पञ्चशत् 1 #
म॒हाꣳ इन्द्रो॑ नृ॒वदा च॑र्.षणि॒प्रा उ॒त द्वि॒बर्.हा॑ अमि॒नः सहो॑भिः । अ॒स्म॒द्रिय॑ग्वावृधे वी॒र्या॑यो॒रुः पृ॒थुः सुकृ॑तः क॒र्तृभि॑र्भूत् ॥ उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि महे॒न्द्राय॑ त्वै॒ष ते॒ योनि॑र् महे॒न्द्राय॑ त्वा ॥
पदपाठः (Word-by-word)
म॒हान् । इन्द्रः॑ । नृ॒वदिति॑ नृ - वत् । एति॑ । च॒र्॒.ष॒णि॒प्रा इति॑ चर्.षणि - प्राः । उ॒त । द्वि॒बर्.हा॒ इति॑ द्वि - बर्.हाः᳚ । अ॒मि॒नः । सहो॑भि॒रिति॒ सहः॑ - भिः॒ ॥ अ॒स्म॒द्रिय॒गित्य॑स्म - द्रिय॑क् । वा॒वृ॒धे॒ । वी॒र्या॑य । उ॒रुः । पृ॒थुः । सुकृ॑त॒ इति॒ सु - कृ॒तः॒ । क॒र्तृभि॒रिति॑ क॒र्तृ - भिः॒ । भू॒त् ॥ उ॒प॒या॒मगृ॑हीत॒ इत्यु॑पया॒म - गृ॒ही॒तः॒ । अ॒सि॒ । म॒हे॒न्द्रायेति॑ महा - इ॒न्द्राय॑ । त्वा॒ । ए॒षः । ते॒ । योनिः॑ । म॒हे॒न्द्रायेति॑ महा - इ॒न्द्राय॑ । त्वा॒ ॥
भट्टभास्करभाष्यम् (Bhatta Bhaskara Commentary)
1 बृहत्पृष्ठपक्षे माहेन्द्रं गृह्णाति - महाꣳइन्द्रो नृवदिति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ॥ महानयमिन्द्रः यश्चर्षणिप्राः, चर्षणयो मनुष्यास्तेषां पूरयिता कामैः । प्रा पूरणे, 'आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च' इति विच्प्रत्ययः । नृवत् मनुष्यवत्, यथा मनुष्या आराधयितॄन् कामैः पूरयन्ति तद्वत् । यद्वा - चर्षणीनां चर्षणवतामाचारवतां कामः पूरयिता । समन्तादित्यर्थे आकारः, सर्वत्र पूरयिता, तस्मान्महान् । यद्वा - नृवत् एकस्मिन्निव नरे समन्तात् सर्वेष्वपि लोकेषु चरणशीलानां पूरयिता, ततोयं महानिति । चरेरनिप्रत्ययो बहुलवचनात्सुडागमः । यद्वा - 'कृषेरादेश्च चः' इति कृषेरेतद्रूपम् । आङापि कृष्यर्थो विशेष्यते । उदात्तश्रुतेश्चायमसमस्त एव कृष्यर्थं विशिनष्टि । हविःप्रदानादिना आकर्षवतां वशीकुर्वतां कामैः पूरयितेति । उत अपिच द्विबर्हाः द्वयोर्लोकयोर्बृंहितः प्रवृद्धस्तेजसास्मिन्नमुष्मिंश्च । ब्रहेरनिदितोसुन्प्रत्ययः, 'परादिश्छन्दसि बहुलम्' । पुनश्च विशेष्यते - स होभिर्बलैः अमिनः अपरिच्छेदः । मानं मिनम् । मातेर्निष्ठा, छान्दसं निष्ठानत्वम् । तदस्य नास्तीत्यमिनः, न ह्यस्यैतादृग्बलमस्तीति निश्चेतुं शक्यते । यद्वा - सहोभिरमिनः सङ्गतः । अम गत्यादिषु, 'बहुलमन्यत्रापि' इतीनच्प्रत्ययः । इर्दृश इन्द्रो वीर्याय वीर्यार्थम् । यद्वा - कर्म वृत्रवधादि तदर्थम् । अस्मद्र्यक् वावृधे वर्धताम् । 'छन्दसि लुङ्लङ्लिटः' इति लिट्, तुजादित्वाद्दीर्घः । अस्मास्व ञ्चतीत्यस्मद्र्यक् । 'विष्वग्देवयोश्च' इत्यद्र्यादेशः, क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकत्वम् । अस्माभिर्यजमानैर्दत्तानि हवींषि गृहीत्वा वर्धतामिति यावत् । किञ्च - कर्तृभिः परिचरद्भिः अस्माभिर्यजमानैरिन्द्रः उरुर्विस्तीर्णो बलेन, पृथुः प्रथितस्सर्वत्र यशसा, सुकृतः सुष्ठुकृतः वशीकृतश्च, भूत् भवतु । भवतेर्लुङि पूर्ववच्छपो लुक्, 'भूसुवोस्तिङि' इति गुणाभावः । यद्वा - कर्तृभिरस्माभिः सुकृतस्सम्यक्कृतोयमुरुः पृथुश्च भवतु । 'सुः पूजायाम्' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'स्वती पूजायाम्' इति प्रादिसमासः, तेन गतित्वाभावात् 'सूपमानात्कः' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वाभावे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति ॥
ग्रहण2सादने पूर्ववदेव ॥
इति चतुर्थे एकविंशः ॥