पञ्चशत् 1 #
आ॒ग्ने॒य-म॒ष्टाक॑पालं॒ निर्व॑पति सौ॒म्यं च॒रुꣳ सा॑वि॒त्रं द्वाद॑शकपालं बार्.हस्प॒त्यं च॒रुं त्वा॒ष्ट्रम॒ष्टाक॑पालं ॅवैश्वान॒रं द्वाद॑शकपालं॒ दक्षि॑णो रथवाहनवा॒हो दक्षि॑णा सारस्व॒तं च॒रुं निर्व॑पति पौ॒ष्णं च॒रुं मै॒त्रं च॒रुं ॅवा॑रु॒णं च॒रुं क्षै᳚त्रप॒त्यं च॒रुमा॑दि॒त्यं च॒रुमुत्त॑रो रथवाहनवा॒हो दक्षि॑णा ॥
पदपाठः (Word-by-word)
आ॒ग्ने॒यम् । अ॒ष्टाक॑पाल॒मित्य॒ष्टा-क॒पा॒ल॒म् । निरिति॑ । व॒प॒ति॒ । सौ॒म्यम् । च॒रुम् । सा॒वि॒त्रम् । द्वाद॑शकपाल॒मिति॒ द्वाद॑श-क॒पा॒ल॒म् । बा॒र्.॒ह॒स्प॒त्यम् । च॒रुम् । त्वा॒ष्ट्रम् । अ॒ष्टाक॑पाल॒मित्य॒ष्टा - क॒पा॒ल॒म् । वै॒श्वा॒न॒रम् । द्वाद॑शकपाल॒मिति॒ द्वाद॑श - क॒पा॒ल॒म् । दक्षि॑णः । र॒थ॒वा॒ह॒न॒वा॒ह इति॑ रथवाहन-वा॒हः । दक्षि॑णा । सा॒र॒स्व॒तम् । च॒रुम् । निरिति॑ । व॒प॒ति॒ । पौ॒ष्णम् । च॒रुम् । मै॒त्रम् । च॒रुम् । वा॒रु॒णम् । च॒रुम् । क्षै॒त्र॒प॒त्यमिति॑ क्षैत्र - प॒त्यम् । च॒रुम् । आ॒दि॒त्यम् । च॒रुम् । उत्त॑र॒ इत्युत् - त॒रः॒ । र॒थ॒वा॒ह॒न॒वा॒ह इति॑ रथवाहन - वा॒हः । दक्षि॑णा ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 तस्मिन्नपराह्णे षड्बिः प्रयुजां हविर्भिर्यजते, तानि विदधाति - आग्नेयमिति ॥ प्रयुजां हविर्भिर्यक्ष्ये इति सङ्कल्पः । षड्ढविष्क एको यज्ञ इति आग्नेयेष्ट्यन्ते सत्यान् दूतान् दक्षिणाद्रव्यहस्तान् प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति । 'अभ्यषिक्षि राजाऽभूवम्' इति चावेदनं, आगतेषु दक्षिणाद्रव्याणि ऋत्विग्भ्य एव ददाति । ततस्सौम्यसावित्रबार्हस्पत्यत्वाष्ट्रवैश्वानराणि हवींषि । विश्वेषां नराणां सम्बन्धी वैश्वानरः । 'नरे संज्ञायाम्' इति दीर्घत्वम् । अत्र दक्षिणः दक्षिणतो युक्तः रथवाहनस्यासौ वाहो वाहकः गौर्दक्षिणा देया ॥
2 श्वोभूते सारस्वतादीभिः प्रयुजां हविर्भिर्यजते, तानि विदधाति - सारस्वतं चरुमित्यादि ॥ सारस्वतपौष्णमैत्रवारुणक्षैत्रपत्यादित्यानि हवींषि । अत्र उत्तरः उत्तरतो युक्तः रथवाहनवाहो बलीवर्दो दक्षिणा देया । 'आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्माच्छिशिरे कुरुपाञ्चालाः प्राञ्चो यान्ति' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥
अथ राजसूयशेषः केशवपनीयोतिरात्रः, व्युष्टिर्द्विरात्रः, अग्निष्टोमातिरात्रः, क्षत्राणां धृतिस्त्रिष्टोमोग्निष्टोमश्चेति । सर्वोनुब्राह्मणेनावगन्तव्यः ॥
राजसूयस्समाप्तः ॥
इत्यष्टमे विंशोनुवाकः ॥