यजुर्वेद

सप्तदशे संसृपां हवींष्युक्तानि । अष्टादशे दशपेय उच्यते । तत्र दीक्षासोमक्रययोश्चोदकप्राप्तं दिनभेदमपवदितुं विधत्ते –

सद्य इति । प्रकृतावप्सु स्नात्यपोऽश्नातीति यद्विहितं तदपवदितुं विधत्ते –

पुण्डरिस्रजामिति । तदेतत्सूत्रकारः स्पष्टीचकार – "अपो दीक्षायाः स्थाने द्वादशपुण्डरीकां स्रजं प्रतिमुञ्चते" इति । प्रतिमोचयेदित्यर्थः । तदेतत्प्रशंसति –

“जामि वा एतत्कुर्वन्ति । यत्सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति । पुण्डरिस्रजां प्रयच्छत्यजामित्वाय । अङ्गिरसः सुवर्गे लोकं यन्तः । अप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् । यत्पुण्डरिस्रजां प्रयच्छति । साक्षादेव दीक्षातपसी अवरुन्धे" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

चोदकप्राप्तानि हिरण्यवासःप्रभृतीनि दशविधक्रयद्रव्याण्यपवदितुं विधत्ते –

दशभिरिति । वत्सतरा उपरतस्तनपानाः । अत एव सूत्रकारो विशिनष्टि –

“दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति" इति । अत्र संख्यां प्रशंसति –

“दशभिर्वत्सतरैः सोमं क्रीणाति । दशाक्षरा विराट् (१) । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

साण्डत्वं विधाय प्रशंसति –

“मुष्करा भवन्ति सेन्द्रत्वाय" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । सेन्द्रत्वमिन्द्रियसामर्थ्यसहितत्वम् । प्रधानं कर्म विधत्ते –

दशपेय इति । दशसु वैकृतचमसेषु पातव्यः सोमरसो यस्मिन्क्रतौ स क्रतुर्दशपेयः । यद्वा – एकैकस्मिन्पात्रे दशभिर्ब्राह्मणैः पातव्यः सोमो यस्मिन्स दशपेयः । एतदेवाभिप्रेत्य सूत्रकार आह – "श्वोभूते पात्रसंसादनकाले दश चमसानधिकान्प्रयुनक्ति तानुन्नयनकाल उन्नयति भक्षणकाले दश दशैकैकस्मिंश्चमसे ब्राह्मणाः सोमपाः सोमं भक्षयन्ति" इति । तं विधिं प्रशंसति –

“दशपेयो भवति । अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । विधत्ते –

शतमिति । एकैकस्मिन्पात्रे दश दश ब्राह्मणा इति मिलित्वा शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति । प्रशंसति –

“शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । विधत्ते –

सप्तदशमिति । अस्मिन्क्रतौ यद्यत्स्तोत्रं तस्य सर्वस्य सप्तदशस्तोमत्वमेव कुर्यात् । प्रशंसति –

“सप्तदश स्तोत्रं भवति । सप्तदशः प्रजापतिः (२) । प्रजापतेराप्त्यै" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । विधत्ते –

प्राकाशाविति । प्राकाशौ सुवर्णदर्पणौ । प्रशंसति –

“प्राकाशावध्वर्यवे ददाति । प्रकाशमेवैनं गमयति" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । हिरण्यस्रजो दानं विधत्ते –

स्रजमिति । तथा च सूत्रकारः – "दक्षिणाकाले हिरण्यप्राकाशावध्वर्यवे ददाति हिरण्यस्रजमुद्गात्रे" इति । प्रशंसति –

“स्रजमुद्गात्रे । व्येवास्मै वासयति" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

अस्य यजमानस्य व्येव विशिष्टमेव दुकूलादिकं वासयति उत्तरीयत्वेनाऽऽच्छादयति । वर्तुलस्य स्वर्णाभरणस्य दानं विधत्ते –

रुक्ममिति । प्रशंसति –

“रुक्म होत्रे । आदित्यमेवास्मा उन्नयति" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । उदयं प्रापयतीत्यर्थः । विधत्ते –

अश्वमिति । ददातीत्यनुषज्यते । द्वाभ्यामेकद्रव्यदानं वाचनिकम् । प्रशंसति –

“अश्वं प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्याम् । प्राजापत्यो वा अश्वः । प्रजापतेराप्त्यै (३)" । [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

अश्वमेधप्रकरणे प्रजापतेरक्ष्यश्वयत्तत्परापतदिति श्रुतेरश्वस्य प्राजापत्यत्वम् ।

बालगर्भिणीनां गवां दानं विधत्ते –

द्वादशेति । वत्सद्वाराऽभिवृद्धिसूचनादायुष्याभिवृद्ध्या प्रशंसति –

“द्वादश पष्ठौहीर्ब्रह्मणे । आयुरेवावरुन्धे" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । वन्ध्याया गोर्दानं विधत्ते –

वशामिति । वशाशब्देन बुद्धिस्थं वशित्वमभिप्रेत्य प्रशंसति –

“वशां मैत्रावरुणाय । राष्ट्रमेव वश्यकः" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । रेतःसेचनसमर्थस्य गोर्दानं विधत्ते –

ऋषभमिति । ऋषभशब्देन बुद्धिस्थमिन्द्रियमित्यभिप्रेत्य प्रशंसति –

“ऋषभं ब्राह्मणाच्छसिने । राष्ट्रमेवेन्द्रियाव्यकः" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । द्वाभ्यां प्रत्येकं वस्त्रदानं विधत्ते –

वाससी इति । धौतवस्त्रयोः शुद्धिहेतुत्वमभिप्रेत्य प्रशंसति –

“वाससी नेष्टापोतृभ्याम् । पवित्रे एवास्यैते" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । स्थूलस्य यवपूर्णशकटस्य दानं विधत्ते –

स्थूरि यवाचितमिति । वारुणं यवमयं चरुमिति श्रुतत्वाद्यवप्रियं वरुणं स्वकीयभागप्रदानेन स्वकीयदेशान्ताद्बहिर्निःसारितवान्भवतीत्यभिप्रेत्य प्रशंसति –

“स्थूरि यवाचितमच्छावाकाय । अन्तत एव वरुणमवयजते (४)"। [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति । विधत्ते –

अनड्वाहमिति । वह्निद्वारकेणोभयोः संबन्धेन प्रशंसति –

“अनड्वाहमग्नीधे । वह्निर्वा अनड्वान् । वह्निरग्नीत् । वह्निनैव वह्नि यज्ञस्यावरुन्धे” [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

दर्शपूर्णमासयोराग्नेयहविर्युक्तस्य शकटस्य वहनादनड्वान्वह्निः । अग्नेरिन्धनादाग्नीध्रोऽपि वह्निः । उभयोः संबन्धे सति वह्निरूपेणानुडुहा यज्ञस्य वह्नि वाहकमाग्नीध्राद्यृत्विग्जातं स्वाधीनं करोति ।

चोदकप्राप्तं होतृसामान्यादिकं बाधितुं विशेषान्विधत्ते –

भार्गवो होतेति । प्रकृतौ यः कोऽपि होतेत्यत्रापि तत्प्राप्तौ भृगुगोत्रोत्पन्न एवेति विशेष्यते । प्रकृतौ ब्राह्मणाच्छंसिनं प्रत्याज्यस्तोत्रे गायत्रसाम्नो विहितत्वात्तदपवादाय श्रायन्तीयं सामात्र विधीयते । श्रायन्त इव सूर्यमित्यस्यामृच्युत्पन्नं साम श्रायन्तीयम् । प्रकृतौ यज्ञायज्ञियस्याग्निष्टोमसामत्वात्तदपोद्य वारवन्तीयं साम विधीयते । अश्वं न त्वा वारवन्तमित्यस्यामृच्युत्पन्नं वारवन्तीयं साम । प्रकृतौ वहन्तीनां गृह्णातीति प्रवाहमात्रगतानामपां वसतीवरित्वादत्रापि तत्प्राप्तौ सरस्वतीगता एवाऽऽपो विधीयन्ते । इन्द्रवीर्यत्वेन त्रयं प्रशंसति –

“इन्द्रस्य सुषुवाणस्य त्रेधेन्द्रियं वीर्ये परापतत् । भृगुस्तृतीयमभवत् । श्रायन्तीयं तृतीयम् । सरस्वती तृतीयम् । भार्गवो होता भवति । श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम् । सारस्वतीरपो गृह्णाति । इन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यै" [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

वारवन्तीयस्येन्द्रवीर्यत्वाभावेनात्र स्तुतेरप्रतीतत्वात्तेन सह स्तोतुं श्रायन्तीयमपि पुनरुपादत्ते –

“श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवति । इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्य श्रयति । वारवन्तीयमग्निष्टोमसामम् । इन्द्रियमेवास्मिन्वीर्यं वारयति (५)"। [ब्रा॰ का॰१ प्र॰८ अ॰२] इति ।

सामनाम्नि श्रयतिधातोः प्रतीतत्वाद्यजमानेन वीर्यमाश्रीयते । द्वितीयनाम्नि वारयितृत्वप्रतीतेरस्मिन्यजमाने प्रयुक्तं वैरिवीर्यं निवारितं भवति ।

अत्र मीमांसा ।

एकादशाध्यायस्य द्वितीयपादे चिन्तितम् –

दशपेये चाभिषेचनीये तन्त्रं भिदाऽथवा । क्रयसाहित्यतस्तन्त्रं कालभेदेन भिन्नता ॥

राजसूये दशपेयाभिषेचनीयसंज्ञकौ द्वौ सोमयागौ । तयोरङ्गानुष्ठानं तन्त्रेण कार्यम् । कुतः । क्रयस्याभिन्नत्वात् । 'सह सोमौ क्रीणाति' [इति] अभिषेचनीयस्य यदा सोमक्रयस्तदैव दशपेयस्यापि सोमे क्रेतव्ये सति क्रयात्पूर्वभाविनां दशपेयाङ्गानामपकर्षात्तन्त्रं स्यादिति प्राप्ते ब्रूमः – भिन्नकालीनयोरभिषेचनीयदशपेययोरङ्गानां भेदो युक्तः । संसृप्शब्दवाच्याभ्यो दशभ्य इष्टिभ्य ऊर्ध्वमपराह्णे दशपेयस्योपक्रमः । ताभ्यः प्राचीनेऽत्यन्तव्यवहिते कालेऽभिषेचनीयः । न च क्रयसाहित्यमस्ति । 'सद्यो दीक्षयन्ति सद्यः सोमं क्रीणन्ति' इति दशपेये क्रयस्य सद्यस्कालत्वाभिधानात् । सह सोमावितिवचनेन क्रयार्थसंवादे साहित्यं विवक्षितम् । तस्मादुभयोरङ्गानां भेदः ।

तृतीयाध्यायस्य पञ्चमपादे चिन्तितम् –

राजसूये क्कचित्कर्तुश्चमसो दशभिर्जनैः । भक्ष्यः किं तत्र राजन्या भक्षका ब्राह्मणा उत ॥

आद्यो भागा(ना)त्संख्ययैकजातेर्विप्राः शतं दश । चमसानद्युरित्युक्त्या राजपात्रं च विप्रगम् ॥

राजसूये दशपेयनामके यागे श्रुयते – "दश दशैकैकं चमसमनुसर्पन्ति" इति । तत्र यजमानस्य राजन्यस्य यश्चमसः सोऽयं राजन्यैरेव दशभिर्भक्षणीयः । दशेतिसंख्या(ख्य)या जात्येकत्वप्रतिभानात् । तथा हि – दशपेयस्य ज्योतिष्टोमविकृतित्वात्प्रकृतं धर्मजातं चादकेन प्राप्तम् । प्रकृतौ च यजमानचमसस्य भिन्नजातिभिर्भक्षणं नास्तीत्यत्रापि तथैव प्राप्तम् । यद्यत्र दशेति विशेषो विधीयते तर्हि प्राकृतं भक्षकसंख्यामात्रं निवर्त्यतां न त्वेकजातीयत्वम् । तस्माद्राजन्यो यजमानो राजन्यैर्नवभिः सह भक्षयेदिति प्राप्ते ब्रूमः – प्रकृतितः प्राप्तेषु दशसु चमसेषु भक्षणायानुसर्पतां पुरुषाणां दश दशेतिवीप्सया प्रतिचमसं दशसंख्यां विधायार्थसिद्धां शतसंख्यामनूद्य संख्येयानां सर्वेषां ब्राह्मण्यं विधीयते – "शतं ब्राह्मणाः पिबन्ति" इति । तथा सति यजमानस्यापि राजन्यस्य यत्र भक्षो नास्ति तत्र कुतोऽन्ये राजन्या भक्षयेयुः । तस्माद्ब्राह्मणा एव भक्षकाः ।

दशमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् –

किं प्राकाशौ बाधकौ स्तः कृत्स्नस्याऽऽध्वर्यवस्य वा । ददातियोगात्कृत्स्नस्य न विशिष्टेन योगतः ॥

राजसूये श्रूयते – "हिरण्यमयौ प्राकाशावध्वर्यवे ददाति" इति । प्राकाशौ दीपस्तम्भावित्येके । दर्पणावित्यपरे । तौ किं प्राकृतस्य दक्षिणाद्रव्यस्य बाधकौ, उताध्वर्युभागस्यैव । तत्र प्राकाशौ ददातीति कर्मकारकवाचिद्वितीयाश्रुतिकृतेन दानसंबन्धेन प्राकाशावध्वर्यव इतिवाक्यकृते पुरुषसंबन्धेऽपोदिते सति देयद्रव्यप्रतीतेर्देयान्तरस्य कृत्स्नस्य बाध इति पूर्वः पक्षः । अध्वर्यवे ददातीति संप्रदानकारकवाचिचतुर्थीश्रुतिकृतस्य दानक्रियासंबन्धस्यापवदितुमशक्यत्वात्संप्रदानविशिष्टदानक्रियासंबन्धेऽपि द्वितीयाश्रुतेरविरोधादध्वर्युभागस्यैव बाध इति राद्धान्तः ॥