ऋ॒तवो॒ वै प्र॒जाका॑माः प्र॒जां नाऽवि॑न्दन्त॒ ते॑ऽकामयन्त प्र॒जाꣳ सृ॑जेमहि प्र॒जामव॑ रुन्धीमहि प्र॒जां ॅवि॑न्देमहि प्र॒जाव॑न्तः स्या॒मेति॒ त ए॒तमे॑कादशरा॒त्रम॑पश्य॒न् तमाऽह॑र॒न् तेना॑यजन्त॒ ततो॒ वै ते प्र॒जाम॑सृजन्त प्र॒जामवा॑रुन्धत प्र॒जाम॑विन्दन्त प्र॒जाव॑न्तोऽभव॒न्त ऋ॒तवो॑ऽभव॒न् तदा᳚र्त॒वाना॑-मार्तव॒त्व-मृ॑तू॒नां ॅवा ए॒ते पु॒त्रास्तस्मा॑ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
ऋ॒तवः॑ । वै । प्र॒जाका॑मा॒ इति॑ प्र॒जा - का॒माः॒ । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । न । अ॒वि॒न्द॒न्त॒ । ते । अ॒का॒म॒य॒न्त॒ । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । सृ॒जे॒म॒हि॒ । प्र॒जामिति॑ प्र-जाम् । अवेति॑ । रु॒न्धी॒म॒हि॒ । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । वि॒न्दे॒म॒हि॒ । प्र॒जाव॑न्त॒ इति॑ प्र॒जा - व॒न्तः॒ । स्या॒म॒ । इति॑ । ते । ए॒तम् । ए॒का॒द॒श॒रा॒त्रमित्ये॑कादश - रा॒त्रम् । अ॒प॒श्य॒न्न् । तम् । एति॑ । अ॒ह॒र॒न्न् । तेन॑ । अ॒य॒ज॒न्त॒ । ततः॑ । वै । ते । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । अ॒सृ॒ज॒न्त॒ । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । अवेति॑ । अ॒रु॒न्ध॒त॒ । प्र॒जामिति॑ प्र - जाम् । अ॒वि॒न्द॒न्त॒ । प्र॒जाव॑न्त॒ इति॑ प्र॒जा - व॒न्तः॒ । अ॒भ॒व॒न्न् । ते । ऋ॒तवः॑ । अ॒भ॒व॒न्न् । तत् । आ॒र्त॒वाना᳚म् । आ॒र्त॒व॒त्वमित्या᳚र्तव - त्वम् । ऋ॒तू॒नाम् । वै । ए॒ते । पु॒त्राः । तस्मा᳚त् ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 समाप्ता अहीनाः । अथ सत्त्राण्यारभ्यन्ते उभयतोतिरात्राणि । तत्र एकादशरात्रं विदधाति ऋतव इत्यादि ॥ ऋतवो वसन्तादयः प्रजाकामा प्रजां नाविन्दन्त नालभन्त । ते अकामयन्त - प्रजां मृजेमहि प्रजां स्रष्टुं समर्थाः स्याम, प्रजामवरुन्धीमहि नियन्तुं समर्थास्स्याम । विन्देमहि लभेमहि । प्रजावन्तः बहुप्रजाः सत्प्रजाः स्यामेति । ततस्ते एकादशरात्रेण सर्वमलभन्त । ततस्ते क्रतवः सर्वार्थहितलाभेन अभवन् भूतिमन्तस्सम्पन्नाः । यद्वा - ततस्त ऋतवः स्वैस्स्वैः ऋतुधर्मैर्युक्ता ऋत्वनुरूपस्वभावभाजोभवन् । अथवा - वसन्तादयः ततः प्रभृति ऋतवोभवत् । अरणात् ऋतवः एकादशरात्रेण सर्वाभिमतप्राप्त्या ऋतुव्यपदेशभाजोभवन्, तदार्तवानामार्तवत्वम् । ऋतुर्योनिगतो द्रव्यविशेषः ऋतूत्पत्तिहेतुभूतः कालो वा । यथा - 'ऋत्वियात्प्रजां विन्दामहै' । इति । ऋतुभवास्सर्वाः प्रजा आर्तवाः । यत्कामा इमे यज्ञमासते तेषां तत आर्तवत्वं ऋतुप्रभवत्वं ऋतुभ्यो वोत्पद्यमा ...
2 ऋतूनां वा इत्यादि ॥ एते सर्वे जन्मिनः पुत्राः तेषामृतूनां 'ऋत्वियात्प्रजां विन्दामहै' तस्मात्प्रजा आर्तवशब्देनोच्यन्ते इति । य एवं विद्वानित्यादि । गतम् ॥
3 ज्योतिरित्यादिरहः कॢप्तिः - ज्योतिस्संज्ञसमासादिलक्षणं एकाहः तद्धर्माऽतिरात्रः प्रथममहः; यागारम्भ एव ज्योतिर्धारणात् स्वर्गस्यानुक्रमेण प्रकाशो भवतीति ॥
4 पृष्ठ्य इत्यादि ॥ द्वादशाहस्य द्वितीयदिवसप्रभृति पृष्ठ्यष्षडहः । तत्र त्रिवृदग्निष्टोमो रथन्तरसामा प्रथमः । पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा द्वितीयः । सप्तदश उवथ्यो वैरूपसामा तृतीयः । एकविंशष्षोडशी उक्थ्यो वैराजसामा चतुर्थः । त्रिणव उक्थ्यः शाक्वरसामा पञ्चमः । त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवतसामा षष्ठः । पृष्ठानि रथन्तरादीनि । बृहत्सामा तृतीयः एकादशरात्र इति । अतिरात्रावभितो भवत डति, अतिरात्रमेकादशं वक्ष्यामीति मन्यते इत्यादि ॥
5 पञ्च वा इत्यादि ॥ ऋतवः पञ्च । आर्तवा ऋतुस्वभावाश्च पञ्च । प्रजायाः उभयतः परिग्रहार्थं च - यागसाध्याः प्रजाः - आद्यवसानयोः अतिरात्राभ्यां परिगृह्यते परितो रक्ष्यते इति । तस्मात्प्रजापरिग्रहार्थं उभयतोऽतिरात्रं भवतीति ॥
इति सप्तमे द्वितीये षष्ठोनुवाकः ॥