पञ्चशत् 1 #
देवी॑रापः॒ सं मधु॑मती॒र् मधु॑मतीभिः सृज्यद्ध्वं॒ महि॒ वर्चः॑ क्ष॒त्रिया॑य वन्वा॒ना अना॑धृष्टाः सीद॒तोर्ज॑स्वती॒र्महि॒ वर्चः॑ क्ष॒त्रिया॑य॒ दध॑ती॒रनि॑भृष्टमसि वा॒चो बन्धु॑स्तपो॒जाः सोम॑स्य दा॒त्रम॑सि शु॒क्रा वः॑ शु॒क्रेणोत्पु॑नामि च॒न्द्राश्च॒न्द्रेणा॒मृता॑ अ॒मृते॑न॒ स्वाहा॑ राज॒सूया॑य॒ चिता॑नाः । स॒ध॒मादो᳚ द्यु॒म्निनी॒रूर्ज॑ ए॒ता अनि॑भृष्टा अप॒स्युवो॒ वसा॑नः ॥ प॒स्त्या॑सु चक्रे॒ वरु॑णः स॒धस्थ॑म॒पाꣳ शिशु॑र् - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
देवीः᳚ । आ॒पः॒ । समिति॑ । मधु॑मती॒रिति॒ मधु॑- म॒तीः॒ । मधु॑मतीभि॒रिति॒ मधु॑-म॒ती॒भिः॒ । सृ॒ज्य॒द्ध्व॒म् । महि॑ । वर्चः॑ । क्ष॒त्रिया॑य । व॒न्वा॒नाः । अना॑धृष्टा॒ इत्यना᳚-धृ॒ष्टाः॒ । सी॒द॒त॒ । ऊर्ज॑स्वतीः । महि॑ । वर्चः॑ । क्ष॒त्रिया॑य । दध॑तीः । अनि॑भृष्ट॒मित्यनि॑-भृ॒ष्ट॒म् । अ॒सि॒ । वा॒चः । बन्धुः॑ । त॒पो॒जा इति॑ तपः - जाः । सोम॑स्य । दा॒त्रम् । अ॒सि॒ । शु॒क्राः । वः॒ । शु॒क्रेण॑ । उदिति॑ । पु॒ना॒मि॒ । च॒न्द्राः । च॒न्द्रेण॑ । अ॒मृताः᳚ । अ॒मृते॑न । स्वाहा᳚ । रा॒ज॒सूया॒येति॑ राज - सूया॑य । चिता॑नाः ॥ स॒ध॒माद॒ इति॑ सध-मादः॑ । द्यु॒म्निनीः᳚ । ऊर्जः॑ । ए॒ताः । अनि॑भृष्टा॒ इत्यनि॑-भृ॒ष्टाः॒ । अ॒प॒स्युवः॑ । वसा॑नः ॥ प॒स्त्या॑सु । च॒क्रे॒ । वरु॑णः । स॒धस्थ॒मिति॑ स॒ध - स्थ॒म् । अ॒पाम् । शिशुः॑ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 एवं गृहीत्वाथ वैतसे द्रोणकलशे ग्रहान् समवनयति - देवीराप इति ॥ हे देवीरापः मधुमतीः मधुमत्यः मधुरसवत्यः मधुमतीभिस्संसृज्यध्वं परस्परमेकीभवत । महि महत् वर्चः क्षत्रियायास्मै वन्वानाः याचमानाः । वनु याचने शानच् ॥
[2अन्तराहोतुर्धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छंसिनश्च सादयति - अनाधृष्टा इति ॥ हे आपः अनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्कृताः ऊर्जस्वतीः बलवत्यः महि महत् वर्चः क्षत्रियायास्मै] दधतीः दधत्यः धारयन्त्यः ददत्यो वा । एवम्भूतास्सत्यः अत्र सीदतेति ॥
3 शतमानं हिरण्यं प्रग्रथ्नाति - अनिभृष्टमिति ॥ अनिभृष्टमसन्तप्तमसि रक्षोभिः । वाचो बन्धुः हिरण्यवतां हि वाक् सर्वानभिभवति, वाच उत्कर्षहेतुश्च । तपोजाः अग्नेर्जातत्वात् । 'जनसनखनक्रमगमो विट्' 'विड्वनोरनुनासिकस्यात्' इत्यात्वं, लिङ्गव्यत्ययः ॥
4 तद्वैतस अवदधाति - सोमस्येति ॥ सोमस्य दात्रं देयं त्वमसि दक्षिणारूपत्वात् ॥
5 हिरण्येनोत्पुनाति - शुक्रा व इति । शुक्राः निर्मलाः वः युष्मान् शुक्रेण पुनामि । चन्द्राः कान्ताः आह्लादनीर्वा चन्द्रेण तादृशेन हिरण्येन । अमृता अमरणाः अमरणहेतुभूताः तादृशेनानेन जीवनहेतुना व उत्पुनामि । स्वाहा एवं कर्तव्यमिति सैव वागाह । राजसूयाय चिताना इति व्याख्यातम् । केचित्तु - त्रिभिरुत्पवनमाहुः । तदा 'शुक्रा वश्शुक्रेणोत्पुनामि स्वाहा राजसूयाय चितानाः' इति 'अमृता अमृतेनोत्पुनामि स्वाहा राजसूयाय चितानाः' इति 'अमृता अमृतेनोत्पुनामि स्वाहा राजसुयाय चितानाः' इति प्रयोगाः ॥
6 अथ पालाशादिषु पात्रेषु गृह्णाति - सधमाद इति त्रिष्टुभा ॥
सहैकस्मिन् पात्रे मादयन्त इति सधमादः । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः, क्विपि णिलोपः, 'सधमाधस्थयोश्छन्दसि' इति सधादेशः । द्युम्निनीर्धनवतीः दीप्तिमतीर्वा । ऊर्जः ऊर्जयित्रीः । ऊर्जयतेः कर्तरि क्विप् । बलहेतुभूताः । अनिभृष्टाः अक्लिष्टाः अपस्युवः अपांसि कर्माणीच्छन्तीः । छान्दस उवङ् । एवम्भूता एता अपः वसानः आच्छादयन् एताभिरात्मानं छादयित्वा पस्त्यासु गृहभूतास्वेतासु सधस्थमेताभिस्सहस्थानं वरुणश्चक्रे करोति । अपामासां शिशुश्शिशुरिव मातृतमासु अतिशयेन जगतो निर्मात्रीषु पस्त्यासु भूतासु अन्तः मध्ये वरुणः सधस्थं करोति यथा मातॄणामुदरे शिशुस्सहवासं करोति । ता एवम्महानुभावाः अस्याभिषेकाय गृह्णामीति ॥
7 तार्प्यं परिधापयति - क्षत्रस्योल्बमिति ॥ व्याख्यातं वाजपेये । घृताक्तं तार्प्यम् ॥
8 पाण्डुरं वासः परिधत्ते - क्षत्रस्य योनिरसीति ॥ क्षत्रस्य बलस्य राजन्यस्य वा योनिः कारणमसीति । अस्मिन् कर्मणि (यद्वा) स जातो भवतीति हि स्तुतिः ।
9 -15आविदो यजमानं वाचयन् बर्हिरुदानयति - आविन्नो अग्निरित्यादि ॥ अग्निरिदानीमनेन मुख्येन कर्मणा गृहपतिराविन्नः लब्धात्मा, परिनिष्पन्नात्मा वा । विन्दतेर्विद्यतेर्वा निष्ठा । अग्नेर्गृहपतित्वमिदानीं परिनिष्पन्नमिति । 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्, कर्तरि निष्ठायां तु व्यत्ययेन । इन्द्रश्चेदानीं वृद्धश्रवाः प्रवृद्धकीर्तिः आविन्नः । पूषा चेदनीं विश्ववेदाः विश्वस्य वेदिता आविन्नः । 'गतिकारकयोरपि' इत्यसुन् । विश्वधनो वा । मित्रावरुणौ चेदानीमृतावृधौ ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा वर्धयितारौ आवीन्नौ । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । 'देवताद्वन्द्वे च' इति मित्रावरुणशब्दे पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ च धृतव्रते धृतकर्मणावाविन्ने । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः, पूर्ववत्प्रकृतिस्वरत्वम् । अदितिर्देवमाता पृथिवी वा । देवी दीप्तिमती । इदानीं विश्वरूपैस्सर्वैर्विकाररूपैस्तद्वती आविन्ना । गौरादित्वात् ङीष् । तथाऽयं च यजमानः असौ नरसिंहवर्मा आमुष्यायणः राजेन्द्रवर्मणोपत्यमिति युवप्रत्ययान्तं पितुर्नाम गृह्यते ; राजेन्द्रायण इति यथा । अमुष्यशब्दान्नडादित्वात्फक् । अस्यां विशि । जातावेकवचनम् । कुटुम्बभूतासु प्रजासु अस्मिन्राष्ट्रे सर्वजनपदे आविन्नः । महते क्षत्रायेति व्याख्यातम् ॥
16 यजमानायतने तिष्ठन्तं प्राह - एष व इति ॥ व्याख्यातमेव ॥
17 सोमोस्माकमिति ॥ ब्रह्मणश्च जपो व्याख्यातः ॥
18 यजमानाय धनुः प्रयच्छति - इन्द्रस्येति ॥ व्याख्यातं वाजपेये ॥
19 इषून् प्रयच्छति - शत्रुबाधनास्स्थेति ॥ शत्रवो बाध्यन्ते यैस्तादृशास्स्थेति ॥
20 प्रतिगृह्णाति - पात मेति । हे इषवः मा पात रक्षत प्रत्यञ्चं प्रत्यग्गमनं युष्माकमभिमुखमागच्छन्तं शत्रोर्वा । तथा पात मा तिर्यञ्चं तिरश्चीनगमनं पार्श्वयोश्चरन्तम् । तथा पात मान्वञ्चं अन्वग्गमनं पृष्ठतो गच्च्छन्तम् । ऋत्विगादिना क्विन् । किं बहुना ; दिग्भ्यस्सर्वाभ्यो मा पात सर्वासु दिक्षु स्थितं, सर्वदिगवस्थितशत्रुपीडाभ्यो वा । अपि च – विश्वाभ्योपि भौमान्तरिक्षद्युप्रभवाभ्योपि नाष्ट्राभ्यः नाशहेतुभ्यः पात माम् । नशेरौणादिकस्त्रप्रत्ययः, वृद्धिश्च ॥
21 बाहू उद्गृह्णाति - हिरण्यवर्णाविति त्रिष्टुभा ॥ हे हिरण्यवर्णौ हिरण्मयाभरणसन्नद्धौ हिरण्यवदुज्ज्वलवर्णौ वा । हे ईदृशौ बाहू । अयस्स्थूणौ वा । अयस्स्थूणसदृशौ अप्रधृष्यौ । 'इवे प्रतिकृतौ' इति कनो 'देवपथादिभ्यश्च' इति लुप्, 'स्फिगन्तस्योपमेयनामधेयस्य' इत्याद्युदात्तत्वम् । अतश्च बाहू एकैकेनामन्त्र्येते - हे वरुण शत्रूणां वारक हे मित्र तेषां प्रमापक अस्माकं वा हिंसायास्त्रायक ईदृशौ युवां गर्तं एतं रथपृष्ठं आकाशोदरं वा आरोहतं उषसां विरोके व्युष्टौ । पूजनार्थमेकस्मिन् बहुवचनम् । उषसो व्युष्टिकाले । एतस्या लक्षणमाह - सूर्यस्येति । उदितावुदये । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तत आरोहणानन्तरं चक्षाथां पश्यतं अदितिमखण्डितं स्वजनं दितिं च खण्डितं शत्रुजनं च तदुचितेन चक्षुषा सानुग्रहेण सनिग्रहेण च स्वीकुरुतमित्यर्थः । यद्वा - अखण्डनं खण्डनं च स्वेषां परेषां च पश्यतमुत्पादयतम् ॥
इत्यष्टमे द्वादशोनुवाकः ॥