पञ्चशत् 1 #
प्र॒जाप॑ति-रकामयतान्ना॒दः स्या॒मिति॒ स ए॒तꣳ स॑प्तदशरा॒त्र-म॑पश्य॒त् तमाऽह॑र॒त् तेना॑यजत॒ ततो॒ वै सो᳚ऽन्ना॒दो॑ऽभव॒द्य ए॒वं ॅवि॒द्वाꣳसः॑ सप्तदश-रा॒त्रमास॑ते ऽन्ना॒दा ए॒व भ॑वन्ति पञ्चा॒हो भ॑वति॒ पञ्च॒ वा ऋ॒तवः॑ संॅवथ्स॒र ऋ॒तुष्वे॒व सं॑ॅवथ्स॒रे प्रति॑ तिष्ठ॒न्त्यथो॒ पञ्चा᳚क्षरा प॒ङ्क्तिः पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञो य॒ज्ञ्मे॒वाऽव॑ रुन्ध॒ते ऽस॑त्रं॒ ॅवा ए॒त- [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ प्र॒जा - प॒तिः॒ । अ॒का॒म॒य॒त॒ । अ॒न्ना॒द इत्य॑न्न - अ॒दः । स्या॒म् । इति॑ । सः । ए॒तम् । स॒प्त॒द॒श॒रा॒त्रमिति॑ सप्तदश - रा॒त्रम् । अ॒प॒श्य॒त् । तम् । एति॑ । अ॒ह॒र॒त् । तेन॑ । अ॒य॒ज॒त॒ । ततः॑ । वै । सः । अ॒न्ना॒द इत्य॑न्न - अ॒दः । अ॒भ॒व॒त् । ये । ए॒वम् । वि॒द्वाꣳसः॑ । स॒प्त॒द॒श॒रा॒त्रमिति॑ सप्तदश-रा॒त्रम् । आस॑ते । अ॒न्ना॒दा इत्य॑न्न-अ॒दाः । ए॒व । भ॒व॒न्ति॒ । प॒ञ्चा॒ह इति॑ पञ्च - अ॒हः । भ॒व॒ति॒ । पञ्च॑ । वै । ऋ॒तवः॑ । सं॒ॅव॒थ्स॒र इति॑ सं - व॒थ्स॒रः । ऋ॒तुषु॑ । ए॒व । सं॒ॅव॒थ्स॒र इति॑ सं - व॒थ्स॒रे । प्रतीति॑ । ति॒ष्ठ॒न्ति॒ । अथा॒ इति॑ । पञ्चा᳚क्ष॒रेति॒ पञ्च॑ - अ॒क्ष॒रा॒ । प॒ङ्क्तिः । पाङ्क्तः॑ । य॒ज्ञ्ः । य॒ज्ञ्म् । ए॒व । अवेति॑ । रु॒न्ध॒ते॒ । अस॑त्रम् । वै । ए॒तत् ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अय सप्तदशरात्त्रो विधीयते - प्रजापतिरकामयतेत्यादि ॥ गतम् । तस्य चैतान्यहानि - अतिरात्रो ज्योतिर्गौरायुः पञ्चाहो द्वादशाहस्य दशाहान्यतिरात्र इति । पञ्चाह इति । कानि पुनरिमान्यहानि - 'आभिप्लाविकानामयमविच्छेदः' इत्याचार्यः । तत्र वचनसामर्थ्यात्प्राकृतान्यपि पृष्ठ्यहानि गृह्यन्ते । अभिप्लवषडहस्याद्यानि पञ्च गृह्यन्ते । कानि पुनस्तानि - ज्योतिरग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः, गौरुक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः, आयुरुक्थ्यो रथन्तरसामा तृतीयः, गौरुक्थ्यो बृहत्सामा चतुर्थः, आयुरुक्थ्यो रथन्तरसामा पञ्चमः इति । ज्योतिरग्निष्टोमो बृहत्सामा षष्ठः, स तु त्यज्यते । पञ्च वा इत्यादि । गतम् । हेमन्तशिशिशिरयोरेकत्वात् पञ्चत्वम् । अथो अपि च पञ्चत्वान्वयेन पाङ्क्तयज्ञावरोधः । पङ्क्तिप्रभवत्वाद्वा धानादिपञ्चकसाधनत्वाद्वा पाङ्क्तत्वं यज्ञस्य । पङ्क्तिशब्द उत्सादिरित्युक्तम् ॥
2 असत्त्रं वा इत्यादि व्याख्यातम् । तेन पञ्चाहादुपरि द्वादशाहीयो दशरात्रो गृह्यते ॥
3 सप्तदशरात्र इत्यादि ॥ सप्तदशस्य प्रजासाधनत्वात् सप्तदशः प्रजापतिः । अतिरात्राभ्यां अन्नाद्यस्य परिग्रहः, अन्नाद्यकामो हि प्रजापतिः अन्नाङ्गतेति? ॥
इति सप्तमे तृतीये अष्टमोनुवाकः ॥