चित्तिं॑ जुहोमि॒ मन॑सा घृ॒तेनेत्या॒हादा᳚भ्या॒ वै नामै॒षाऽऽ*हु॑तिर्वैश्वकर्म॒णी नैनं॑ चिक्या॒नं भ्रातृ॑व्यो दभ्नो॒त्यथो॑ दे॒वता॑ ए॒वाव॑ रु॒न्धे ऽग्ने॒ तम॒द्येति॑ प॒ङ्क्त्या जु॑होति प॒ङ्क्त्याऽऽहु॑त्या यज्ञ्मु॒खमा र॑भते स॒प्त ते॑ अग्ने स॒मिधः॑ स॒प्तजि॒ह्वा इत्या॑ह॒ होत्रा॑ ए॒वाव॑ रुन्धे॒ ऽग्निर्दे॒वेभ्योऽपा᳚क्रामद्-भाग॒धेय॑ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
चित्ति᳚म् । जु॒हो॒मि॒ । मन॑सा । घृ॒तेन॑ । इति॑ । आ॒ह॒ । अदा᳚भ्या । वै । नाम॑ । ए॒षा । आहु॑ति॒रित्या-हु॒तिः॒ । वै॒श्व॒कर्म॒णीति॑ वैश्व - क॒र्म॒णी । न । ए॒न॒म् । चि॒क्या॒नम् । भ्रातृ॑व्यः । द॒भ्नो॒ति॒ । अथो॒ इति॑ । दे॒वताः᳚ । ए॒व । अवेति॑ । रु॒न्धे॒ । अग्ने᳚ । तम् । अ॒द्य । इति॑ । प॒ङ्क्त्या । जु॒हो॒ति॒ । प॒ङ्क्त्या । आहु॒त्येत्या - हु॒त्या॒ । य॒ज्ञ्॒मु॒खमिति॑ यज्ञ् - मु॒खम् । एति॑ । र॒भ॒ते॒ । स॒प्त । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । स॒मिध॒ इति॑ सं - इधः॑ । स॒प्त । जि॒ह्वाः । इति॑ । आ॒ह॒ । होत्राः᳚ । ए॒व । अवेति॑ । रु॒न्धे॒ । अ॒ग्निः । दे॒वेभ्यः॑ । अपेति॑ । अ॒क्रा॒म॒त् । भा॒ग॒धेय॒मिति॑ भाग - धेय᳚म् ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 चित्तिं जुहोमीति ॥ 'चित्तिं जुहोमि' इत्यनया ऋचा या वैश्व- कर्मणी स्वयमातृण्णायां होतव्येति पूर्वमुक्ता एषाऽऽहुतिरदाभ्यानाम वेदितव्या। इदानीं नामधेयानि ब्रूते । नैनमिति । एतदाहुतिविशिष्टमग्निं चिक्यानं चितवन्तं यजमानं भ्रातृव्यं शत्रुं न दभ्नोति नाभिभवति । तस्मात् दभ्यन्ते नम्यन्ते अनयेति करणे कृत्यः 'दभेश्चेतिवक्तव्यम्' इति । दम्भिः प्रकृत्यन्तरमस्तीत्याहुः । अथो अपि च देवता अवरुन्धे च 'यथा देवा इहागमन्' इति मन्त्रलिङ्गात् । चिनोतेः लिटः कानच्, 'विभाषाञ्चेः' इति कुत्वम् ॥
2 'अग्ने तमद्य' इत्यक्षरपङ्क्त्या होमः कर्तव्यः । उक्तं तस्याः पङ्क्तित्वमत्र स्तूयते । प्रयोजनं चेते ........ पाङ्क्तत्वाद्यज्ञस्य पङ्क्त्याऽनयाहुतिकरणेन हेतुना यज्ञमुखमुपक्रमभारभत इति । आरभ्य यज्ञत्वमस्य क्रियत इति ॥
3 सप्त त इत्यादि ॥ 'सप्तते अग्ने ' इत्यनया अग्निहोत्रहोमः कर्तव्यः । तत्प्रयोजनं होतॄणामृत्विजां लोलः सप्तहोत्र इति लिङ्गात् ॥
4 अग्निर्देवेभ्य इति ॥ गतमेतत् । एतद्वा इति । यस्मादेवं तस्मादेतमग्निहोत्रमग्नेरेव स्वं देवैस्तथा कृतत्वात् । एतर्हीत्यादि । अस्मिन्काले एषोग्निर्जातो भवति । यर्हि यदा सर्वश्चितो भवति । तस्माज्जातायान्नप्रदानसममिदमग्निहोत्रमिति । स एनमित्यादि । गतम् ॥
5 ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ यत् यद्येवमेष गार्हपत्यश्चीयते अग्नेरेव होमात् अथेदानीं क्वास्य भवति यः यत्र देवताभ्यो हूयत इति ब्रह्मवादिन आहुः । अत्रोत्तरमित्थं ब्रूयादित्याह - असावादित्य इति । अथाहवनीयत्वं समर्थयते - एतस्मिन्हीति । यत् सर्वाभ्यो देवताभ्यः हुतं तदेतस्मिन् तिष्ठतीति । यथा - अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते इति । तस्मात्स एवाहवनीयो भवतीति । य एवमित्यादि । गतम् ॥
6 अथ राष्ट्रभृत उपदधाति - अग्ने यशस्विन्नित्याद्याश्चतस्त्रः सर्वाः त्रिष्टुभः, प्रथमा जगती वा ॥ तत्र प्रथमां - हे अग्ने यशस्विन् इमं यजमानं यशसा अर्पय प्रापय । 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वस्यामन्त्रितस्य अविद्यमानत्वाभावः । इन्द्रावतीं इन्द्रयोग्यां अपचितीं पूजां इह अस्मिन्कर्मणि आवह आनय इन्द्रयोग्यां पूजां यथाऽयं समर्थस्स्यात् तथा कुर्वित्यर्थः । उभयत्रापि वर्णव्यत्ययेन दीर्घत्वम् । किमर्थमित्याह - अयं यजमानः मूर्धा प्रधानभूतः परमे महिम्नि स्थितः । उणादिषु निपात्यते । सुवर्चाः शोभनदीप्तिः । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । समानानां समानजातानां मध्ये उत्तमश्लोक: उत्तमकीर्तिश्चास्तु एवमर्थ इति । उत्तमशब्द उञ्छादिरन्तोदात्तः ॥
7 अथ द्वितीया - भद्रमिति ॥ भद्रं कल्याणं फलं पश्यन्तः शास्त्रदृष्ट्या विचिन्वानाः तपश्च उपसल्लक्षणं दीक्षां चाग्रे उपसेदुः उपासाञ्चक्रिरे ऋषयः सुवर्विदः परमसुखज्ञाः । ततश्च तेषां क्षत्रं धनं वलं सामर्थ्यं ओजो दीप्तिश्च जातं भद्रं उत्पादितं तद्भद्रमस्मै यजमानाय देवा अभिसन्नमन्तु आभिमुख्येनानयन्तु ॥
8 अथ तृतीया - धातेति ॥ धाता धारकः विधाता विधारकः परमो रक्षितः परमस्रष्टा उत अपि च परमात्मा संदृक् उत्तमो द्रष्टा अचितदशिः [अवितथदर्शी] परमेश्वरः प्रजापतिः हिरण्यगर्भः परमेष्ठी परमे कारणभावे स्थितः परमात्मा विराजा एकस्रष्ट्रा सह स्तोमास्त्रिवृदादयः छन्दांसि गायत्र्यादीनि निविदः शस्त्राणि निविदः पदान्येव वा सर्वाण्येतानि मे आहुः । कथमेतस्मै यजमानाय राष्ट्रं पदसमूहं आभिमुख्येन संनमामेति राष्ट्रस्याभिसन्नमने आभिमुख्यं भजतामित्यर्थः ॥
9 अथ चतुर्थी - अभ्यावर्तध्वमिति ॥ मनुष्या उच्यन्ते । अभ्यावर्तध्वं आभिमुख्येनास्माकमागच्छतम् । उपरक्ताः परागच्छत । 'गतिर्गतौ' इति प्रथमो गतिः अनुदात्तः । तेन पृथक् पदत्वाभावः । सर्वेऽपि साकं सम्भूय ऐकमत्यं गता मामुपेत उपगच्छत । धातूपसर्गसंयोगे कृते 'ओमाङोश्च' इति पररूपत्वम् । इदमुच्यध्वे - वः युष्काकं अयं यजमानः शास्ता अधिपतिश्चास्तु । 'ग्रसितस्कभित' इत्यादौ शास्तेति इडभावो निपात्यते । इदं चाप्युच्यध्वे - अयमप्यस्य यजमानस्य विज्ञानमनुसंरभध्वं यथाऽनेन विज्ञातं तथाऽनुसरन्तः कर्माण्यारभध्वम् । पश्चादिमं जीवन्तमनुजीवाथ सर्वेऽपि यद्ययं जीवति ततो यूयं जीवय । तस्मादिमं जीवन्तमनुजीवतेति । लेट्याडागमः ॥
10 अथासां ब्राह्मणम् - राष्ट्रभृत इत्यादि ॥ एषेति । एषा राष्ट्रमेवेति विधेयीकृतराष्ट्रतां दर्शयितुं ताच्छब्द्यम् । तदारभ्य नास्मात् राष्ट्रं भ्रंशत इति ॥
इति पञ्चमे सप्तमे चतुर्थोनुवाकः ॥