यास्ते॑ अग्ने स॒मिधो॒ यानि॒ धाम॒ या जि॒ह्वा जा॑तवेदो॒ यो अ॒र्चिः । ये ते॑ अग्ने मे॒डयो॒ य इन्द॑व॒स्तेभि॑रा॒त्मानं॑ चिनुहि प्रजा॒नन्न् ॥उ॒थ्स॒न्न॒य॒ज्ञो वा ए॒ष यद॒ग्निः किं ॅवाऽहै॒तस्य॑ क्रि॒यते॒ किं ॅवा॒ न यद्वा अ॑द्ध्व॒र्यु-र॒ग्नेश्चि॒न्वन्न॑-न्त॒रेत्या॒त्मनो॒ वै तद॒न्तरे॑ति॒ यास्ते॑ अग्ने स॒मिधो॒ यानि॒ - [ ]
पदपाठः (Word-by-word)
याः । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । स॒मिध॒ इति॑ सं - इधः॑ । यानि॑ । धाम॑ । या । जि॒ह्वा । जा॒त॒वे॒द॒ इति॑ जात-वे॒दः॒ । यः । अ॒र्चिः ॥ ये । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । मे॒डयः॑ । ये । इन्द॑वः । तेभिः॑ । आ॒त्मान᳚म् । चि॒नु॒हि॒ । प्र॒जा॒नन्निति॑ प्र - जा॒नन्न् ॥ उ॒थ्स॒न्न॒य॒ज्ञ् इत्यु॑थ्सन्न - य॒ज्ञ्ः । वै । ए॒षः । यत् । अ॒ग्निः । किम् । वा॒ । अह॑ । ए॒तस्य॑ । क्रि॒यते᳚ । किम् । वा॒ । न । यत् । वै । अ॒द्ध्व॒र्युः । अ॒ग्नेः । चि॒न्वन्न् । अ॒न्त॒रेतीय॑न्तः - एति॑ । आ॒त्मनः॑ । वै । तत् । अ॒न्तः । ए॒ति॒ । याः । ते॒ । अ॒ग्ने॒ । स॒मिध॒ इति॑ सं - इधः॑ । यानि॑ ।
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 स्वयंचितिं जपति - यास्त इति त्रिष्टुभा ॥ हे अग्ने जातवेदः जातप्रज्ञ जातधन वा यास्तव समिधः समिन्धनानि यानि च धाम धामानि जन्मस्थानानि । 'सुपां सुलुक्' इति लुक्, यश्चार्चिः दीप्तिः हे अग्ने अङ्गनादियुक्त । ये च मेडयः शब्दाः चमनामसूपमितमिदम् । ये ते च इन्दवः विप्रुषः तेभिस्तैस्सर्वैः स्वयमेवात्मानं चिनुहि । 'उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम्' इति हेर्लोपाभावः । प्रजानन् प्रकृष्टो ज्ञाता । कोन्यस्त्वदृते तां चेतुं शक्नुयादिति भावः । तेभिरिति । 'बहुलं छन्दसि' इति ऐसभावः, 'नपुंसकमनपुंसकेन' इति नपुंसकं शिष्यते ॥
2 अथात्रैव ब्राह्मणम् - उत्सन्न यज्ञ इत्यादि ॥ व्याख्यातम् । पुरुषबुद्ध्यविषयत्वेन ज्ञानवत्त्वस्य परिहृतत्वात् अध्वर्योरात्मैकदेशान्तरस्याभावः ॥
3 कूर्मोपधानमन्त्रः - चतस्र आशा इति त्रिष्टुप् ॥ चतस्र आशा दिशः अग्नयः प्रचरन्तु प्रकाशनार्थाय स्वर्गं गच्छतोस्य । अयं च कूर्मः इममस्माकं यज्ञं स्वर्गं नयतु प्रापयतु प्रजानन् प्रकृष्टो ज्ञाता घृतमुदकं अजरं अविनाशं सुवीर्यं च शोभनवीर्यं च पिन्वन् सिञ्चन् इमं यज्ञं नयत्विति । ब्रह्मैव समिन्धनं भवतु आहुतीनामग्नीनां प्रचरताम् । आहूयन्ते याम्य इत्याहुतयोऽग्नयः । संप्रदाने क्तिन्, 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥
4 अथात्रैव ब्राह्मणम् - सुवर्गायेत्यादि ॥ गतम् । चतस्र इत्यादि । मन्त्रावयवानां स्तुतिः । अभिनीत्यै आभिमुख्येन नयनाय यत् ब्रह्मण्वत्या ऋचा 'चतस्र आशाः' इत्यनया, 'ब्रह्म समित् भवति' इत्यत्र दर्शनात् । 'अनो नुट्' ॥
5 प्रजापतिर्वा इत्यादि ॥ प्रजादीनि प्रजापते रूपाणि नः अस्मान् प्रजापत्यात्मनोऽग्नेरवयवभूतानां इष्टकानां सर्वान् सर्ववर्णान् कुर्यात् लेखाभिः दक्षिणावृद्द्विः तासां प्रजादिभावाय प्रजादीनां च सर्ववर्णत्वात् तथा कृते रूपेणैव प्रजादीनवरुन्धे । ततश्च प्रजापत्यात्माऽग्निः परिगृहीतो भवति । अथो अपि च प्रजादिभ्य एवादायाग्निः चितो भवति, प्रजादीनां इष्टकानां चैतत्स्वभावत्वात् ॥
इति पञ्चमे सप्तमे अष्टमोनुवाकः ॥