पञ्चशत् 1 #
यथा॒ वै म॑नुष्या॑ ए॒वं दे॒वा अग्र॑ आस॒न् ते॑ऽकामय॒न्ताव॑र्तिं पा॒प्मानं॑ मृ॒त्युम॑प॒हत्य॒ दैवीꣳ॑ सꣳ॒॒सदं॑ गच्छे॒मेति॒ त ए॒तं च॑तुर्विꣳशतिरा॒त्र-म॑पश्य॒न् तमाऽह॑र॒न् तेना॑यजन्त॒ ततो॒ वै तेऽव॑र्तिं पा॒प्मानं॑ मृ॒त्युम॑प॒हत्य॒ दैवीꣳ॑ सꣳ॒॒सद॑मगच्छ॒न॒. य ए॒वं ॅवि॒द्वाꣳस॑-श्चतुर्विꣳशतिरा॒त्र-मास॒तेऽव॑र्तिमे॒व पा॒प्मान॑-मप॒हत्य॒ श्रियं॑ गच्छन्ति॒ श्रीर्.हि म॑नु॒ष्य॑स्य॒ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
यथा᳚ । वै । म॒नु॒ष्याः᳚ । ए॒वम् । दे॒वाः । अग्रे᳚ । आ॒स॒न्न् । ते । अ॒का॒म॒य॒न्त॒ । अव॑र्तिम् । पा॒प्मान᳚म् । मृ॒त्युम् । अ॒प॒हत्येत्य॑प-हत्य॑ । दैवी᳚म् । सꣳ॒॒सद॒मिति॑ सं - सद᳚म् । ग॒च्छे॒म॒ । इति॑ । ते । ए॒तम् । च॒तु॒र्विꣳ॒॒श॒ति॒रा॒त्रमिति॑ चतुर्विꣳशति - रा॒त्रम् । अ॒प॒श्य॒न्न् । तम् । एति॑ । अ॒ह॒र॒न्न् । तेन॑ । अ॒य॒ज॒न्त॒ । ततः॑ । वै । ते । अव॑र्तिम् । पा॒प्मान᳚म् । मृ॒त्युम् । अ॒प॒हत्येत्य॑प- हत्य॑ । दैवी᳚म् । सꣳ॒॒सद॒मिति॑ सं - सद᳚म् । अ॒ग॒च्छ॒न्न् । ये । ए॒वम् । वि॒द्वाꣳसः॑ । च॒तु॒र्विꣳ॒॒श॒ति॒रा॒त्रमिति॑ चतुर्विꣳशति - रा॒त्रम् । आस॑ते । अव॑र्तिम् । ए॒व । पा॒प्मान᳚म् । अ॒प॒हत्येत्य॑प- हत्य॑ । श्रिय᳚म् । ग॒च्छ॒न्ति॒ । श्रीः । हि । म॒नु॒ष्य॑स्य ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 अथ संसदाख्यो द्वितीयश्चतुर्विंशतिरात्रो विधीयते - यथा वा इत्यादि ॥ यथा मनुष्या जरामृत्युदारिद्र्यपापयुक्ताः एवं धर्माणः पूर्वमेव देवा अप्यासन् । ते देवा अकामयन्त अवर्तिं दारिद्र्यं पाप्मानं मृत्युं चापहत्य दैवीं देवसम्बन्धिनीं संसदं संसीदन्ति देवा यत्र तत्स्थानं गच्छेमेति । 'देवाद्यञञौ' इत्यञ् । त एतमित्यादि । गतम् । श्रीर्हि दैवसंसत् दैवसंसदा सदृशत्वात् ॥
2 ज्योतिरतिरात्र इत्यादि ॥ अत्रेयमहःकॢप्तिः - अतिरात्रश्चतुर्विंशः उक्थ्य आरम्भणीयः त्रिवृद्वा पृष्ठ्यस्तोमः षडहः त्रयस्त्रिंशमहरनिरुक्तं त्रयस्त्रिंशं निरुक्तं त्रिणवं द्वे एकविंशे त्रिणवं त्रयस्त्रिंशमहः निरुक्तं त्रयस्त्रिंशमनिरुक्तं पृष्ठ्यस्तोमष्षडहः प्रत्यङ् त्रिवृदहरनिरुक्तं ज्योतिष्टोमो वैश्नानरोति रात्रः इति । इयमिह प्रतिपाद्यते । ज्योतिरतिरात्रः प्रथममहर्भवति स्वर्गस्यानुक्रमेण ख्यात्यै प्रकाशाय तद्भवति । पृष्ठ्य इत्यादि । षडहविधिः । षडृत्वात्मकसंवत्सरं प्रविश्य मासा अर्धमासा ऋतवश्च दैवीं संसदमगच्छन् तस्मादेवं विदित्वा चतुर्विंशतिरात्रमासीनाः संवत्सरमेव प्रविश्य वस्यसीं वरिष्ठां संसदं श्लाघ्यां श्रियं गच्छन्ति । वसुमच्छब्दादीसयसुनि 'विन्मतोर्लुक्' इति मतुब्लोपे कृते प्रत्ययाद्यक्षरलोपश्छान्दसः ॥
2 त्रयस्त्रयस्त्रिंशा अवस्तादिति ॥ मध्यमषडहारम्भे त्रयस्त्रिंशा भवन्ति । कथं? प्रथमस्य षडहस्य षष्ठमहः एकस्त्रयस्त्रिंशः, त्रिवृदादित्र- यस्त्रिंशान्तत्वात् पृष्ठानाम् । ततष्षडहयोर्मध्ये निरुक्तो द्वितीय- स्त्रयस्त्रिंशः । ततो द्वितीयस्य षडहस्य आद्यस्त्रयस्त्रिंशः तृतीयः । त्रयस्त्रिंशत्रिणवैकविंशानां षडहावरार्ध्यानां क्रमात् व्युत्क्रमजन्यत्वात् मध्यमषडहस्यैव त्रयस्त्रिंशाः परस्तान्मध्यमषडहावसानेऽपि भवन्ति । कथं? उक्तेन न्यायेन मध्यमस्य षडहस्य षष्ठमहरेकस्त्रयस्त्रिंशः; ततष्षडहयोर्मध्ये अनिरुक्तो द्वितीयस्त्रयस्त्रिंशः; तत उत्तरस्य षडहस्य प्रतीचीनस्य आद्यमहस्र्तृतीयः त्रयस्त्रिंश इति । एवमवस्तात् परस्ताच्च त्रयस्त्रिंशैरेव स्थितैः तद्दिव्यसङ्ख्यानैः अवर्तिं च पाप्मानं चापहत्य दैवीं संसदं मध्यतोवस्थितां गच्छन्ति । का पुनस्सेत्याह- पृष्ठानि हीत्यादि ॥
4 जामि वा इत्यादि ॥ आलस्यजननमिदं क्रियते । तस्मान्मध्ये त्रयाणां मध्यमस्त्रिंशोऽनिरुक्तो भवति अव्यक्तनामा भवति । तेनाजामि भवति । मध्यमष्षडहो निरुक्त इत्येके । ऊर्ध्वानि रथन्तरादिक्रमेण वर्तन्ते ॥
5 ऊर्ध्वाश्छन्दोमा इति ॥ तान्येवाहानि चतुर्विंशतिक्रमेण वर्तन्ते । उभाभ्यां रूपाभ्यामिति । एतस्य षडहस्य पृष्ठ्यच्छन्दोमात्मके द्वे रूपे संपाद्ये इति दर्शितम् । तद्धर्मानुगमात् भाक्तो व्यपदेश इत्युक्तं भवति । यथोक्तं आचार्येण - 'अथेदं संसदामयनं छन्दोमं भवति विज्ञायन्ते खल्वस्य छन्दोसभक्तयश्चतुर्विंशं चतुश्चत्वारिंशं अष्टाचत्वारिशम्' इति । अत्रैव जानीयात् आद्ये त्रिवृत आयतने त्रयस्त्रिंशोग्रिष्टोमश्चतुर्विंशाः पवमानः, द्वितीये पञ्चदशस्यायतने त्रिणवः अष्टाविंशाः पवमानाः, तृतीये सप्तदशस्यायतने एकविंशः द्वाविंशाः पवमानाः, चतुर्थेऽस्मिन् आयतने एकविंशः षट्त्रिंशाः पवमानाः, पञ्चमेऽस्मिन्नायतने त्रिणवश्चत्वारिंशाः पवमानाः, पष्ठे स्व आयतने त्रयस्त्रिंशः चतुश्चत्वारिंशाः पवमानाः, ततः त्रयस्त्रिंशः अष्टाचत्वारिशाः पवमानाः इति ॥
6 अथैवं संपाद्यते हेतुमाह - असत्रमित्यादि ॥ गतम् । पृष्ठैरिति । पृष्ठरूपेण ॥
7 त्रयस्त्रयस्त्रिंशा इत्यादि ॥
8 अयं मनुष्यलोकः खलु स क्षयः तदग्निष्टोमाख्यमायतनम् । तस्मात्तेनाग्निष्टोमेन अस्मात् क्षयात् लाकान्न यन्ति न गच्छन्ति न नश्यन्तीत्यर्थः । 'क्षयो निवासे' इत्याद्युतात्तत्वम् ॥
9 चतुर्विंशतिरात्र इत्यादित ॥ गतम् । अतिरात्राभ्यामभितो ब्रह्मवर्चसस्य परिग्रहः ॥
इति सप्तमे चतुर्थे द्वितीयोनुवाकः ॥