त्वाम॑ग्ने वृष॒भं चेकि॑तानं॒ पुन॒र्युवा॑नं ज॒नय॑न्नु॒पागां᳚ । अ॒स्थू॒रि णो॒ गार्.ह॑पत्यानि सन्तु ति॒ग्मेन॑ नो॒ ब्रह्म॑णा॒ सꣳ शि॑शाधि ॥प॒शवो॒ वा ए॒ते यदिष्ट॑का॒श्चित्यां᳚ चित्यामृष॒भमुप॑ दधाति मिथु॒नमे॒वास्य॒ तद्-य॒ज्ञे क॑रोति प्र॒जन॑नाय॒ तस्मा᳚द्-यू॒थेयू॑थ ऋष॒भः ॥ सं॒ॅव॒थ्स॒रस्य॑ प्रति॒मां ॅयां त्वा॑ रात्र्यु॒पास॑ते । प्र॒जाꣳ सु॒वीरां᳚ कृ॒त्वा विश्व॒मायु॒र्व्य॑श्नवत् ॥ प्रा॒जा॒प॒त्या - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
त्वाम् । अ॒ग्ने॒ । वृ॒ष॒भम् । चेकि॑तानम् । पुनः॑ । युवा॑नम् । ज॒नयन्न्॑ । उ॒पागा॒मित्यु॑प- आगा᳚म् ॥ अ॒स्थू॒रि । नः॒ । गार्.ह॑पत्या॒नीति॒ गार्.ह॑ - प॒त्या॒नि॒ । स॒न्तु॒ । ति॒ग्मेन॑ । नः॒ । ब्रह्म॑णा । समिति॑ । शि॒शा॒धि॒ ॥ प॒शवः॑ । वै । ए॒ते । यत् । इष्ट॑काः । चित्या᳚चिंत्या॒मिति॒ चित्यां᳚ - चि॒त्या॒म् । ऋ॒ष॒भम् । उपेति॑ । द॒धा॒ति॒ । मि॒थु॒नम् । ए॒व । अ॒स्य॒ । तत् । य॒ज्ञे । क॒रो॒ति॒ । प्र॒जन॑ना॒येति॑ प्र - जन॑नाय । तस्मा᳚त् । यू॒थेयू॑थ॒ इति॑ यू॒थे - यू॒थे॒ । ऋ॒ष॒भः ॥ सं॒ॅव॒थ्स॒रस्येति॑ सं - व॒थ्स॒रस्य॑ । प्र॒ति॒मामिति॑ प्रति - माम् । याम् । त्वा॒ । रा॒त्रि॒ । उ॒पास॑त॒ इत्यु॑प - आस॑ते ॥ प्र॒जामिति॑ प्र- जाम् । सु॒वीरा॒मिति॑ सु - वीरा᳚म् । कृ॒त्वा । विश्व᳚म् । आयुः॑ । वीति॑ । अ॒श्न॒व॒त् ॥ प्रा॒जा॒प॒त्यामिति॑ प्राजा - प॒त्याम् ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 चित्याञ्चित्यामृषभमुपदधाति - त्वामग्न इति त्रिष्टुभा ॥ हे अग्ने त्वां वृषभं वर्षितारं कामानां चेकितानं सर्वस्य ज्ञातारम् । कित ज्ञाने, लुगन्तः । छान्दसस्य लिटः कानजादेशः । ईदृशं त्वां युवानं जनयन् प्रजार्थं कुर्वन् । हेतौ शतृप्रत्ययः । पुनःपुनरुपागां आभिमुख्येनोपगच्छामि । छान्दसो लुङ्, 'गतिर्गतौ' इति पूर्वो गतिर्निहन्यते । अस्थूरि अस्थूरीणि असारवन्ति अनोवहनसामर्थ्यं स्थौल्यं सारत्वं, तद्रहितानि । 'सुपां सुलुक्' इति शेर्लुक् 'शेश्छन्दसि' इति हेर्लोपे दीर्घत्वं स्यात् । ईदृशानि गार्हपत्यानि गृहपतितुल्यानि स्वामिभावाः नः अस्माकं सन्तु । छान्दसं सांहितिकं णत्वम् । यथोक्तं प्रातिशाख्ये - 'षुषूकृधिसुवस्समिन्द्रास्थूरि' इति । किञ्च - तिग्मेन ब्रह्मणा ब्रह्मवर्चसेन नः अस्मान् संशिशाधि सम्यक् शितान् कुरु । यद्वा - ब्रह्मणा अध्ययनादिना कर्मणा संशितव्रतात् कुरु । श्यतेर्लेटि 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्श्लुः, इत्वं चाभ्यासस्य 'वा छन्दसि' इति इत्वप्रतिषेधेन ङित्त्वाभावात् 'ङितश्च' इति इगभावः ॥
2 अथात्रैव ब्राह्मणम् - पशवो वा इत्यादि ॥ गतम् । तस्मादित्यादि । तस्मादिदानीं यूथेयूथे ऋषभः सञ्चरति । 'अनुदात्तं च' इति द्वितीयो निहन्यते ॥
3 प्राजापत्यामिष्टकां उपदधाति - संवत्सरस्येत्यनुष्टुभा ॥ हे रात्रि एकाष्टके । 'कृदिकारादक्तिनः' इति ङीष् । संवत्सरस्य प्रतिमां प्रतिनिधिम् । 'एतस्यां वा एष एतां रात्रिं वसति' इति वचनात्संवत्सरतुल्यां यां त्वां सर्वेऽप्युपासते त्वा त्वां कृत्वा उपधाय प्रजां सुवीरां शोभनपुत्रादिकां यजमानो विश्वं चायुः पुरुषायुषं व्यश्नवत् प्राप्नोति । अश्नोतेर्लेटि व्यत्ययेन परस्मैपदं, 'लेटोडाटौ' इत्यडागमः । 'शात्' इति प्रतिषेधं बाधित्वा व्यत्ययेन नकारस्य ञकारः 'वीरवीर्यौ च' इति सुवीरे उत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥
4 अत्रैव ब्राह्मणम् - प्राजापत्यामित्यादि ॥ इयमेव पृथिवी । एषा एकाष्टका रात्रिः । तस्माद्यदेवान्नं अष्टकादिकं एकाष्टकायां क्रियते तदेतया इष्टकया अवरुन्धे । अन्नाधारत्वादस्याः सर्वान्नाधारपृथिवीत्वेन स्तुतिः कृता ॥
5 एषा वा इत्यादि ॥ प्रजापतेः सर्वान् कामान् एषा दुग्धवती । तस्मादियं प्राजापत्येति भावः । 'दुहः कब्धश्च' इति कप्रत्ययः । यस्मादेवं तस्माद्यजमानोपि अमुष्मिन् भोगस्थाने अग्निं दुहे दुग्धे सर्वान्कामान् । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः ॥
6 उख्यमुपसमिन्धे - येन देवा इत्यादित्रिष्टुभा ॥ येन ज्योतिषा दीप्त्या देवा ऊर्ध्वमायन् ऊर्ध्वगतय उदायम् गताः स्वर्गिणोऽभवन् । येन चादित्या वसवो रुद्राश्च ऊर्ध्वा उदायन्न् येन ज्योतिषाऽङ्गिरसो महिमानं महत्त्वमानशुः प्राप्ताः । अश्नोतेर्व्यत्ययेन परस्मैपदम्, 'अश्नोतेश्च' इति नुट् । तेन ज्योतिषा यनमानोपि स्वस्ति अविनाशं स्यानमेतु, अविनाशं वा स्थानमविघ्नेन गच्छतु ॥
7 अथात्रैव ब्राह्मणम् - सुवर्गायेत्यादि ॥ गतम् । इष्टका एवेति । वानस्पत्या इष्टका एता उपधत्ते । याभिस्समिद्भिरुपसमिन्धे तत्सुवर्गस्य समष्ट्यै प्राप्त्यै भवति । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥
8 अज्यानीरुपदधाति - शतायुधायेत्याद्याः पञ्च सर्वास्त्रिष्टुभः ॥ य इन्द्रः शतं शरदो वत्सरान्नः अस्मान् । अजीतान् अक्षीणान् व्याध्यादिभिः अपीडितान् । ज्या वयोहानौ, ग्रहिज्यादिना स्रंप्रसारणम् । यद्वा - अजितान् । छान्दसं दीर्घत्वं जयतेः । नेषत् नेतुं समर्थ अर्हो वा । विश्वानि दुरितानि अतीत्य विनिवार्य नेतुं य एव समर्थः । नयतेर्लेटि 'सिब्बहुलं लेटि' इति सिप अडागमः । तस्मै शतायुधाय बह्वायुधाय (बहुलं लाय) शतोतये बहुरक्षणाय अभिमातिषाहे पापानामभिभवित्रे । 'छन्दसि सहः' इति ण्विः, सुषामादित्वात् षत्वम् । चतुर्थीसामर्थ्यात् न इत्याध्रिह्रियते ॥
9 अथ द्वितीया - ये चत्वार इति ॥ देवयाना देवाः प्राप्यन्ते यैः तादृशाः ये चत्वारः पथयः पन्थानः । छान्दसो नलोपः । द्यावापृथिवी अन्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये । 'अन्तराऽन्तरेण' इति द्वितीया, 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । 'देवताद्वन्द्वे च' इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । वियन्ति विविधं गच्छन्ति । 'यद्वृत्तान्नित्यम्' इति निघाते प्रतिषिद्धे 'तिङि चोदात्तवति' इति गतेरनुदात्तत्वम् । केचिदाहुः - चत्वार आश्रमाः गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थमिति चत्वारः पन्थान उच्यन्त इति । अन्य आहुः - देवपितृमनुष्ययानस्थानमार्गास्त्रयः ब्रह्मलोकमार्ग एक इति चत्वारो मार्गा इति । तेषां मार्गाणां सामर्थ्यात् तैर्मार्गैर्गच्छतामस्माकं; यथा लोके अनुपद्रवोऽयं पन्था इत्युक्तौ गन्तॄणामेवानुपद्रवो गम्यते । अज्यानिं अनुपक्षयम् । 'ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः' इति निः । अजीतिं अपराभवं शत्रूणामजितत्वम् । जयतेः छान्दसं दीर्घत्वम् । य आवहात् मर्यादया वहति नयति । लेट्याडागमः । हे देवाः सर्वेऽपि यूयं कस्मै देवाय नः अस्मान् परिदत्त रक्षार्थं दत्त । यथा सोस्मान् रक्षति तथा सर्वेऽपि यूयं अनुजानीत इह अस्मिन्कर्मणि । निमित्तात् सप्तमी । अनेन कर्मणा हेतुनेति यावत् ॥
10 अथ तृतीया - ग्रीष्मो हेमन्त इति ॥ हेमन्तग्रहाणेन शिशिरस्यापि ग्रहणं, तयोरेकत्वात् 'पञ्च वा ऋतवः' इति । यथा एते ग्रीष्मादयः अस्माकं सुवितं शोभनगतिहेतवः सूतिहेतवो वा भवन्तु । प्रत्येकविवक्षया एकवचनम् । क्रमविशेषाश्रयणे कारणं चिन्त्यम् । शोभनमितं सुवितं शोभना गतिः । तन्वादित्वादुवङ् । विनादित्वादनवग्रहः । पक्षान्तरे छान्दस इडागमः । किञ्च - शतशारदानां तेषामृतूनां शतसंवत्सराणां शतसंवत्सरसम्बन्धिनाम् । शरच्छब्दात् संवत्सरवचनात् स्वार्थिकोण् । यद्वा - शरदि संवत्सरे भवाः परिवत्सरादयः शारदाः । तेन बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । निवाते वातरहिते अभये भयाभावे स्याम एधि कृतं [अविकृतं] यदभयं भवति निवृत्तिं यत्र वातोपि स्पन्दितुं न शक्नोति तत्र वयं स्याम वर्तेमहि । 'नेरनिधाने' इति निवाते उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अभये अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, एषामित्यन्वादेशोनुदात्तः ॥
11 अथ चतुर्थी - इदुवत्सरायेति ॥ इदुवत्सरस्तृतीयः । परिवत्सरो द्वितीयः । संवत्सरो वर्तमानः । अत्र द्वितीयतृतीययोः 'संपरिपूर्वाच्च' इति सरच्प्रत्ययः । अत्रोपपदविधानात् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अथवा - इद्वत्सरशब्दे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अत्र व्यत्ययेन 'नञ् कुनिपातानाम्' इति वचनात् अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वराभावे सामासान्तोदात्तत्वमेव । एभ्यो बृहन्नमः नमस्कारं कृणुत कुरुत । 'धिन्विकृण्व्योरच' उत्युप्रत्ययः 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् । किं प्रयोजनमित्याह - तेषामिति । यथा तेषां यज्ञियानां यज्ञसंपादनार्हाणां सुमतौ शोभनमतौ अनुग्रहे वयं स्याम पात्रं भवेम तथा नमस्कृरुतेति । अनुग्रहफलं दर्शयति - ज्योगजीता इति । केनचिदप्यपराजिता अहताः अनुपहिंसिता यथा भवेम तथा तेषां सुमतौ स्याम इति । सुमतौ 'नञ् सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥
12 अथ पञ्चमी - भद्रादिति ॥ हे देवाः भद्रात् कल्याणात् अस्माद्वर्तमानात् श्रेयः प्रशस्यतरं भद्रं अस्मभ्यं समनैष्ट सम्यङ्नयत । छान्दसो लुङ् । हे सोम त्वया अवसेन रक्ष्येण भक्ष्यमाणेन यथा त्वां समशीमहि सम्यग्व्याप्नुयामः पुनःपुनः तव पातारः स्याम 'बहुलं छन्दसि' इति अश्नोतेः शपो लुक् । अत्रावसश्रुतेः सोम आमन्त्र्यत इति गम्यते । स त्वं हे पितो अन्नभूतः मयोभूः मयसस्सुखस्य भावयिता स नः अस्मानाविशस्व अस्माकं शरीरं प्रविश । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । तोकाय शं दुःखशान्तिहेतुः । अपत्याय तनुवे अस्मच्छरीराय च स्योनः सुखो भूत्वा अस्मानाविशेति ॥
13 अथास्य ब्राह्मणम् - अज्यानीः इत्यादि । । 'तोषां यो अज्यानि' इति लिङ्गसमवायात् पञ्चाप्यज्यानय उच्यन्ते । एता इति । एते इन्द्रादयः केनविदप्यपरायिताः । ता एवेति । तासामुपधाता ता एवानुप्रविश्य तद्भावापन्नः केन चिदपि न जीयते ॥
14 इदानीमाग्रयणे अज्यानिहोमविधानार्थमाह - ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ अर्धमासादय ओषधीनां पाकहेतवः । अथ कस्मात्कारणात् अन्याभ्यः इन्द्राग्न्यादिभ्यः आग्रयणं हविर्निरुप्यत इति ब्रह्मवादिनः पर्यनुयोगमाहुः । अत्रोत्तरं केचिद्ब्रुवते - एता होति । इन्द्राग्न्यादयो देवताः तत् तदा उदजयत् । 'सुपा सुलुक्' इति । 'देवा वा ओषधीष्वाजिमयुः । ता इन्द्राग्नी उदजयताम्' इति । तस्मादेतासां देवतानां स्वभूता ओषधयः । अर्घमासादयस्तु तासां पाकमात्रे व्याप्रियन्त डति । एवं स्थिते यदृतुभ्यो निर्वपेत् आग्रयणं देवताभ्यस्समदं कलहं दध्यात् उत्पादयेत् । यथाऽन्यस्यान्यस्मै दानं कलहमुत्पादयति । तस्मादिन्द्राग्न्यादिभ्य एव आग्रयणं निर्वपेदिति गम्यते । एवमिन्द्राग्न्यादिम्य आग्रयणं निरुप्य एता अज्यानीराहुतीर्जुहोति अर्धमासादीनां तृप्त्यर्थमिति विधिर्गम्यते । तदेवाह - अर्धमासानित्यादिन्नना । न देवताभ्य इति । आत्मीयेन हविषा तृप्तत्वात् । अग्रस्यायनमिति 'पर्वूपदात्संज्ञायाम्' इति णत्वम्, शकन्ध्वादित्वात्पररूपत्वम् । सान्नाय्यानुजावरादिना स्वार्थिकोन् । सह माद्यन्त्यस्यामिति समत्संग्रामः ॥
15 भद्रान्न इति ॥ मन्त्रपदव्याख्या । हुतादनं हुताद्यम् । छान्दसो भावे यत्, कदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् । यजमानभागभक्षणविधिर्गम्यते, 'त्वयाऽवसेन' इति मन्त्रलिङ्गात् अपराभावाय तद्भवतीति ॥
इति पञ्चमे सप्तमे द्वितीयोनुवाकः ॥