पञ्चशत् 1 #
अ॒ग्नये॑ गाय॒त्राय॑ त्रि॒वृते॒ राथ॑न्तराय वास॒न्ताया॒-ष्टाक॑पाल॒ इन्द्रा॑य॒ त्रैष्टु॑भाय पञ्चद॒शाय॒ बार्.ह॑ताय॒ ग्रैष्मा॒यैका॑दशकपालो॒ विश्वे᳚भ्यो दे॒वेभ्यो॒ जाग॑तेभ्यः सप्तद॒शेभ्यो॑ वैरू॒पेभ्यो॒ वार्.षि॑केभ्यो॒ द्वाद॑शकपालो मि॒त्रावरु॑णाभ्या॒-मानु॑ष्टुभाभ्या-मेकविꣳ॒॒शाभ्यां᳚ ॅवैरा॒जाभ्याꣳ॑ शार॒दाभ्यां᳚ पय॒स्या॑ बृह॒स्पत॑ये॒ पाङ्क्ता॑य त्रिण॒वाय॑ शाक्व॒राय॒ हैम॑न्तिकाय च॒रुः स॑वि॒त्र आ॑तिच्छन्द॒साय॑ त्रयस्त्रिꣳ॒॒शाय॑ रैव॒ताय॑ शैशि॒राय॒ द्वाद॑शकपा॒लो ऽदि॑त्यै॒ विष्णु॑पत्न्यै च॒रुर॒ग्नये॑ वैश्वान॒राय॒ द्वाद॑शकपा॒लो ऽनु॑मत्यै च॒रुः का॒य एक॑कपालः ॥
पदपाठः (Word-by-word)
अ॒ग्नये᳚ । गा॒य॒त्राय॑ । त्रि॒वृत॒ इति॑ त्रि-वृते᳚ । राथ॑न्तरा॒येति॒ राथं᳚-त॒रा॒य॒ । वा॒स॒न्ताय॑ । अ॒ष्टाक॑पाल॒ इत्य॒ष्टा - क॒पा॒लः॒ । इन्द्रा॑य । त्रैष्टु॑भाय । प॒ञ्च॒द॒शायेति॑ पञ्च - द॒शाय॑ । बार्.ह॑ताय । ग्रैष्मा॑य । एका॑दशकपाल॒ इत्येका॑दश - क॒पा॒लः॒ । विश्वे᳚भ्यः । दे॒वेभ्यः॑ । जाग॑तेभ्यः । स॒प्त॒द॒शेभ्य॒ इति॑ सप्त - द॒शेभ्यः॑ । वै॒रू॒पेभ्यः॑ । वार्.षि॑केभ्यः । द्वाद॑शकपाल॒ इति॒ द्वाद॑श - क॒पा॒लः॒ । मि॒त्रावरु॑णाभ्या॒मिति॑ मि॒त्रा - वरु॑णाभ्याम् । आनु॑ष्टुभाभ्या॒मित्यानु॑- स्तु॒भा॒भ्या॒म् । ए॒क॒विꣳ॒॒शाभ्या॒मित्ये॑क-विꣳ॒॒शाभ्या᳚म् । वै॒रा॒जाभ्या᳚म् । शा॒र॒दाभ्या᳚म् । प॒य॒स्या᳚ । बृह॒स्पत॑ये । पाङ्क्ता॑य । त्रि॒ण॒वायेति॑ त्रि - न॒वाय॑ । शा॒क्व॒राय॑ । हैम॑न्तिकाय । च॒रुः । स॒वि॒त्रे । आ॒ति॒च्छ॒न्द॒सायेत्या॑ति - छ॒न्द॒साय॑ । त्र॒य॒स्त्रिꣳ॒॒शायेति॑ त्रयः - त्रिꣳ॒॒शाय॑ । रै॒व॒ताय॑ । शै॒शि॒राय॑ । द्वाद॑शकपाल॒ इति॒ द्वाद॑श -क॒पा॒लः॒ । अदि॑त्यै । विष्णु॑पत्न्या॒ इति॒ विष्णु॑ - प॒त्न्यै॒ । च॒रुः । अ॒ग्नये᳚ । वै॒श्वा॒न॒राय॑ । द्वाद॑शकपाल॒ इति॒ द्वाद॑श - क॒पा॒लः॒ । अनु॑मत्या॒ इत्यनु॑ - म॒त्यै॒ । च॒रुः । का॒यः । एक॑कपाल॒ इत्येक॑-क॒पा॒लः॒ ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अथ तत्रैव दशहविषमिष्टिं विदधाति - अग्नये गायत्रायेति ॥ देवतया छन्दसा स्तोमेन साम्ना ऋतुना विशेष्यते । सहोत्पत्त्यादिकृतः सम्बन्धविशेषः सर्वत्राग्न्यादीनां; गायत्र्यादीनां च क्वचित्प्राथम्यादिकृतश्च । सर्वत्राद्युदात्ता उत्साद्यञन्ता द्रष्टव्याः । अन्ये एताः पञ्चदशादयः 'स्तोमे डविधिः' इति डान्ताः । ऋतृभ्यः ऋत्वण् । वसन्तात्तु 'सर्वत्राण्च' इति चकारात् । अष्टाकपालादयः तद्धितार्थे द्विगवः । 'अध्यर्धपूर्वाद्द्विगोः' इति प्रत्ययस्य लुकि 'इगन्तकाल' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वार्षिकेभ्यः । 'छन्दसि ठञ् ' इति ठक् ॥
2 पयस्या पयसि आमिक्षा । बृहस्पतिः । पारस्करादिः । हैमन्तिकाय 'हेमन्ताच्च' इति ठञ् । सवित्रे, 'उदात्तयणः' इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । विष्णुपत्न्यै, 'विभाषा सपूर्वस्य' इति बहुव्रीहौ ङीब्नकारौ । कायः, 'कस्येत्' ॥
इति सप्तमे पञ्चमे चतुर्दशोनुवाकः ॥