पञ्चशत् 1 #
सा वि॒राड् वि॒क्रम्या॑तिष्ठ॒द्-ब्रह्म॑णा दे॒वेष्वन्ने॒ना-सु॑रेषु॒ ते दे॒वा अ॑कामयन्तो॒भयꣳ॒॒ सं ॅवृ॑ञ्जीमहि॒ ब्रह्म॒ चान्नं॒ चेति॒ त ए॒ता विꣳ॑श॒तिꣳ रात्री॑रपश्य॒न् ततो॒ वै त उ॒भयꣳ॒॒ सम॑वृञ्जत॒ ब्रह्म॒ चान्नं॑ च ब्रह्मवर्च॒सिनो᳚ऽन्ना॒दा अ॑भव॒न्॒. य ए॒वं ॅवि॒द्वाꣳस॑ ए॒ता आस॑त उ॒भय॑मे॒व संॅ वृ॑ञ्जते॒ ब्रह्म॒ चान्नं॑ च - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
सा । वि॒राडिति॑ वि - राट् । वि॒क्रम्येति॑ वि - क्रम्य॑ । अ॒ति॒ष्ठ॒त् । ब्रह्म॑णा । दे॒वेषु॑ । अन्ने॑न । असु॑रेषु । ते । दे॒वाः । अ॒का॒म॒य॒न्त॒ । उ॒भय᳚म् । समिति॑ । वृ॒ञ्जी॒म॒हि॒ । ब्रह्म॑ । च॒ । अन्न᳚म् । च॒ । इति॑ । ते । ए॒ताः । विꣳ॒॒श॒तिम् । रात्रीः᳚ । अ॒प॒श्य॒न्न् । ततः॑ । वै । ते । उ॒भय᳚म् । समिति॑ । अ॒वृ॒ञ्ज॒त॒ । ब्रह्म॑ । च॒ । अन्न᳚म् । च॒ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सिन॒ इति॑ ब्रह्म - व॒र्च॒सिनः॑ । अ॒न्ना॒दा इत्य॑न्न - अ॒दाः । अ॒भ॒व॒न्न् । ये । ए॒वम् । वि॒द्वाꣳसः॑ । ए॒ताः । आस॑ते । उ॒भय᳚म् । ए॒व । समिति॑ । वृ॒ञ्ज॒ते॒ । ब्रह्म॑ । च॒ । अन्न᳚म् । च॒ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अथ विंशतिरात्र आरभ्यते - सा विराडित्यादि ॥ या द्वादशाहीया दशाक्षरा विराट् विक्रम्य विविधां क्रान्तिं आस्थायातिष्ठत् । कथं? देवेषु ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चसेनातिष्ठत् असुरेष्वन्नेन । तत्तत्साधनभावेन तेषुतेषु नि यतमवर्तत इत्यर्थः । ततस्ते देवा अकामयन्त ब्रह्म चान्नं चोभयं संवृञ्जीमहि । वयमेव सम्यक् लभेमहीति । त एता इत्यादि । गतम् । ब्रह्मवर्चसिनः महाब्रह्मवर्चसा अभवन् । अन्नादाः अन्नादनसमर्थाश्चाभवन् । य
एवमित्यादि । गतम् ॥
2 द्वे वा इत्यादि ॥ एकविंशतिरात्रे दशरात्रावित्यर्थः । दशकयोस्तु विराट्त्वेन स्तुतिः तयोर्विराजोर्नाना पृथक् पृथक् प्रतिष्ठिता भवन्ति । विराडन्नम् । यद्वा - दशकाभ्यां तयोः ब्रह्मवर्चसान्नाद्ययोः पृथक्प्रतिष्ठिता भवन्ति ॥
3 विंश इति ॥ विंशतेः पूरणो विंशः 'तस्य पूरणे डट्' इति डट्, 'विशतेर्डिति' इति टिलोपः । दश हस्त्याः हस्तयोर्भवाः पद्याः पदयोर्भवाः । 'शरीरावयवाच्च' इति यत् । 'पद्यत्यतदर्थे' इति पद्भावः । एताः पृथग्वीर्याः विंशतिरङ्गुलयः पुरुषजाः तदधीनप्रवृत्तित्वात् । तत्रावयवापेक्षया विंशत्वम्, अवयव्यपेक्षया एकत्वम् । यावानित्यादि । यत्परिमाणं पुरुषसामर्थ्यं तत्सर्वमाप्त्वा उत्तिष्ठन्ति लोके उच्छ्रितं भजन्ते । सत्राद्वा उत्तिष्ठन्ति उदवस्यन्ति ॥
4 अथाहानि विदधाति - ज्योतिरित्यादि ॥ अयं तावदहःक्रमः - अतिरात्रः ज्योतिर्गौरायुरिति त्र्यहस्त्रिरभ्यस्तो नवपृष्ठ्यष्षडहः पुनरपि त्र्यहः प्रतीचीन आयुर्गौर्ज्योतिरतिरात्र इति । एष प्रतिपाद्यते - त्र्यहा इति । त्रय एव बहुत्वस्य कृतार्थत्वात्तद्व्यतिरेकेण च एकादशानामह्नां प्रतिपादनात् । अभिपूर्वमिति । आनुपूर्येणाविच्छेदेन ॥
5 यदन्यत इत्यादि ॥ गतम् । प्रत्यङ्ङिति पृष्ठेभ्यः पर एकस्त्र्यहः प्रतीचीनो भवति । अतिरात्राभ्यां ब्रह्मवर्चसान्नाद्ययोः परिग्रहः ॥
इति सप्तमे तृतीये नवमोनुवाकः ॥