतस्य कान्तस्य आशिषः द्रविणा द्रविणानि इह भक्षय भजेय हे यज्ञ! अस्मदीय! ॥
15 पिता मातरिश्वेत्यग्निमनुशंसति ॥ त्रिष्टुबेषा । एष मन्त्रोग्नेरुक्थ्यं शस्त्रं तेनैवैनमग्निमनुशंसति मन्त्रार्थस्तु- हे अग्ने! पिता मातरिश्वा अछिद्रा पदा अछिद्राणि पदानि भोगस्थानानि धाः । दधातेर्लेटि पुरुषव्यत्ययः, 'बहुलं छन्दसि' इति शापो लुक् । किञ्च - उशिजः कामना अर्थात् तान्यच्छिद्रपदानि अनुतक्षुः अनुक्रमेण संस्कुर्वन्तु । तक्षेश्शपो लोपः । अविनाशा वा उशिजः मन्त्रदृशः ऋषयः तानि पदानि अनन्तरं संस्कुर्वन्तु । सोमश्च विश्ववित् विश्ववेदी विश्वस्य च नेता नेषन् नयतु तानि पदानि ध्रुवाणि करोतु । बृहस्पतिः उक्थामदानि स्तोत्रशस्त्राणि शंसिषत् शंसतु । उभयत्रापि 'सिब्बहुलं लेटि' इति सिप् 'लेटोडाटौ' इत्यडागमः ॥
इति पञ्चमे षष्ठे अष्टमोनुवाकः ॥