पञ्चशत् 1 #
अ॒र्थेतः॑ स्था॒ऽपां पति॑रसि॒ वृषा᳚ऽस्यू॒र्मिर् वृ॑षसे॒नो॑ऽसि व्रज॒क्षितः॑ स्थ म॒रुता॒मोजः॑ स्थ॒ सूर्य॑वर्चसः स्थ॒ सूर्य॑त्वचसः स्थ॒ मान्दाः᳚ स्थ॒ वाशाः᳚ स्थ॒ शक्व॑रीः स्थ विश्व॒भृतः॑ स्थ जन॒भृतः॑ स्था॒ऽग्नेस्ते॑ज॒स्याः᳚ स्था॒ऽपामोष॑धीनाꣳ॒॒ रसः॑ स्था॒ऽपो दे॒वीर् मधु॑मतीरगृह्ण॒न्नूर्ज॑स्वती राज॒सूया॑य॒ चिता॑नाः ॥ याभि॑र् मि॒त्रावरु॑णाव॒-भ्यषि॑ञ्च॒न्॒. याभि॒-रिन्द्र॒मन॑य॒न्नत्य ( ) रा॑तीः ॥ रा॒ष्ट्र॒दाः स्थ॑ रा॒ष्ट्रं द॑त्त॒ स्वाहा॑ राष्ट्र॒दाः स्थ॑ रा॒ष्ट्रम॒मुष्मै॑ दत्त ॥
पदपाठः (Word-by-word)
अ॒र्थेत॒ इत्य॑र्थ-इतः॑ । स्थ॒ । अ॒पाम् । पतिः॑ । अ॒सि॒ । वृषा᳚ । अ॒सि॒ । ऊ॒र्मिः । वृ॒ष॒से॒न इति॑ वृष-से॒नः । अ॒सि॒ । व्र॒ज॒क्षित॒ इति॑ व्रज-क्षितः॑ । स्थ॒ । म॒रुता᳚म् । ओजः॑ । स्थ॒ । सूर्य॑वर्चस॒ इति॒ सूर्य॑ - व॒र्च॒सः॒ । स्थ॒ । सूर्य॑त्वचस॒ इति॒ सूर्य॑ - त्व॒च॒सः॒ । स्थ॒ । मान्दाः᳚ । स्थ॒ । वाशाः᳚ । स्थ॒ । शक्व॑रीः । स्थ॒ । वि॒श्व॒भृत॒ इति॑ विश्व - भृतः॑ । स्थ॒ । ज॒न॒भृत॒ इति॑ जन- भृतः॑ । स्थ॒ । अ॒ग्नेः । ते॒ज॒स्याः᳚ । स्थ॒ । अ॒पाम् । ओष॑धीनाम् । रसः॑ । स्थ॒ । अ॒पः । दे॒वीः । मधु॑मती॒रिति॒ मधु॑ - म॒तीः॒ । अ॒गृ॒ह्ण॒न्न् । ऊर्ज॑स्वतीः । रा॒ज॒सूया॒येति॑ राज - सूया॑य । चिता॑नाः ॥ याभिः॑ । मि॒त्रावरु॑णा॒विति॑ मि॒त्रा-वरु॑णौ । अ॒भ्यषि॑ञ्च॒न्नित्य॑भि-असि॑ञ्चन्न् । याभिः॑ । इन्द्र᳚म् । अन॑यन्न् । अतीति॑ ( ) । अरा॑तीः ॥ रा॒ष्ट्र॒दा इति॑ राष्ट्र-दाः । स्थ॒ । रा॒ष्ट्रम् । द॒त्त॒ । स्वाहा᳚ । रा॒ष्ट्र॒दा इति॑ राष्ट्र - दाः । स्थ॒ । रा॒ष्ट्रम् । अ॒मुष्मै᳚ । द॒त्त॒ ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अभिषेकार्थं षोडश सप्तदश वा वायव्यैर्गृह्णाति - अर्थेतस्थेत्येतैर्मन्त्रैः ॥ एतास्वप्सु प्रथममाज्येन हुत्वा ग्रहान् गृह्णाति । यस्मिन्नेव जुहोति, तस्मिन्नेव जले तेनैव मन्त्रेण ग्रहं गृह्णाति । तत्र 'आपो देवीः' इत्यादिका त्रिष्टुप् सर्वत्रानुषज्यते । 'राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहा' इत्यन्तेन होमः, 'राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रममुष्मै दत्त' इत्यन्तेन ग्रहणम् । अमुष्मा इत्यत्र चतुर्थ्यन्तं विशेषवाचिपदमुपादीयते, यथा राजसींहवर्मणे दत्तेति । 'अपां ग्रहान् गृह्णात्येतद्वाव राजसूयम्' इत्यग्निकाण्डे ब्राह्मणं भवति । तत्रायं प्रयोगक्रमः - 'अर्थेतस्थापो देवीर्मधुमतीरगृह्णन्' इत्यारभ्य 'राष्ट्रं दत्त स्वाहा' इति सारस्वतीष्वप्सु प्रागेवानीतासु वहन्तीनां वा जले आज्येन जुहोति, पुनश्च 'अर्थेतस्स्थापो देवीः' इत्यारभ्य, 'राष्ट्रं राजेन्द्रवर्मणे दत्त' इति तस्मिन्नेव जले वायव्यैः पर्णमयेन गृह्णाति । पर्णमयेन स्रुवेणेति केचित् । एवमुत्तरत्रापि होमग्रहणे सर्वत्र समानमन्त्रे कर्तव्ये । मन्त्रार्थस्तु - अर्थेतस्स्थ हे आपः अर्थमरणीयं स्थानान्तरं यन्ति गच्छन्तीति अर्थेतः । एतेः क्विप् । तादृशीर्व आपः व्यापनस्वभावाः देवीः दीप्तिमतीः मधुमतीः मधुरसवतीः अगृह्णन्देवाः, ऋत्वीजो वा । ऊर्जस्वतीः बलवतीः राजसूयाय राजसूयार्थं राजसूये अभिषेकार्थमगृह्णन् चितानाः चिन्तयन्तीः राजसूयाभिनिष्पत्त्युपायचिन्ताव्यापृताः । यद्वा - राजसूयाय चिताना देवा अगृह्णन् । राजेह सूयते राजा वानेन सूयते इति राजसूयः क्रतुः, 'राजसूयसूर्य' इति क्यपि निपात्यते । चिती सञ्चेतने, चुरादिरनुदात्तेत्, 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक्, 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक्, लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । याभिर्युष्माभिर्मित्रावरुणौ कर्मस्वभ्यषिञ्चन्देवाः, याभिश्च युष्माभिरिन्द्रमभ्यषिञ्चन् देवाः, अरातींश्चात्यनयन् इन्द्रं सर्वान् शत्रूनतीत्योपरीन्द्रं स्थापितवन्तः ; ता यूयं राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रस्य दात्र्यस्स्थ, अद्भिर्हि राष्ट्रं भवति । ता यूयमस्मै राष्ट्रं दत्त, स्वाहा स्वाहुतमिदमाज्यमस्तु इति होमे । ग्रहणे तु यस्माद्राष्ट्रदास्स्थ, तस्मादमुष्मै राजेन्द्रवर्मणे राष्ट्रं दत्त ; ता वो गृह्णामीति ॥
2 पुन्नदस्य शोणादेर्वा जलं - अपाम्पतिरसीति ॥ अपाम्पतिस्समुद्रः तदीया आप उच्यन्ते ; विकारे प्रकृतिशब्दात् । समुदायशब्दादेकवचनम् । शोणादीनां पुंस्त्वेन अपांपतित्वम् । 'ऊडिदम्' इति षष्ठ्या उदात्तत्वम् ॥
3 अथ नद्यां पुरुषे पशौ वा तिष्ठति प्रतीपमन्य ऊर्मिर्युद्ध्यति, अन्वीपमन्यः ; तयोः प्रतिस्रोता य ऊर्मिर्भवति तज्जलं गृह्णाति - वृषास्यूर्मीरिति ॥ वृषा वर्षिता वृष्टिहेतुत्वात् । प्रधाने[धानं]वा ; सङ्घातरूपत्वात् । ऊर्मिस्सङ्घातार्था अरणशीला वा ॥
4 अथानुस्रोता य ऊर्मिस्तज्जलं गृह्णाति - वृषसेनोसीति ॥ सेक्त्री सेना यस्य संघातत्वेन महत्त्वात् सेकसामर्थ्याच्च । छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । केचित्तु - वृषास्यूर्मिरित्येतावता ऊर्मिजलं गृह्णाति, वृषसेनोसीति पल्वल्यमिति ॥
5 अथ कूप्या गृह्णाति - व्रजक्षितस्स्थ इति ॥ व्रजे वेष्टितेवकाशे क्षियन्ति निवसन्तीति व्रजक्षितः । क्षि निवासगत्योः ॥
6 प्रतीपोदकमावर्तजलं गृह्णाति - मरुतामोजस्स्थेति ॥ मरुतां वायूनामोजः बलं स्थ ; तेन निर्वृत्तत्वात् ॥
7 आदित्ये दृश्यमाने यदा वर्षति तज्जलं गृह्णाति - सुर्यवर्चसस्स्थेति ॥ सूर्यं वर्चयन्ति भृशं दीपयन्ति । 'गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च' इत्यसुन् । सातपेहि वर्षे भृशमादित्यो दीप्यते । बहुव्रीहिर्वा सूर्यस्येव वर्चो येषामिति । सूर्यरश्मिसंयोगेन वर्चस्वित्वात् ॥
8 यत्र कुत्र चित्प्रसन्नं जलं गृह्णाति - सूर्यत्वचसस्स्थेति ॥ त्वच संवरणे, सुर्यं त्वचन्ति संवृण्वन्ति । पूर्ववदसुन् । यासु खलु निर्मलास्वप्सु रूपाणि परिदृश्यन्ते ताः खलु सूर्यरूपप्रकाशनं सूर्यमपि स्वमहिम्ना संवृण्वन्ति ॥
9 स्थावराणां गृह्नाति, ह्रादीर्वा - मान्दास्स्थेति ॥ मन्दस्वभावाः । मां दत्तदेवेभ्य इति ह्रादं कुर्वाणाः, अशोष्या इत्यन्ये ॥
10 अवश्यायोदकं गृह्णाति - [वाशास्थेति ॥ वाशा वश्याः नीहारो हि नदीप्रवाहवन्मनुष्यगतिं न प्रतिबध्नाति ; ततो वश्यत्वम् ॥
11 गोरुल्ब्याः गोर्गर्भवेष्टनगता आपो गृह्णाति - ] शक्वरीस्स्थेति ॥ गर्भसंरक्षणे शक्ताश्शक्वर्यः । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवार्णदीर्घत्वम् ॥
12 पयो गृह्णाति - विश्वभृतस्स्थेति ॥ विश्वं बिभ्रति धारयन्ति वा पोषयन्ति वा विश्वभृतः, तद्रूपेण विवक्षितत्वात् बहुवचनं स्त्रीत्वं च ॥
13 दधि गृह्नाति - जनभृतस्स्थेति ॥ जनं बिभ्रर्तीति जनभृतः ॥
14 घृतं गृह्णाति - अग्नेस्तेजस्यास्स्थेति ॥ अग्नेस्तेजसा सहितास्तेजस्याः गवादिर्द्रष्टव्यः । तेजसो वा निमित्तभूतास्तेजस्याः । 'गोद्व्यचः' इति यत् । तेजसि वा भवाः ; तदर्थं व्यापृतत्वात् ॥
15 -16मधु गृह्णाति - अपामोषधीनां रसस्थेति ॥ अद्भ्य ओषधीभ्यश्च निष्पत्तेः ॥
इत्यष्टमे एकादशोनुवाकः ॥